phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và các phụ lục, đề tài có cấu trúc gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng phƣơng pháp đóng vai trong dạy học Đạo đức lớp 5 cho học sinh dân tộc thiểu số 6 Chƣơng 2: Sử dụng phƣơng pháp đóng vai trong dạy học Đạo đức lớp 5 cho học sinh dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện Bắc Trà My. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 7 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƢƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC ĐẠO ĐỨC LỚP 5 CHO HỌC SINH DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. Cơ sở lí luận của việc sử dụng phƣơng pháp đóng vai trong dạy học Đạo đức lớp 5 cho học sinh dân tộc thiểu số 1.
Các khái niệm liên quan đến đề tài 1. Phương pháp Để hiểu về phƣơng pháp dạy học ta cần hiểu về bản chất của phƣơng pháp nhận thức khoa học, bởi nó là nguồn gốc, là xuất phát điểm của phƣơng pháp dạy học. Phƣơng pháp theo tiếng Hy Lạp (method – theo còn đƣờng, nhằm đạt tới một mục đích nào đó). Phƣơng pháp cũng có thể đƣợc hiểu là cách thức của hành vi nhằm đạt tới mục đích nhất định; phƣơng pháp còn đƣợc coi là những quy tắc, một hệ thống thao tác xác định mà nhờ nó chúng ta đạt tới một mục đích xác định.
L Lênin nói rõ: “… phƣơng pháp là ý thức về hình thức của sự tự vận động bên trong của nội dung”; “Phƣơng pháp là cách thức, là con đƣờng, là phƣơng tiện nhằm giúp con ngƣời đạt tới những mục đích nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn” [7;61]. Theo nghĩa chung và rộng nhất thì phƣơng pháp là cách thức hành động để đạt đƣợc mục đích nhất định. Đó chính là con đƣờng mà ngƣời ta cần đi theo để hoàn thành đƣợc mục tiêu đã đặt ra. Cũng có thể nêu lên một định nghĩa về phƣơng pháp nhƣ sau: “Phƣơng pháp đƣợc hiểu là một hệ thống các nguyên tắc, các thao tác có thể, nhằm từ những điều kiện nhất định ban đầu tới một mục đích định trƣớc”.
Phương pháp dạy học Phƣơng pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng nhất của quá trình dạy học. Cùng một nội dung nhƣ nhau nhƣng học sinh học tập có hứng thú, có tích cực hay không, giờ học có phát huy đƣợc tính sáng tạo của học sinh hay không, có để lại những dấu ấn sâu sắc và khơi dậy những tình cảm trong sáng, lành mạnh trong tâm hồn của các em hay không,… phần lớn đều phụ thuộc vào phƣơng pháp dạy học của ngƣời Giáo viên. Vậy, phƣơng pháp dạy học là gì? Có nhiều ý kiến, nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm phƣơng pháp dạy học. Có tác giả cho rằng: “phƣơng pháp dạy học là cách thức tƣơng tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dƣỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học”.(Iuk Ba Ban Xki.
1983) Một số tác giả lại quan niệm khác: Theo Iu – K.Babanxki: “Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học” [7;62]. ID: “Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học, hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, cá thủ tục lôgic, các hoạt động độc lập của học sinh và cách thức điều khiển quá trình nhận thức của thầy giáo”.Ia: “Phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh” [7;62]. Theo giáo sƣ Nguyễn Ngọc Quang: “Phương pháp dạy học là cách thức thực hiện của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất và lãnh đạo của thầy nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học” [11;75]. Từ sự phân tích các quan điểm trên, chúng tôi hiểu khái niệm phƣơng pháp dạy học nhƣ sau: “Phƣơng pháp dạy học là cách thức hoạt động tƣơng tác giữa giáo viên và học sinh, trong đó giáo viên là ngƣời tổ chức, hƣớng dẫn; học sinh là ngƣời tích cực, tự giác tham gia thực hiện nhằm hoàn thành tốt các nhiệm vụ học tập”.
Phương pháp đóng vai 1. Các quan niệm khác nhau về dạy học đóng vai Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê (2000), đóng vai là thể hiện nhân vật trong kịch bản lên sân khấu hay màn ảnh bằng cách hành động nói năng nhƣ thật. Shakespcare đã từng nói đại ý: Toàn thế giới là nhà hát. Trong nhà hát có đàn ông, đàn bà.
Tất cả đều là diễn viên. Ở họ đều có lối ra sân khấu và lối mở sân khấu của mình. Đóng vai xuất phát từ nghệ thuật kịch, từ lĩnh vực kịch tâm lý (psychodrama). Sau đó đến khoảng thế kỉ XIX nó đƣợc vận dụng vào quá trình dạy học, trở thành một phƣơng pháp tƣơng đối phổ biến và mang lại hiệu quả cao.
Đầu thế kỉ XX, các nhà xã hội học ngƣời Mỹ (Merton, Parsons) sử dụng đóng vai trò trong việc thành lập các lý thuyết xã hội học. Ngày nay, trò chơi đóng vai đƣợc sử dụng nhƣ một phƣơng pháp dạy học trong nhiều môn học, trƣớc hết là các môn khoa học xã hội. Theo Hilbert Meyes (1987): “Đóng vai là một phƣơng pháp dạy học phức hợp nhằm nhận thức hiện thực xã hội với sự giúp đỡ của đóng vai, học sinh có thể hiểu đƣợc hành động của mình tốt hơn và tác động lên tƣ duy, tình cảm và hành động của bạn học, giáo viên và những ngƣời quan sát. Đóng vai là một phƣơng pháp dạy học trong đó ngƣời học thực hiện những tình huống hành động đƣợc mô phỏng (theo các vai) về một chủ đề gắn với thực tiễn, thƣờng mang tính chất trò chơi, trong các tình huống cuộc sống các vấn đề hoặc xung đột đƣợc thể hiện.
Đóng vai nhằm phát triển năng lực, hành động thông qua sự trải nghiệm của chính bản thân ngƣời học và thông qua thông tin phản hồi từ những ngƣời quan sát. Điểm khác biệt của đóng vai với tƣ cách là một phƣơng pháp dạy học ở chỗ nó là một hoạt động học tập có kế hoạch đƣợc thiết kế nhằm đạt đƣợc những mục tiêu giáo dục cụ thể”. [17] Xuất phát từ đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học diễn ra theo quy luật “Từ trực quan sinh động đến tƣ duy trừu tƣợng, từ tƣ duy trừu tƣợng đếm thực tiễn”, “trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một làm”. Cho nên tổ chức dạy học theo phƣơng pháp đóng vai trong tiết Đạo đức ở Tiểu 10 học là rất cần thiết và vô cùng quan trọng.
Đây là hình thức tổ chức dạy học mang tính tích cực, phát huy tối đa hoạt động nhận thức của học sinh dựa trên sự điều khiển, tổ chức hƣớng dẫn của Giáo viên. Đóng vai là phƣơng pháp tổ chức cho học sinh thực hành (làm thử) một cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định và trong môi trƣờng an toàn. [13;60] Khi thực hành đóng vai, học sinh đƣợc phân công sắm vai những nhân vật trong tình huống và học sinh phải vận dụng những tri thức đạo đức đã học để thể hiện các cách ứng xử trong tình huống. Từ đó, các tri thức đạo đức đƣợc củng cố, khắc sâu một cách nhẹ nhàng, sinh động.
Nhƣ vậy, về mặt lý luận dạy học có nhiều cách lý giải, định nghĩa và gọi tên khác nhau về một phƣơng pháp: đóng vai – đóng vai xử lí tình huống. Nhƣng tựu chung lại, các hình thức dạy học này đều xuất phát từ cơ sở triết học, tâm lý học và lý luận dạy học có sự tƣơng tác thầy và trò thông qua hình thức đóng vai để trao đổi tìm ra tri thức, chân lý của khoa học mà ngƣời học đang hƣớng tới. Do đó, chúng tôi có thể thống nhất gọi đó là các phƣơng pháp đóng vai trên lớp. Đóng vai là phƣơng pháp tổ chức cho học sinh thực hành (làm thử) một cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định và trong môi trƣờng an toàn (gồm nhiều phƣơng pháp khác nhau).
Và đây là cơ sở để chúng tôi xây dựng cho mình cách tiếp cận để nghiên cứu đề tài. Phương pháp đóng vai trong dạy học Đạo đức Phƣơng pháp dạy học môn Đạo đức ở Tiểu học là cách thức, con đƣờng hoạt động thống nhất giữa giáo viên và học sinh dƣới tác động chỉ đạo của giáo viên, với vai trò tích cực, tự giác của học sinh nhằm giải quyết các nhiệm vụ, đạt đƣợc những mục tiêu tƣơng ứng của môn này. [8;100] Để đạt đƣợc mục tiêu môn học là nhằm trang bị cho học sinh những kỹ năng cơ bản trong việc học tập của mình. Theo chúng tôi, phƣơng pháp đóng vai trong dạy học Đạo đức là: Phƣơng pháp mà trong đó giáo viên tổ chức và điều khiển cho học sinh trao đổi ý kiến, phân công sắm vai, thực hành đóng vai xử lí tình huống bằng nhận thức của mình về nội dung dạy học nhằm đạt đƣợc mục tiêu dạy học môn Đạo đức.
11 Nhƣ chúng ta đã biết, môn Đạo đức nhằm giáo dục và hình thành cho học sinh những kỹ năng hành vi cần thiết. Phƣơng pháp đóng vai trong dạy học Đạo đức là quá trình đóng vai có sự kết hợp hài hòa giữa hình ảnh nhân vật, hành động nhân vật và lời nói với nhau trong tình huống đạo đức, chúng tạo thành phƣơng tiện để phản ánh hiện thực. Khi đóng vai các em sống bằng các hành động và tình cảm của cá nhân vật, các em hành động phù hợp với các nhân vật mà chúng sắm vai trong tình huống. Đây chính là cơ sở để giáo viên có thể dựa vào đó mà cho học sinh đóng vai phù hợp với nội dung giảng dạy.
Mặc khác, nội dung môn Đạo đức có thể dựa vào kiến thức, hiểu biết xã hội trong thực tiễn để học sinh bàn bạc, trao đổi nhằm giúp cho học sinh có kiến thức cơ bản và hiểu sâu hơn. Ngoài ra, đóng vai trong dạy học Đạo đức là hình thành kỹ năng phân tích, nhận xét, đánh giá, diễn đạt tự tin trƣớc đám đông và giải quyết vấn đề trong thực tiễn. Những vấn đề cơ bản về việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Đạo đức cho học sinh dân tộc thiểu số 1.