Luận văn tốt nghiệp: Phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực cho nguyên tố phi kim lớp 10 THPT

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp sử dụng phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực tổ chức hoạt động học theo, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Trần Thị Huệ
• Người hướng dẫn: ThS. Phan Văn An
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học
• Đề tài: Sử Dụng Phương Pháp Và Kĩ Thuật Dạy Học Tích Cực Tổ Chức Hoạt Động Học Theo Nhóm Phần Các Nguyên Tố Phi Kim Lớp 10 THPT
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, khách thể nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Cái mới của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 1.1.1. Định hướng đổi mới căn bản toàn diện Giáo dục phổ thông sau 2015
• 1.1.2. Khái niệm năng lực
• 1.1.3. Cấu trúc của năng lực
• 1.1.4. Quá trình hình thành năng lực
• 1.1.5. Năng lực của học sinh
• 1.1.6. Các năng lực cốt lõi của học sinh
• 1.1.7. Phát triển chương trình dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh
• 1.1.7.1. Các yêu cầu của bài học thiết kế theo cách tiếp cận năng lực
• 1.2. VỀ ĐỔI MỚI NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP, HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ
• 1.2.1. Đổi mới hình thức và phương pháp dạy học nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo và rèn luyện phương pháp tự học; tăng cường kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn
• 1.2.2. Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh, vì sự tiến bộ của học sinh
• 1.2.3. Tiêu chí đánh giá bài học
• 1.3. XÂY DỰNG BÀI HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC THEO NHÓM VÀ HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC
• 1.3.1. Tổ chức hoạt động học và hướng dẫn học sinh tự học
• 1.3.2. Quan niệm về tự học
• 1.3.3. Vị trí vai trò của tự học
• 1.3.4. Những thành tố cơ bản của tự học
• 1.3.5. Một số phương pháp và kĩ thuật tự học
• 1.3.5.1. Nghe hiệu quả
• 1.3.5.2. Ghi chép hiệu quả
• 1.3.5.3. Đọc hiệu quả
• 1.3.5.4. Ghi nhớ thông tin hiệu quả
• 1.3.5.5. Liên tưởng trong tự học
• 1.3.5.6. Suy nghĩ tích cực theo mô hình 3C
• 1.3.5.7. Sử dụng bản đồ tư duy trong tự học
• 1.3.5.8. Sử dụng bản đồ khái niệm trong tự học
• 1.3.5.9. Ứng dụng công nghệ thông tin trong tự học
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG BÀI HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC THEO NHÓM PHẦN CÁC NGUYÊN TỐ PHI KIM LỚP 10 THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH
• 2.1. NHỮNG YÊU CẦU CƠ BẢN VÀ NHIỆM VỤ CỦA PHẦN CÁC NGUYÊN TỐ PHI KIM LỚP 10 THPT
• 2.2. QUI TRÌNH XÂY DỰNG BÀI HỌC
• 2.2.1. Định hướng chung
• 2.2.2. Qui trình xây dựng bài học
• 2.3. MỘT SỐ CHỦ ĐỀ CHƯƠNG NHÓM HALOGEN
• 2.3.1. FLO – BROM – IOT
• 2.3.2. HIĐRO C ORUA – AXIT C OHIĐRIC – MUỐI CLORUA
• 2.4. MỘT SỐ CHỦ ĐỀ CHƯƠNG NHÓM OXI – LƯU HUỲNH
• 2.4.1. OXI – OZON VỚI SỰ SỐNG CỦA CON NGƯỜI
• 2.4.2. HỢP CHẤT KHÍ CỦA ƯU HUỲNH: H2S VÀ SO2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Tiến hành thực nghiệm
• 3.4. Chuẩn bị cho TNSP
• 3.5. Tổ chức thực hiện
• 3.6. Kiểm tra, đánh giá kết quả
• 3.7. Xử lí kết quả thực nghiệm
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Kết quả các bài kiểm tra thực nghiệm
• 3.10. Kết quả thăm dò ý kiến giáo viên của các lớp tiến hành thực nghiệm
• 3.11. Kết quả thăm dò ý kiến HS của các lớp tiến hành thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• A.1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• A.2. DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ
• A.3. DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là một trong những phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục hiện nay, việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy các nguyên tố phi kim lớp 10 là rất cần thiết. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết như làm việc nhóm, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Theo đó, giáo viên cần thiết kế các hoạt động học tập phù hợp, tạo điều kiện cho học sinh tham gia tích cực vào quá trình học. Việc này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn giúp học sinh hình thành thói quen tự học và tự nghiên cứu.

1.1. Định nghĩa và vai trò của phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực được hiểu là những phương pháp mà trong đó học sinh là trung tâm của quá trình học. Giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người hướng dẫn, hỗ trợ học sinh trong việc khám phá và tìm hiểu. Vai trò của phương pháp này là rất quan trọng, bởi nó giúp học sinh phát triển năng lực tự học, khả năng làm việc nhóm và kỹ năng giao tiếp. Học sinh sẽ được khuyến khích tham gia vào các hoạt động thảo luận, tranh luận, từ đó nâng cao khả năng tư duy và sáng tạo. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc dạy học các nguyên tố phi kim, nơi mà sự hiểu biết về tính chất và ứng dụng của chúng trong thực tiễn là rất cần thiết.

II. Tổ chức hoạt động học theo nhóm

Tổ chức hoạt động học theo nhóm là một trong những phương pháp hiệu quả trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Hoạt động nhóm không chỉ giúp học sinh học hỏi lẫn nhau mà còn tạo ra môi trường học tập thân thiện, khuyến khích sự hợp tác và giao tiếp. Trong quá trình dạy học nguyên tố phi kim lớp 10, giáo viên có thể chia lớp thành các nhóm nhỏ để thực hiện các nhiệm vụ học tập cụ thể. Mỗi nhóm sẽ cùng nhau thảo luận, nghiên cứu và trình bày kết quả. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và khả năng lãnh đạo. Hơn nữa, việc tổ chức hoạt động học theo nhóm còn giúp giáo viên dễ dàng theo dõi và đánh giá sự tiến bộ của từng học sinh.

2.1. Lợi ích của việc học theo nhóm

Học theo nhóm mang lại nhiều lợi ích cho học sinh. Đầu tiên, nó giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác. Khi làm việc trong nhóm, học sinh phải lắng nghe ý kiến của nhau, thảo luận và đưa ra quyết định chung. Thứ hai, học theo nhóm khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện. Học sinh có thể chia sẻ ý tưởng và quan điểm của mình, từ đó tạo ra những giải pháp mới cho các vấn đề học tập. Cuối cùng, hoạt động nhóm còn giúp học sinh cảm thấy tự tin hơn khi trình bày ý kiến trước đám đông, từ đó nâng cao khả năng thuyết trình và giao tiếp.

III. Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là một phần quan trọng trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy nguyên tố phi kim lớp 10. Qua thực nghiệm, giáo viên có thể đánh giá hiệu quả của các phương pháp dạy học đã áp dụng, từ đó điều chỉnh và cải tiến phương pháp giảng dạy cho phù hợp hơn. Thực nghiệm sư phạm không chỉ giúp giáo viên thu thập dữ liệu về sự tiến bộ của học sinh mà còn tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm thực tế, áp dụng kiến thức vào các tình huống cụ thể. Kết quả của thực nghiệm sẽ cung cấp những thông tin quý giá để nâng cao chất lượng dạy học và đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.

3.1. Quy trình thực nghiệm sư phạm

Quy trình thực nghiệm sư phạm bao gồm các bước chuẩn bị, thực hiện và đánh giá. Đầu tiên, giáo viên cần xác định mục tiêu cụ thể cho từng hoạt động học tập. Sau đó, thiết kế các hoạt động học phù hợp với nội dung bài học và đặc điểm của học sinh. Trong quá trình thực hiện, giáo viên cần theo dõi và hỗ trợ học sinh, đồng thời ghi nhận những phản hồi từ học sinh để điều chỉnh kịp thời. Cuối cùng, việc đánh giá kết quả thực nghiệm sẽ giúp giáo viên rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

• Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn: Trong bối cảnh phát triển của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin, xã hội đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với người lao động về trình độ chuyên môn, năng lực tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề và kỹ năng hợp tác. Nhằm đáp ứng yêu cầu này, ngành giáo dục và đào tạo đã thực hiện chuyển dịch căn bản từ nền giáo dục định hướng nội dung sang nền giáo dục định hướng năng lực người học. Cơ sở pháp lý cho định hướng đổi mới phương pháp dạy học được quy định tại Điều 28.2 Luật Giáo dục: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh." Tuy nhiên, thực trạng giảng dạy môn Hóa học tại các trường Trung học phổ thông (THPT) cho thấy nhiều giáo viên vẫn chủ yếu sử dụng các phương pháp truyền thống như thuyết trình, đàm thoại kết hợp phương tiện trực quan mang tính một chiều. Học sinh phần lớn tiếp thu thụ động, thiếu chủ động trong các hoạt động trên lớp. Do đó, việc nghiên cứu vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực nhằm tổ chức hoạt động học theo nhóm ở phân môn Hóa học là yêu cầu thực tiễn cấp thiết.

• Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực để tổ chức hoạt động học theo nhóm, nâng cao hiệu quả dạy học phần Hóa học phi kim lớp 10 THPT, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực.

• Nhiệm vụ nghiên cứu (theo văn bản):

  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo định hướng phát triển năng lực; đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá; xây dựng bài học, tổ chức hoạt động học theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học.
  2. Xác định quy trình xây dựng bài học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
  3. Xây dựng một số chủ đề bài học Hóa học phi kim lớp 10 THPT theo định hướng tích cực hóa hoạt động nhóm của học sinh.
  4. Thực nghiệm sư phạm nhằm xác định hiệu quả và tính khả thi của các chủ đề bài học đã thiết kế.

• Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Quy trình xây dựng bài học; một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực tổ chức hoạt động học theo nhóm.
  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học Hóa học 10 ở trường THPT.
  • Phạm vi không gian và mẫu khảo sát: Thực nghiệm trên gần 240 học sinh lớp 10 thuộc hai trường: Trường THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng) và Trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam).
  • Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai từ ngày 01/10/2017 đến ngày 21/04/2018.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận:

  • Định hướng đổi mới giáo dục sau 2015: Chuyển trọng tâm từ truyền thụ tri thức chuyên môn sang hình thành và phát triển hệ thống năng lực của học sinh. Kết quả giáo dục được xác định thông qua chuẩn đầu ra định lượng và quan sát được.
  • Cấu trúc năng lực và mô hình phát triển: Tác giả sử dụng Sơ đồ 1.1 (Định hướng chức năng và cấu trúc đa thành tố của năng lực gồm: kiến thức, các khả năng nhận thức, khả năng thực hành/năng khiếu, thái độ, xúc cảm, giá trị - đạo đức, động cơ đặt trong bối cảnh cụ thể) và Sơ đồ 1.2 (Mô hình phát triển năng lực qua các bậc: Tiếp nhận/Xử lý thông tin $\rightarrow$ Kiến thức/Áp dụng $\rightarrow$ Khả năng/Thái độ $\rightarrow$ Hành động/Sự đầy đủ $\rightarrow$ Năng lực/Trách nhiệm $\rightarrow$ Năng lực nghề/Chuyên nghiệp và Kinh nghiệm).
  • Hệ thống 10 năng lực cốt lõi: Năng lực tự chủ và tự học; Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; Năng lực thể chất; Năng lực thẩm mĩ; Năng lực ngôn ngữ và giao tiếp; Năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội; Năng lực hợp tác; Năng lực tin học; Năng lực công nghệ; Năng lực tính toán.
  • Tiến trình tổ chức hoạt động dạy học tích cực: Thiết kế gồm 4 bước liên hoàn: (1) Chuyển giao nhiệm vụ học tập; (2) Thực hiện nhiệm vụ học tập; (3) Báo cáo kết quả và thảo luận; (4) Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.
  • Khung đánh giá học sinh: Đánh giá quá trình và đánh giá kết quả theo ma trận 4 mức độ nhận thức: Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng, Vận dụng bậc cao.
  • Lý thuyết và kỹ thuật tự học: Phân tích động cơ học tập, học tập có kế hoạch; áp dụng mô hình suy nghĩ tích cực 3C (Cam kết - Commitment, Quản lí - Control, Thử thách - Challenge); các luật liên tưởng (đặc trưng, tương phản, gần nhau, quan hệ); quy trình 5 bước xây dựng Bản đồ tư duy (BĐTD); quy trình 6 bước xây dựng Bản đồ khái niệm (BĐKN); ứng dụng Công nghệ thông tin (CNTT) trong tìm kiếm, xử lý, trao đổi thông tin và kiểm tra đánh giá.

• Phương pháp nghiên cứu thực tế đã sử dụng:

  • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích, tổng hợp các văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các tài liệu chuyên ngành về phương pháp dạy học Hóa học, tài liệu về tâm lý học và giáo dục học.
  • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Sử dụng phiếu hỏi, quan sát giờ dạy, phỏng vấn trực tiếp giáo viên và học sinh; tổ chức dạy thực nghiệm và dạy đối chứng trên lớp học.
  • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của giảng viên hướng dẫn và các giáo viên bộ môn Hóa học tại các trường THPT thực nghiệm.
  • Phương pháp thống kê toán học: Xử lý số liệu thực nghiệm thông qua tính tỷ lệ phần trăm (%), tính điểm trung bình của các bài kiểm tra định lượng giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

• Nguồn dữ liệu:

  • Chương trình, chuẩn kiến thức kĩ năng và sách giáo khoa Hóa học lớp 10 (Chương 5: Nhóm Halogen; Chương 6: Nhóm Oxi - Lưu huỳnh).
  • Dữ liệu bài kiểm tra khảo sát và bài kiểm tra định kỳ của học sinh các lớp 10/1, 10/3 (THPT Phạm Phú Thứ) và 10/7, 10/8, 10/9, 10/10 (THPT Thái Phiên).
  • Dữ liệu thu thập từ các phiếu thăm dò ý kiến giáo viên và phiếu khảo sát học sinh sau quá trình học tập theo nhóm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương này tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học định hướng năng lực, phương pháp dạy học nhóm và kỹ năng tự học:

• Dạy học định hướng phát triển năng lực: Phân biệt bản chất giữa giáo dục định hướng nội dung và định hướng năng lực. Nêu rõ các yêu cầu đối với việc thiết kế bài học: mô tả chuẩn đầu ra rõ ràng, gia tăng tương tác đa chiều, lấy hoạt động khám phá và trải nghiệm thực tiễn làm trọng tâm. Xác lập tính nhất quán từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức đến kiểm tra đánh giá.
• Đổi mới phương pháp và kiểm tra đánh giá: Làm rõ các đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực (tổ chức hoạt động học của học sinh, rèn luyện tự học, kết hợp học tập cá thể và hợp tác nhóm, phối hợp đánh giá của giáo viên với tự đánh giá của học sinh). Quy định cấu trúc 4 bước thực hiện hoạt động học và tiêu chí đánh giá bài học theo hồ sơ tài liệu và thực tế dự giờ.
• Tổ chức hoạt động học nhóm và hướng dẫn tự học: Xác định các thành tố cốt lõi của quá trình tự học gồm động cơ, kế hoạch, chiếm lĩnh tri thức và tự kiểm tra đánh giá. Phân tích cụ thể các kỹ thuật tự học: nghe, ghi chép, đọc hiểu, ghi nhớ, liên tưởng, mô hình 3C, quy trình lập BĐTD 5 bước, quy trình lập BĐKN 6 bước và 4 hướng ứng dụng CNTT trong tự học.

Chương 2: Xây dựng bài học và tổ chức hoạt động học theo nhóm phần các nguyên tố phi kim lớp 10 THPT theo hướng phát triển năng lực cho học sinh

Chương này xây dựng quy trình chung và cụ thể hóa vào việc thiết kế các chủ đề dạy học:

• Yêu cầu cơ bản của phần Phi kim lớp 10: Phân tích vị trí của Chương 5 (Nhóm Halogen) và Chương 6 (Nhóm Oxi) đặt sau phần lý thuyết chủ đạo (cấu tạo nguyên tử, định luật tuần hoàn, liên kết hóa học, phản ứng oxi hóa - khử). Nhiệm vụ là giúp học sinh vận dụng lý thuyết để dự đoán, giải thích tính chất hóa học và kiểm chứng bằng thực nghiệm.
• Quy trình 6 bước xây dựng bài học:
  1. Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học (tìm kiếm kiến thức mới, kiểm nghiệm hoặc ứng dụng kiến thức).
  2. Bước 2: Xây dựng nội dung chủ đề bài học (tích hợp các bài/tiết có liên quan trong chương trình).
  3. Bước 3: Xác định mục tiêu bài học (chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ và các năng lực cần hình thành).
  4. Bước 4: Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu (Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng thấp, Vận dụng cao) cho từng loại câu hỏi/bài tập.
  5. Bước 5: Biên soạn hệ thống câu hỏi, bài tập định tính, định lượng và bài tập thực hành/thí nghiệm theo ma trận đã mô tả.
  6. Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học thành chuỗi hoạt động học (tình huống xuất phát $\rightarrow$ hình thành kiến thức $\rightarrow$ luyện tập $\rightarrow$ vận dụng, mở rộng).
• Thiết kế chi tiết 5 chủ đề dạy học:
  • Chương nhóm Halogen: Chủ đề "Flo – Brom – Iot" (thời lượng 2 tiết, kèm bảng mô tả mức độ chuẩn đầu ra, hệ thống câu hỏi trắc nghiệm/tự luận, bài tập tính toán và bài tập thực tiễn như nhận biết, suy luận vân tay tội phạm, phân biệt muối thật/giả); Chủ đề "Hiđro clorua – Axit clohiđric – Muối clorua".
  • Chương nhóm Oxi – Lưu huỳnh: Chủ đề "Oxi – Ozon với sự sống của con người"; Chủ đề "Hợp chất khí của lưu huỳnh: H2S và SO2"; cùng các chủ đề liên quan đến lưu huỳnh và axit sunfuric.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương này trình bày kế hoạch, tiến trình và số liệu thu nhận từ thực nghiệm sư phạm:

• Tổ chức thực nghiệm: Triển khai giảng dạy các chủ đề đã thiết kế tại 2 trường THPT trên các cặp lớp tương đương:
  • Trường THPT Phạm Phú Thứ: Lớp 10/3 (Thực nghiệm) đối chứng với Lớp 10/1 (Đối chứng).
  • Trường THPT Thái Phiên: Lớp 10/7 (Thực nghiệm) đối chứng với Lớp 10/9 (Đối chứng); Lớp 10/8 (Thực nghiệm) đối chứng với Lớp 10/10 (Đối chứng).
• Thu thập và phân tích kết quả: Thực hiện các bài kiểm tra định lượng sau khi hoàn thành các chủ đề (chủ đề Flo – Brom – Iot, chủ đề Lưu huỳnh); phân tích biểu đồ thống kê phân bố điểm; tổng hợp kết quả thăm dò ý kiến đánh giá từ giáo viên dự giờ và phiếu điều tra nhận thức, thái độ học tập theo nhóm của học sinh.

---

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa số liệu và kết cấu thực nghiệm:

Hạng mục nội dung	Chi tiết ghi nhận trong văn bản
Quy mô thực nghiệm	Gần 240 học sinh thuộc 6 lớp tại 2 trường THPT
Địa bàn thực nghiệm	Trường THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng), Trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam)
Các cặp lớp khảo nghiệm	- Cặp 1: Lớp 10/3 (TN) và Lớp 10/1 (ĐC) tại THPT Phạm Phú Thứ - Cặp 2: Lớp 10/7 (TN) và Lớp 10/9 (ĐC) tại THPT Thái Phiên - Cặp 3: Lớp 10/8 (TN) và Lớp 10/10 (ĐC) tại THPT Thái Phiên
Nội dung kiểm tra thực nghiệm	Bài kiểm tra chủ đề Flo – Brom – Iot; Bài kiểm tra chủ đề Lưu huỳnh
Dụng cụ và hóa chất sử dụng	Ống nghiệm, giá ống nghiệm, ống nhỏ giọt; dung dịch KBr, KI, benzen, nước clo, nước brom, dung dịch hồ tinh bột, AgNO3, NaF, NaCl, Mg, Fe
Công cụ đánh giá định tính	4 câu hỏi phiếu thăm dò ý kiến học sinh (Bảng 3.5 đến Bảng 3.8); biên bản lấy ý kiến giáo viên dự giờ

• Kết quả chính từ văn bản:

  • Số liệu điểm kiểm tra tại các lớp thực nghiệm (học theo phương pháp tích cực và tổ chức hoạt động nhóm) cho thấy sự cải thiện rõ rệt về tỷ lệ điểm khá, giỏi so với các lớp đối chứng (học theo phương pháp truyền thống).
  • Kết quả thăm dò ý kiến giáo viên dự giờ xác nhận tiến trình dạy học 4 bước tạo điều kiện cho học sinh chủ động tranh luận, giải quyết vấn đề và phát triển năng lực hợp tác.
  • Kết quả khảo sát học sinh cho thấy phương pháp học tập nhóm kết hợp các kỹ thuật tự học (bản đồ tư duy, bản đồ khái niệm, bài tập gắn với thực tiễn) giúp học sinh tăng mức độ ghi nhớ kiến thức và hứng thú đối với môn Hóa học.

• Đóng góp của đề tài:

  • Chuẩn hóa quy trình 6 bước xây dựng bài học/chủ đề dạy học môn Hóa học theo định hướng phát triển năng lực học sinh cấp THPT.
  • Xây dựng hoàn chỉnh 5 chủ đề bài học thuộc phần Hóa học phi kim lớp 10 (chương Halogen và chương Oxi - Lưu huỳnh), tích hợp đầy đủ mục tiêu chuẩn đầu ra, ma trận câu hỏi/bài tập 4 mức độ nhận thức và giáo án tổ chức hoạt động nhóm chi tiết.
  • Cung cấp các hướng dẫn cụ thể về việc vận dụng kỹ thuật tự học (nghe, ghi chép, đọc hiểu, mô hình 3C, BĐTD, BĐKN, CNTT) bổ trợ cho hoạt động hợp tác nhóm của học sinh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Phạm vi nội dung của khóa luận chỉ giới hạn trong phần Hóa học phi kim lớp 10 THPT (gồm 2 chương: Nhóm Halogen và Nhóm Oxi - Lưu huỳnh).
  • Địa bàn thực nghiệm sư phạm chỉ được triển khai tại hai trường THPT thuộc khu vực thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam trong khoảng thời gian một năm học (2017 - 2018).

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng việc vận dụng quy trình 6 bước thiết kế bài học và các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực cho toàn bộ chương trình Hóa học lớp 10 cũng như các khối lớp 11 và 12 THPT.
  • Mở rộng phạm vi và quy mô thực nghiệm sư phạm trên nhiều đối tượng học sinh và các địa bàn trường học khác nhau để tiếp tục kiểm chứng và hoàn thiện phương pháp.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:

  • Sinh viên ngành Sư phạm Hóa học: Nguồn tài liệu tham khảo trực tiếp về phương pháp thiết kế giáo án theo định hướng phát triển năng lực và kỹ năng tổ chức hoạt động nhóm trên lớp.
  • Giáo viên Hóa học THPT: Tham khảo khung quy trình 6 bước xây dựng chuyên đề dạy học, hệ thống câu hỏi trắc nghiệm/tự luận phân hóa 4 mức độ nhận thức và hệ thống bài tập gắn với đời sống thực tiễn thuộc phần Phi kim lớp 10.
  • Cán bộ nghiên cứu phương pháp dạy học: Cung cấp cơ sở thực nghiệm và khung lý thuyết về việc kết hợp giữa kỹ thuật tự học cá nhân (mô hình 3C, BĐTD, BĐKN) và hoạt động học tập hợp tác trong môn Hóa học.

• Các phần nội dung đáng tham khảo:

  • Khung quy trình 6 bước xây dựng bài học theo định hướng phát triển năng lực (Mục 2.2 Chương 2).
  • Kế hoạch dạy học chi tiết và ma trận câu hỏi/bài tập 4 mức độ của chủ đề "Flo – Brom – Iot" và các chủ đề phần Phi kim (Chương 2).
  • Hướng dẫn các kỹ thuật tự học và ứng dụng công nghệ thông tin trong tự học (Mục 1.3 Chương 1).

---

Câu hỏi thường gặp

• Tác giả xác định quy trình xây dựng bài học theo định hướng phát triển năng lực gồm những bước nào? Quy trình gồm 6 bước cụ thể: (1) Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học; (2) Xây dựng nội dung chủ đề bài học; (3) Xác định mục tiêu bài học; (4) Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao); (5) Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ đã mô tả; (6) Thiết kế tiến trình dạy học thành chuỗi hoạt động học.

• Mỗi hoạt động học trong phương pháp dạy học tích cực được tổ chức theo các bước nào? Mỗi hoạt động học được thực hiện theo 4 bước liên hoàn: (1) Chuyển giao nhiệm vụ học tập; (2) Thực hiện nhiệm vụ học tập; (3) Báo cáo kết quả và thảo luận; (4) Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.

• Khóa luận đã đề xuất những kỹ thuật và công cụ cụ thể nào để hướng dẫn học sinh tự học? Tác giả đề xuất các kỹ thuật: nghe tích cực, ghi chép hiệu quả, đọc hiểu, ghi nhớ thông tin (qua dàn bài, nhẩm trong óc, hỏi - tự trả lời), rèn luyện liên tưởng theo 4 luật (đặc trưng, tương phản, gần nhau, quan hệ), suy nghĩ tích cực theo mô hình 3C (Cam kết, Quản lí, Thử thách), lập Bản đồ tư duy (5 bước), thiết kế Bản đồ khái niệm (6 bước) và ứng dụng CNTT trong tìm kiếm, xử lý, trao đổi thông tin cũng như tự kiểm tra đánh giá.

• Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên những đối tượng nào và tại các trường THPT nào? Thực nghiệm được thực hiện trên gần 240 học sinh thuộc 6 lớp 10 tại hai trường: Trường THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng) với cặp lớp 10/3 (Thực nghiệm) - 10/1 (Đối chứng); Trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam) với các cặp lớp 10/7 (Thực nghiệm) - 10/9 (Đối chứng) và 10/8 (Thực nghiệm) - 10/10 (Đối chứng).

• Khóa luận xây dựng cụ thể những chủ đề bài học nào trong phần Phi kim lớp 10? Khóa luận xây dựng 5 chủ đề thuộc hai chương: Chương nhóm Halogen (Chủ đề "Flo – Brom – Iot", Chủ đề "Hiđro clorua – Axit clohiđric – Muối clorua") và Chương nhóm Oxi – Lưu huỳnh (Chủ đề "Oxi – Ozon với sự sống của con người", Chủ đề "Hợp chất khí của lưu huỳnh: H2S và SO2", cùng các nội dung về Lưu huỳnh và hợp chất).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Trần Thị Huệ đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học định hướng phát triển năng lực, vai trò của hoạt động nhóm và các kỹ thuật tự học trong môn Hóa học. Tác giả đã xây dựng hoàn chỉnh quy trình 6 bước thiết kế bài học và áp dụng thiết kế 5 chủ đề dạy học thuộc phần Hóa học phi kim lớp 10 THPT kèm hệ thống câu hỏi/bài tập phân hóa 4 mức độ nhận thức. Kết quả thực nghiệm sư phạm trên gần 240 học sinh tại hai trường THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng) và THPT Thái Phiên (Quảng Nam) đã xác nhận tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp sư phạm được đề xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên. - Dạy học tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác: Trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân. Lớp học là môi trường giao tiếp giáo viên – học sinh và học sinh – học sinh, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên Luan van 12 một trình độ mới.

Được sử dụng phổ biến trong dạy học hiện nay là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ. Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gây cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung. - Dạy học có sự kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò: Trong quá trình dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy. Trong phương pháp tích cực, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học.

Liên quan với điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau. b) Về kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh Theo quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực học sinh, quá trình dạy học bao gồm một hệ thống các hành động có mục đích của giáo viên tổ chức hoạt động trí óc và tay chân của học sinh, đảm bảo cho học sinh chiếm lĩnh được nội dung dạy học, đạt được mục tiêu xác định. Trong quá trình dạy học, giáo viên tổ chức định hướng hành động chiếm lĩnh tri thức cho học sinh phỏng theo tiến trình của chu trình sáng tạo khoa học. Như vậy, chúng ta có thể hình dung diễn biến của hoạt động dạy học như sau: - Giáo viên tổ chức tình huống, giao nhiệm vụ cho học sinh.

Học sinh hăng hái đảm nhận nhiệm vụ, gặp khó khăn, nảy sinh vấn đề cần tìm tòi giải quyết. Dưới sự chỉ đạo của giáo viên, vấn đề được diễn đạt chính xác hoá, phù hợp với mục tiêu dạy học và các nội dung cụ thể đã xác định. - Học sinh tự chủ tìm tòi giải quyết vấn đề đặt ra. Với sự theo dõi, định hướng, giúp đỡ của giáo viên, hoạt động học của học sinh diễn ra theo một trình tự hợp lí, phù hợp với những đòi hỏi phương pháp luận.

- Giáo viên chỉ đạo sự trao đổi, tranh luận của học sinh, bổ sung, tổng kết, khái quát hoá, thể chế hoá tri thức, kiểm tra kết quả học phù hợp với mục tiêu dạy học các nội dung cụ thể đã xác định. Luan van 13 Tổ chức tiến trình dạy học như vậy, lớp học có thể chia thành từng nhóm nhỏ. Trong nhóm nhỏ, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ỷ lại vào một vài người hiểu biết và năng động hơn. Các thành viên trong nhóm giúp đỡ nhau tìm hiểu vấn đề nêu ra trong không khí thi đua với nhóm khác.

Kết quả làm việc của mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả học tập chung của cả lớp. Các kĩ thuật dạy học tích cực sẽ được sử dụng trong tổ chức hoạt động nhóm trên lớp để thực hiện các nhiệm vụ nhỏ nhằm đạt mục tiêu dạy học. Như vậy, mỗi bài học bao gồm các hoạt động học theo tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được sử dụng. Mỗi hoạt động học có thể sử dụng một kĩ thuật dạy học tích cực nào đó để tổ chức nhưng đều được thực hiện theo các bước sau: (1) Chuyển giao nhiệm vụ học tập (2) Thực hiện nhiệm vụ học tập (3) Báo cáo kết quả và thảo luận (4) Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập 1.

Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực học sinh, vì sự tiến bộ của học sinh Thực hiện chuyển từ chú trọng kiểm tra kết quả ghi nhớ kiến thức cuối kỳ, cuối năm sang đánh giá phong cách học và năng lực vận dụng kiến thức để hướng tới phát triển năng lực của học sinh. Chú trọng đánh giá thường xuyên đối với tất cả học sinh: đánh giá quá trình học tập và kết quả học tập của học sinh. a) Đánh giá quá trình học tập của học sinh Trong quá trình dạy học, căn cứ vào đặc điểm và mục tiêu của bài học, của mỗi hoạt động trong giờ học, giáo viên tiến hành một số việc như sau: - Theo dõi, kiểm tra quá trình và từng kết quả thực hiện nhiệm vụ của học sinh để kịp thời phát hiện và giúp đỡ học sinh vượt qua khó khăn. - Ghi nhận xét vào phiếu, vở, sản phẩm học tập,.

khi kiểm tra học sinh. - Đánh giá sự hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh thông qua quá trình học tập, sinh hoạt và tham gia các hoạt động tập thể, từ đó động Luan van 14 viên, khích lệ, giúp học sinh khắc phục khó khăn, phát huy ưu điểm và các phẩm chất, năng lực riêng, điều chỉnh hoạt động, ứng xử để tiến bộ. - Khuyến khích, hướng dẫn học sinh tự đánh giá và tham gia nhận xét, góp ý bạn, nhóm bạn. b) Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Định hướng chung trong đánh giá kết quả học tập của học sinh là phải xây dựng đề thi/kiểm tra theo ma trận; đánh giá kết quả học tập, rèn luyện của học sinh trong dạy học được thực hiện qua các bài kiểm tra bao gồm các loại câu hỏi, bài tập theo 4 mức độ yêu cầu: - Nhận biết: học sinh nhận biết, nhắc lại hoặc mô tả đúng kiến thức, kĩ năng đã học khi được yêu cầu.

- Thông hiểu: học sinh diễn đạt đúng kiến thức hoặc mô tả đúng kĩ năng đã học bằng ngôn ngữ theo cách của riêng mình, có thể thêm các hoạt động phân tích, giải thích, so sánh; sử dụng trực tiếp (làm theo mẫu) kiến thức, kĩ năng đã biết để giải quyết các tình huống, vấn đề trong học tập. - Vận dụng: học sinh kết nối và sắp xếp lại các kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết thành công tình huống, vấn đề tương tự tình huống, vấn đề đã học. - Vận dụng bậc cao: học sinh vận dụng được cá kiến thức, kĩ năng để giải quyết các tình huống, vấn đề mới, không giống với những tình huống, vấn đề đã được hướng dẫn; đưa ra những phản hồi hợp lí trước một tình huống, vấn đề mới trong học tập hoặc trong cuộc sống. Căn cứ vào mức độ phát triển năng lực của học sinh ở từng học kỳ và từng khối lớp, giáo viên và nhà trường xác định tỉ lệ các câu hỏi theo 4 mức độ yêu cầu trong các bài kiểm tra trên nguyên tắc đảm bảo sự phù hợp với đối tượng học sinh và tăng dần tỉ lệ các câu hỏi ở mức độ yêu cầu vận dụng, vận dụng bậc cao.

Tiêu chí đánh giá bài học a) Việc đánh giá về kế hoạch và tài liệu dạy học được thực hiện dựa trên hồ sơ dạy học theo các tiêu chí về: 1) Mức độ phù hợp của chuỗi hoạt động học với mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học được sử dụng. Luan van 15 2) Mức độ rõ ràng của mục tiêu, nội dung, kĩ thuật tổ chức và sản phẩm cần đạt được của mỗi nhiệm vụ học tập. 3) Mức độ phù hợp của thiết bị dạy học và học liệu được sử dụng để tổ chức các hoạt động học của học sinh. 4) Mức độ hợp lí của phương án kiểm tra, đánh giá trong quá trình tổ chức hoạt động học của học sinh.

b) Việc phân tích, rút kinh nghiệm về hoạt động của giáo viên và học sinh được thực hiện dựa trên thực tế dự giờ theo các tiêu chí dưới đây: - Hoạt động của giáo viên: 1) Mức độ sinh động, hấp dẫn học sinh của phương pháp và hình thức chuyển giao nhiệm vụ học tập. 2) Khả năng theo dõi, quan sát, phát hiện kịp thời những khó khăn của học sinh. 3) Mức độ phù hợp, hiệu quả của các biện pháp hỗ trợ và khuyến khích học sinh hợp tác, giúp đỡ nhau khi thực hiện các nhiệm vụ học tập. 4) Mức độ hiệu quả hoạt động của giáo viên trong việc tổng hợp, phân tích, đánh giá kết quả hoạt động và quá trình thảo luận của học sinh.

- Hoạt động của học sinh 1) Khả năng tiếp nhận và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ học tập của tất cả học sinh trong lớp. 2) Mức độ tích cực, chủ động, sáng tạo, hợp tác của học sinh trong việc thực hiện các nhiệm vụ học tập. 3) Mức độ tham gia tích cực của học sinh trong trình bày, trao đổi, thảo luận về kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập. 4) Mức độ đúng đắn, chính xác, phù hợp của các kết quả thực hiện thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh.

XÂY DỰNG BÀI HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC THEO NHÓM VÀ HƢỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC [2] 1. Tổ chức hoạt động học và hƣớng dẫn học sinh tự học 1. Quan niệm về tự học Luan van 16 Đến nay, còn có nhiều quan niệm về tự học, chẳng hạn như: Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp,…) cùng sản phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức thuộc một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học. Theo quan điểm dạy học tích cực, bản chất của học là tự học, nghĩa là người học luôn là chủ thể nhận thức, tác động vào nội dung học một cách tích cực, tự lực, chủ động và sáng tạo để đạt được mục tiêu học tập.

Hay nói cách khác, không ai học giúp cho người học được, vì thế muốn học được phải tự học. Theo đó, quá trình hình thành kiến thức, kĩ năng, thái độ chủ yếu do HS tự thực hiện, còn môi trường học chỉ đóng vai trò trợ giúp.