PHẦN MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài Phong trào Mùa xuân Ả Rập nổ ra cuối năm 2011 là làn sóng cách mạng mạnh mẽ với các cuộc nổi dậy, diễu hành và biểu tình chống chính phủ liên tiếp, khiến khủng hoảng chính trị leo thang ở nhiều nƣớc Trung Đông – Bắc Phi. Hàng loạt các rối loạn dân sự và can thiệp quân sự nổ ra đã đẩy tình hình khu vực vào tình trạng mất ổn định nghiêm trọng, tác động mạnh mẽ đến tình hình quan hệ quốc tế. Sự bùng nổ của phong trào Mùa xuân Ả Rập đƣợc nhìn nhận nhƣ một dấu mốc "vô tiền khoáng hậu" trong lịch sử thế giới Ả Rập nói chung và khu vực Trung Đông – Bắc Phi nói riêng. Khởi đầu là sự kiện Mohamed Bouazizi - một thanh niên Tunisia tự thiêu để phản đối nạn tham nhũng và sự ngƣợc đãi của cảnh sát.
Sự kiện này đã nhanh chóng thổi bùng lên làn sóng biểu tình cách mạng ở nhiều nƣớc Ả Rập nhƣ Ai Cập, Lybia, Yemen, Bahrain, Jordan … với kết quả bƣớc đầu là sự thay đổi nhân sự chủ chốt trong bộ máy chính quyền ở nhiều nƣớc. Điển hình nhƣ sự ra đi của Tổng thống Zine Ben Ali sau "Cách mạng hoa nhài" ở Tunisia (2/2011), chính quyền Mubarak bị lật đổ ở Ai Cập (2/2011), chính quyền Yaki Kadafi bị thay thế ở Lybia… Sau phong trào Mùa xuân Ả Rập, cuộc nội chiến Syria hiện nay đang là một trong những tâm điểm của quan hệ quốc tế, đƣợc đánh giá là vấn đề có tác động quan trọng tới sự ổn định của khu vực Trung Đông. Là một đất nƣớc có vị trí chiến lƣợc trong khu vực Trung Đông - Bắc Phi và có mối quan hệ ngoại giao đặc biệt với nhiều cƣờng quốc trên thế giới, Syria không thể đứng ngoài vòng xoáy trên. Cũng chính vì những nét đặc thù của riêng mình mà trong chuỗi biến động chính trị, xã hội của phong trào Mùa xuân Ả Rập, cuộc khủng hoảng kinh tế, xã hội, quân sự tại Syria đã biến thành cuộc nội chiến kéo dài 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chƣa có hồi kết với sự tham gia và phản ứng vô cùng phức tạp của nhiều cƣờng quốc với nhiều toan tính khó lƣờng… Với Việt Nam, Syria đã sớm thiết lập quan hệ ngoại giao từ những năm 1960.
Đặc biệt, Syria là một trong số ít các nƣớc ở khu vực Trung Đông – Bắc Phi sớm có hiệp định thƣơng mại song phƣơng với Việt Nam. Vì vậy việc lựa chọn quan điểm nhƣ thế nào trƣớc tình hình Syria và nghiên cứu nhằm rút ra những kinh nghiệm trong quan hệ quốc tế từ bài học của Syria là điều mà chính phủ Việt Nam cần quan tâm. Cho đến nay, cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội tại Syria vẫn đang là sự kiện mang tính thời sự thu hút sự quan tâm đặc biệt của cả thế giới và chƣa có hồi kết. Nhận thức đƣợc tầm ảnh hƣởng và xu hƣớng phát triển của phong trào Mùa xuân Ả Rập tại Syria đối với khu vực và thế giới trong hiện tại cũng nhƣ tƣơng lai, tác giả đã chọn đề tài: “Phong trào Mùa xuân Ả Rập tại Syria: thực trạng, nguyên nhân và tác động đến Việt Nam”.
Việc nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc cuộc khủng hoảng chính trị tại Syria là cần thiết, không chỉ có ý nghĩa về mặt thực tiễn mà còn góp phần cung cấp những luận cứ về mặt lý luận khoa học trong vấn đề nghiên cứu quan hệ quốc tế hiện đại và mối tƣơng quan lực lƣợng của các cƣờng quốc trên thế giới tại những khu vực chính trị nhạy cảm. Về ý nghĩa khoa học: Cuộc khủng hoảng Syria là một “trƣờng hợp nghiên cứu điểm” trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, có thể dùng để chứng minh cho các quan điểm của chủ nghĩa hiện thực. Ngoài ra, qua việc phân tích cuộc khủng hoảng Syria và đánh giá các kịch bản tƣơng lai của nó, luận văn cũng muốn làm rõ hơn việc áp dụng phƣơng pháp phân tích cấp độ vào một trƣờng hợp cụ thể trong quan hệ quốc tế. Về ý nghĩa thực tiễn: Về cơ bản, cuộc khủng hoảng Syria ít có ảnh hƣởng trực tiếp đến Việt Nam.
Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quốc tế ngày càng sâu rộng, chính sách hợp tác phát triển với khu vực Trung Đông - Châu Phi ngày càng đƣợc chú trọng, cuộc khủng hoảng Syria cần đƣợc phân tích toàn diện hơn nhằm rút ra bài học thực tiễn trong quan hệ quốc tế. Ngoài ra, đối với một khu vực thiếu ổn định và nhiều mâu thuẫn chồng chéo nhƣ Trung Đông – Bắc Phi, việc nghiên cứu các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội của các quốc gia Trung Đông trong đó có Syria, cũng nhƣ các nguyên nhân gây mâu thuẫn chính của khu vực có ý nghĩa quan trọng tới quyết định tăng cƣờng đầu tƣ, thâm nhập thị trƣờng Trung Đông và hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam với mỗi quốc gia trong khu vực cũng nhƣ với Syria. Về lý thuyết, phân tích cuộc khủng hoảng Syria theo các cấp độ phân tích quan hệ quốc tế có thể giúp chúng ta nhận định đúng đắn hơn về nguyên nhân và thực trạng của cuộc khủng hoảng Syria và qua đó tìm ra một đáp án hợp lý cho câu trả lời “Tại sao sau hơn hai năm khủng hoảng, chính quyền Tổng thống Bashar Al Assad vẫn tiếp tục tồn tại trong khi nhà cầm quyền của các quốc gia Trung Đông khác chịu tác động của phong trào Mùa xuân Ả Rập đã lần lƣợt bị thay đổi?”. Cùng với việc kết hợp phân tích vấn đề trên với diễn biến tình hình và quan điểm của một số cƣờng quốc liên quan trong quá trình giải quyết vấn đề Syria, luận văn cũng cố gắng đƣa ra một số nhận định về số phận của Syria trong tƣơng lai gần.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề Với việc sở hữu nguồn tài nguyên dầu mỏ và vị trí địa chiến lƣợc rất đặc biệt của mình, không phải đến tận khi phong trào Mùa xuân Ả Rập bùng nổ thì Syria mới trở thành đề tài nghiên cứu nóng bỏng của khu vực Trung Đông – Bắc Phi. Ngay từ những năm 80 -90 của thế kỉ cho đến nay, đã có rất nhiều bài nghiên cứu về thực trạng chính trị, kinh tế, xã hội của Syria dƣới sự cầm quyền của Đảng Baath và chính quyền Assad. Các nghiên cứu này chủ yếu tập trung 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phân tích sự bất cập và những vấn đề nổi cộm trong chính sách cầm quyền của Đảng Baath dƣới thời Al Assad cũng nhƣ những yêu cầu cấp thiết cần phải tiến hành cải cách. Có thể kể đến các nghiên cứu tiêu biểu nhƣ: “Kinh tế chính trị Syria dưới thời Assad” (The Political Economy of Syria Under Assad) của Volker Perthes phát hành năm 1997.
Theo Volker Perthes, Syria dƣới thời Assad là một trong những cƣờng quốc quan trọng của khu vực Trung Đông. Mặc dù sự phát triển chính trị của nó đã là một chủ đề gây tranh cãi nhiều nhƣng vẫn không có nghiên cứu toàn diện nào về nền kinh tế chính trị của Syria và sự phát triển của đất nƣớc này từ năm 1970 cho đến nay. Bắt đầu với việc phân tích sự phát triển kinh tế và thay đổi chiến lƣợc phát triển, Perthes thảo luận về sự thay đổi theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa trong những năm 1980 của Đảng Baath. Ông đặc biệt quan tâm đến quan hệ cấu trúc nhà nƣớc và xem xét bản chất nhà nƣớc, cơ cấu chính trị và các cơ chế và động lực của việc ra quyết định chính trị.
Perthes lập luận rằng mặc dù sẽ không xảy một sự thay đổi trong cơ cấu quyền lực của Asad, chế độ của ông đã tạo ra các tổ chức cho phép một kết hợp hợp lý trơn tru nhằm giải quyết các vấn đề của sự tƣơng tác giữa chuyển đổi kinh tế và thay đổi chính trị. “Syria: Sự sụp đổ của gia đình Assad” (Syria: The Fall of the House of Assad) của David W. Lesch 1 phát hành năm 2005. Trong cuốn sách này, Lesch mô tả "bức tranh buồn" của Syria hiện tại.
Ông này nhận định rằng trong những năm qua kể từ thành công của cha mình, Tổng thống Bashar "đã cố gắng phát triển tầm quan trọng đặc biệt của mình và tin tƣởng vào những ảo tƣởng phát triển Syria dƣới chế độ độc tài." Với tính khách quan mang sắc thái tiêu cực, Lesch đã ghi lại sự sụp đổ chính trị nhanh chóng của Syria từ năm 2000 đến nay. Khi cuộc biểu tình ủng hộ dân chủ lan rộng đến Syria, chính phủ 1 David W. Lesch là giáo sư về lịch sử Trung Đông tại Đại học Trinity và đã xuất bản rất nhiều cuốn sách về Trung Đông. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Assad không đi theo con đƣờng mà các nhà lãnh đạo và quân đội của các quốc gia Ả Rập khác nhƣ Tunisia, Ai Cập đã làm.
Một khía cạnh rất quan trọng mà Lesch nhấn mạnh là những đánh giá của ông về vị trí của Syria trong nền địa chính trị toàn cầu. Lesch gọi Syria là đồng minh trong "trục đối kháng" cùng với Iran, Hezbollah và Hamas. Có lẽ quan trọng hơn là mối quan hệ của Syria với các cƣờng quốc lớn: cung cấp một căn cứ hải quân cho Nga và mua vũ khí từ Nga, Trung Quốc là nƣớc nhập khẩu lớn thứ ba của Syria, phục vụ nhƣ cửa ngõ của Thổ Nhĩ Kỳ vào thế giới Ả Rập. Tất cả những gì đƣợc biết về tƣơng lai trƣớc mắt của Syria là rất bi quan.
Nền kinh tế đang trong đống đổ nát, dòng ngƣời tị nạn và dƣờng nhƣ không ai biết gì về hình dung một chính quyền thay thế trong tƣơng lai nhƣ thế nào. Cuốn sách đã đem lại những phân tích quan trọng về Syria trong bối cảnh hiện nay và viễn cảnh tƣơng lai. “Sự thật về Syria” (The truth about Syria) của Barry Rubin 2 phát hành năm 2007. Trong cuốn sách này Barry Rubin mô tả Syria nhƣ một mô hình của chế độ độc tài Ả Rập.
Những biểu hiện bạo lực vô cớ, tàn ác, tình trạng mị dân phục vụ mục đích củng cố sức mạnh của ngƣời cai trị đƣợc thể hiện rất rõ."Sự thật về Syria. “ là một đóng góp quan trọng trong hệ thống các nghiên cứu về Syria hiện đại trong đó cung cấp đánh giá sâu sắc về chính trị Syria, về các chính sách nội bộ tàn bạo đặc trƣng cho sự cai trị 30 năm của nhà lãnh đạo Syria Hafez Al Assad đƣợc con trai ông là Bashar Al Assad kế thừa đến nay. “Sự thật về Syria” là nghiên cứu sâu sắc, cung cấp nhiều thông tin quan trọng về thực trạng của Syria.