CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TỘI GIẾT NGƯỜI BẰNG BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TẠI ĐỊA BÀN CÁC TỈNH PHÍA NAM VIỆT NAM 1. Khái niệm giáo dục và đặc điểm của biện pháp giáo dục trong phòng ngừa tội giết người tại địa bàn các tỉnh phía Nam Việt Nam 1. Khái niệm giáo dục và biện pháp giáo dục trong phòng ngừa tội giết người tại địa bàn các tỉnh phía Nam Việt Nam Tội giết người xâm phạm đến tính mạng con người. Vì thế khi thực hiện hành vi này thường phải chịu hình phạt rất nghiêm khắc.
Hình phạt được áp dụng một mặt là nhằm trừng phạt người phạm tội, mặt khác nhằm giáo dục người phạm tội nói riêng, đồng thời góp phần răn đe phòng ngừa chung. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ xã hội học thì tình hình tội phạm nói chung và tội giết người nói riêng là hiện tượng xã hội tồn tại phổ biến. Hiện có rất nhiều nguyên nhân của tội phạm. Nguyên nhân khách quan của tội phạm là môi trường, hoàn cảnh, tình huống bên ngoài tác động, còn nguyên nhân chủ quan thuộc ý thức, nhận thức của người phạm tội.
Vậy nên, để phòng ngừa tội giết người cần phải loại bỏ, khắc phục các nguyên nhân làm phát sinh tội phạm, tức là phải sử dụng những biện pháp phòng ngừa tội phạm đặc biệt nguy hiểm này. Thực tế cho thấy khó có thể loại bỏ được hết tội phạm mà mục tiêu trước mắt có thể làm giảm tỷ lệ phạm tội bằng cách ưu tiên áp dụng có hiệu quả một số biện pháp. Trong đó, biện pháp giáo dục được nhận thấy là một phương pháp quan trọng và có tiềm năng trong phòng ngừa tội giết người. Giáo dục có vai trò làm thay đổi và nâng cao ý thức xã hội, tạo ra những giá trị đạo đức và pháp luật hướng đến tôn trọng quyền sống, quyền thiêng liêng của mỗi người.
Như đã biết, một trong những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của con người là giáo dục. “Giáo dục” hiện chưa được định nghĩa cụ thể. Thông thường, giáo dục được hiểu là sự truyền tải kiến thức, kỹ năng từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua các hình thức, phương pháp khác nhau như giảng dạy, đào tạo, nghiên cứu7. Giáo dục là một trong những biện pháp quan trọng để tác động đến ý thức và hành vi của con người.
Dưới góc độ pháp luật, giáo dục tác động đến ý thức và hành vi của con người bằng cách truyền đạt các quy tắc, quyền và nghĩa vụ pháp lý do Nhà nước ban hành. Qua giáo dục, cá nhân được tiếp thu kiến thức về luật pháp và các quy định xã hội, nhận biết được hành vi nào hợp pháp và hành vi nào vi phạm pháp luật. Hơn nữa, giáo dục pháp luật giúp nâng cao nhận thức về quyền và trách nhiệm pháp lý của con người. Từ đó, con người hiểu rõ về quyền tự do, quyền công dân, quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ 7 Trần Điệp, “Giáo dục là gì? Giáo dục hướng tới những mục tiêu gì?” [https://hieuluat.vn/tu-dien-phap-luat/giao- duc-la-gi-2707-45701-article.
8 bởi pháp luật. Đồng thời, khuyến khích sự tôn trọng và tuân thủ quy tắc pháp lý, từ việc hạn chế hành vi vi phạm pháp luật và tăng cường trật tự xã hội sẽ dẫn đến hạn chế các vụ án, như giết người. Giáo dục định hướng tôn trọng các giá trị xã hội tốt đẹp. Nếu con người thiếu giáo dục hoặc được giáo dục sai cách sẽ làm sai lệch nhận thức, sai lệch nhân cách, từ đó có thể dẫn đến phạm tội.
Một người sinh ra, lớn lên trong một gia đình có điều kiện khó khăn, không đủ điều kiện để nhận được nền tảng giáo dục tốt, có thể vô tình bị đẩy vào môi trường xã hội bạo lực và tội phạm. Thiếu giáo dục cũng làm cho người trẻ không có kiến thức cơ bản, thiếu kỹ năng xã hội và ý thức đạo đức, từ đó gây khó khăn trong việc thích nghi và giao tiếp với xã hội. Điều này có thể dẫn đến sự mất lòng tin vào người khác, thiếu hiểu biết về giá trị cuộc sống và không có khả năng giải quyết xung đột một cách hợp pháp. Đối với người trẻ thiếu giáo dục dễ bị lôi cuốn vào tệ nạn xã hội hoặc tội phạm.
Thiếu hiểu biết về hậu quả của tội phạm và không có nhận thức đúng đắn về quyền sống của người khác dễ dàng thực hiện hành vi giết người một cách đáng tiếc. Vấn đề này cho thấy có mối quan hệ nhân quả giữa việc thiếu giáo dục và tội phạm giết người. Để ngăn chặn những trường hợp như vậy xảy ra, cần thiết phải có hệ thống giáo dục toàn diện và công bằng, đảm bảo rằng mọi người đều có quyền nhận được giáo dục chất lượng để phát triển và phòng ngừa tội phạm. Việc làm giảm tội phạm giết người thông qua biện pháp giáo dục đang nhận được sự quan tâm, hỗ trợ từ các cơ quan chức năng và cộng đồng.
Trong môi trường giáo dục, có thể triển khai các chương trình giáo dục đổi mới nhằm tác động tích cực lên nhận thức và hành vi của cá nhân, đặc biệt là người trẻ tuổi. Một trong những cách tiếp cận trong việc phòng ngừa tội giết người thông qua giáo dục là tạo ra các chương trình, biện pháp, giải pháp giáo dục nhằm nâng cao ý thức về giá trị cuộc sống, quyền sống và tình yêu thương đối với con người. Các chương trình, biện pháp, giải pháp này có thể tập trung vào việc giáo dục về học vấn để nâng cao kiến thức toàn diện. Đặc biệt chú ý giáo dục đạo đức, nhân phẩm, trách nhiệm cá nhân và xã hội; giáo dục pháp luật và thái độ, ứng xử khi giải quyết xung đột lợi ích; giáo dục tình cảm và xây dựng mối quan hệ xã hội, quan hệ cá nhân lành mạnh.
Đồng thời, giáo dục về sự đa dạng văn hóa, tôn giáo; tôn trọng sự hiểu biết về các giá trị, quan điểm khác nhau cũng là yếu tố quan trọng để ngăn chặn sự bạo lực và giết người. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả trong việc phòng ngừa tội giết người tại các tỉnh phía Nam Việt Nam thông qua giáo dục, cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng về tình hình tội giết người trên địa bàn các địa phương này. Điều này đòi hỏi sự đồng lòng và hỗ trợ từ các cơ quan chức năng để thu thập và phân tích thông tin về các vụ án giết người, xác định các yếu tố nguyên nhân và mô hình hành vi phạm tội. 9 Đặc biệt, cần tìm hiểu rõ về đặc thù văn hóa và xã hội của từng tỉnh, thành phố để xây dựng những chương trình giáo dục phù hợp và có hiệu quả cao.
Biện pháp phòng ngừa tội phạm nói chung hay tội phạm giết người nói riêng thực chất là hành động nhằm mục đích khắc phục nguy cơ xảy ra tội phạm hay những tác động có hại của chúng đối với cá nhân và xã hội, bao gồm cả nỗi sợ hãi về tội phạm bằng cách can thiệp để tác động đến nhiều nguyên nhân của chúng8. Để thực hiện công tác phòng ngừa này một cách hiệu quả, cần sự chủ động, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, toàn dân và toàn xã hội. Các cơ quan chức năng có thẩm quyền cần tiến hành nhiều biện pháp áp dụng trên các lĩnh vực khác nhau. Mục đích cuối cùng hướng đến là hạn chế, ngăn chặn các hành vi phạm tội giết người.
Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa tội phạm cần phải đối mặt với những thách thức. Sự thay đổi nhận thức và thói quen của một cá nhân, cũng như các yếu tố chính trị và xã hội, có thể tạo ra rào cản trong việc thực hiện biện pháp phòng ngừa tội phạm. Đồng thời, việc xây dựng và duy trì sự hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng là rất quan trọng để đạt được hiệu quả trong công tác phòng ngừa tội phạm. Trong đó, giáo dục là một trong các biện pháp phòng ngừa tội giết người mà khi được triển khai đồng bộ, đúng và đủ sẽ tác động lên ý thức điều khiển hành vi của con người.
Khi ý thức đó đã được tác động theo chiều hướng tích cực do phương pháp giáo dục đúng đắn thì hành vi được thể hiện ra thế giới khách quan cũng sẽ trở nên khả quan hơn, từ đó góp phần phòng ngừa tội phạm. Trên thực tế, các hoạt động giáo dục và tuyên truyền nhằm phòng chống tội phạm giết người đã được triển khai ở nhiều địa phương trên toàn quốc, bao gồm các tỉnh phía Nam Việt Nam. Các tỉnh phía Nam Việt Nam có những đặc thù văn hoá và xã hội đặc biệt, ảnh hưởng đến tình hình tội giết người trên địa bàn: sự đa dạng trong cơ cấu kinh tế, bao gồm công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ; xu hướng đô thị hóa và công nghiệp hóa phát triển mạnh mẽ; các thành phố và đô thị phát triển với số dân đông đúc, nhu cầu về vật chất và tinh thần của con người ngày càng cao; là khu vực đông dân, nơi giao thoa của nhiều dân tộc và cộng đồng văn hóa khác nhau, thu hút lượng lớn dân số lao động di cư từ các vùng khác trong nước đặc biệt là Thành phố Hồ Chí Minh. Để nghiên cứu rõ hơn về biện pháp giáo dục trong phòng ngừa tội giết người tại địa bàn các tỉnh phía Nam Việt Nam, nhóm tác giả lựa chọn các tỉnh, thành phố nổi bật sau: Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Cần Thơ.
Bởi lẽ khi tiến hành các biện pháp giáo dục, các khu vực này đem đến một số lợi thế như: 8 Nguyễn Khắc Hải, Chiến lược phòng ngừa tội phạm - Lý luận và Ứng dụng (2021), Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tr. 10 Đây là khu vực có vị trí chiến lược gần các tuyến đường quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại, xuất nhập khẩu và du lịch. Nơi tập trung các ngành nghề kinh tế đa dạng với tiềm năng phát triển cao, thu hút một lượng lớn đầu tư về giáo dục đến từ nhiều nơi.
Từ đó, điều kiện học tập, sinh sống và làm việc được cải thiện, đáp ứng xu hướng đô thị hóa, công nghiệp hóa hiện nay. Điều kiện sống phát triển thu hút người dân trong và ngoài nước đến để sinh sống và làm việc. Điều này khiến dân số tăng cao, cung cấp nguồn nhân lực lớn trong hoạt động triển khai thực hiện các biện pháp giáo dục tại địa phương. Dân cư đến từ nhiều nơi trong và ngoài nước tạo nên một nền văn hóa đa sắc màu, đa giáo dục, thành phần nghề nghiệp, trình độ dân cư.