Nghiên Cứu Phát Triển Xuất Khẩu Dịch Vụ Của Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Nghiên cứu tổng thể về xuất khẩu dịch vụ ngân hàng thương mại Việt Nam, phân tích tiềm năng và thách thức trong bối cảnh toàn cầu.

• Tác giả: Hồ Văn Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Phát Triển Xuất Khẩu Dịch Vụ Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ XUẤT KHẨU DỊCH VỤ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Tầm quan trọng trong xuất khẩu dịch vụ của Ngân hàng thương mại
• 1.2. Khái niệm và phân loại dịch vụ của Ngân hàng thương mại
• 1.3. Vai trò xuất khẩu dịch vụ của Ngân hàng thương mại đối với nền kinh tế quốc dân
• 1.4. Vai trò xuất khẩu dịch vụ đối với Ngân hàng thương mại
• 1.5. Các phương thức xuất khẩu dịch vụ và cam kết của Việt Nam về mở cửa thị trường dịch vụ của Ngân hàng thương mại khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới
• 1.6. Các phương thức xuất khẩu dịch vụ của Ngân hàng thương mại
• 1.7. Cam kết của Việt Nam về mở cửa thị trường dịch vụ của Ngân hàng thương mại khi gia nhập Tổ chức thương mại thế giới
• 1.8. Nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu dịch vụ của Ngân hàng thương mại
• 1.8.1. Nhân tố thuộc về Ngân hàng thương mại
• 1.8.2. Nhân tố thuộc về cơ chế, chính sách của Việt Nam
• 1.8.3. Nhân tố thuộc về thị trường nước nhập khẩu dịch vụ
• 1.9. Kinh nghiệm xuất khẩu dịch vụ của một số Ngân hàng thương mại nước ngoài
• 1.9.1. Kinh nghiệm của Citigroup
• 1.9.2. Kinh nghiệm của HSBC Holdings
• 1.9.3. Kinh nghiệm của Deutsche Bank
• 1.9.4. Kinh nghiệm của ANZ
• 1.10. Bài học rút ra cho các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU DỊCH VỤ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Phân tích tổng quan thực trạng xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.2. Khái quát về hệ thống Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.3. Thực trạng dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.4. Thực trạng xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.5. Phân tích thực trạng phương thức xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.6. Thực trạng xuất khẩu dịch vụ theo từng phương thức của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.7. Thực trạng xuất khẩu dịch vụ của một số Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.8. Phân tích thực trạng năng lực cạnh tranh trong xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.8.1. Năng lực cạnh tranh chung của các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.8.2. Thực trạng năng lực cạnh tranh trong xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.9. Kết luận về thực trạng xuất khẩu dịch vụ của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU DỊCH VỤ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm và phương hướng phát triển xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.1.1. Quan điểm phát triển xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.1.2. Phương hướng phát triển xuất khẩu dịch vụ của các ngân hàng thương mại Việt Nam đến năm 2020
• 3.2. Giải pháp phát triển xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.1. Phát triển cơ sở hạ tầng cho xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.2. Nâng cao chất lượng dịch vụ xuất khẩu theo chuẩn Quốc tế
• 3.2.3. Nâng cao năng lực cạnh tranh trong xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.4. Đa dạng hóa các dịch vụ và phương thức xuất khẩu của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.5. Tăng cường các hoạt động xúc tiến xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.6. Tăng cường liên kết hợp tác trong xuất khẩu dịch vụ của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.7. Xây dựng và phát triển thương hiệu của các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.8. Cơ cấu lại tổ chức của các Ngân hàng thương mại Nhà nước đáp ứng nhu cầu phát triển trong điều kiện hội nhập Quốc tế
• 3.2.9. Tăng cường năng lực tài chính và quản trị điều hành cho hệ thống các Ngân hàng thương mại cổ phần
• 3.2.10. Kiến nghị với Nhà nước
• 3.2.11. Tăng cường hành lang pháp lý cho hoạt động xuất khẩu dịch vụ của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2.12. Sử dụng công cụ khuyến khích tăng trưởng xuất khẩu dịch vụ
• 3.2.13. Nâng cao năng lực quản lý của Nhà nước
• 3.2.14. Tăng cường năng lực giám sát của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.2.15. Công tác hạch toán, thống kê dịch vụ theo chuẩn mực quốc tế
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về xuất khẩu dịch vụ ngân hàng Việt Nam Vì sao quan trọng

Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, đặc biệt là trong lĩnh vực dịch vụ, là một trong những thách thức lớn của Việt Nam. Trong 15 năm qua (1995-2010), tỷ trọng của khu vực dịch vụ trong GDP không tăng mà có xu hướng giảm. Tỷ lệ đóng góp của các tổ chức tài chính vào GDP cũng chỉ dao động ở mức thấp. Trong cơ cấu xuất khẩu, tỷ trọng của dịch vụ cũng giảm, trái ngược với xu thế chung của thế giới. Do đó, xuất khẩu dịch vụ ngân hàng Việt Nam đóng vai trò then chốt trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành ngân hàng. Việc nghiên cứu và phát triển xuất khẩu dịch vụ ngân hàng là vô cùng cần thiết để góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao hiệu quả xuất khẩu dịch vụ.

1.1. Tầm quan trọng của dịch vụ ngân hàng trong cơ cấu kinh tế Việt Nam

Tỷ trọng dịch vụ thấp trong GDP và xuất khẩu cho thấy tiềm năng phát triển còn rất lớn. Nghiên cứu cần làm rõ vai trò của dịch vụ ngân hàng trong việc thúc đẩy các ngành kinh tế khác. Cần phân tích cụ thể sự đóng góp của các dịch vụ tài chính quốc tế vào tăng trưởng kinh tế và hội nhập. Số liệu từ tài liệu gốc cho thấy sự trì trệ trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cần có giải pháp đột phá.

1.2. So sánh với xu hướng xuất khẩu dịch vụ ngân hàng trên thế giới

Thế giới đang chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ của xuất khẩu dịch vụ. Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác để thúc đẩy xuất khẩu dịch vụ ngân hàng. Cần phân tích nguyên nhân sự khác biệt và đề xuất giải pháp để Việt Nam bắt kịp xu hướng toàn cầu. Tài liệu gốc nhấn mạnh sự tương phản giữa Việt Nam và thế giới về tỷ trọng dịch vụ trong xuất khẩu.

II. Thách thức nâng cao năng lực cạnh tranh dịch vụ ngân hàng xuất khẩu

Các ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM) đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là sau khi gia nhập WTO. Thị phần của các NHTM Nhà nước liên tục giảm xuống. Theo cam kết WTO, thị trường ngân hàng Việt Nam sẽ gần như mở hoàn toàn. Điều này đòi hỏi các NHTM Việt Nam phải nâng cao năng lực cạnh tranh và tìm hướng đi phù hợp, trong đó, định hướng xuất khẩu dịch vụ ngân hàng là một lựa chọn chiến lược. Do đó, việc phân tích những thách thức và rào cản là bước đầu tiên để có những giải pháp hiệu quả.

2.1. Ảnh hưởng của hội nhập kinh tế quốc tế đến các NHTM Việt Nam

Việc gia nhập WTO và các hiệp định thương mại tự do (FTA) tạo ra cả cơ hội và thách thức. Các NHTM Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các ngân hàng nước ngoài. Cần phân tích kỹ lưỡng các cam kết của Việt Nam trong WTO và các FTA liên quan đến dịch vụ ngân hàng và tác động của chúng đến năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam.

2.2. Năng lực cạnh tranh hạn chế của các NHTM Việt Nam so với khu vực

So với các ngân hàng trong khu vực, năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam còn hạn chế về vốn, công nghệ và quản trị. Cần phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT) của các NHTM Việt Nam để đề xuất giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc áp dụng chuẩn mực quốc tế cũng là một yếu tố quan trọng.

III. Giải pháp phát triển dịch vụ ngân hàng xuất khẩu Kinh nghiệm quốc tế

Để vượt qua những khó khăn và thách thức, việc nghiên cứu và áp dụng kinh nghiệm quốc tế là rất quan trọng. Các ngân hàng lớn trên thế giới như Citigroup, HSBC Holdings, Deutsche Bank và ANZ đã có nhiều kinh nghiệm trong việc xuất khẩu dịch vụ ngân hàng. Việc học hỏi kinh nghiệm của họ sẽ giúp các NHTM Việt Nam tìm ra con đường phát triển phù hợp. Từ đó, có thể đúc kết ra bài học thành công.

3.1. Bài học từ Citigroup về đa dạng hóa dịch vụ ngân hàng

Citigroup nổi tiếng với việc cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính quốc tế. Cần phân tích cách Citigroup xây dựng và phát triển các sản phẩm dịch vụ phù hợp với từng thị trường. Việc học hỏi kinh nghiệm của Citigroup có thể giúp các NHTM Việt Nam đa dạng hóa dịch vụ ngân hàng và tiếp cận thị trường quốc tế hiệu quả hơn.

3.2. Mô hình quản trị rủi ro hiệu quả của HSBC Holdings

HSBC Holdings được biết đến với hệ thống quản trị rủi ro chặt chẽ. Rủi ro trong xuất khẩu dịch vụ ngân hàng là một vấn đề quan trọng. Cần phân tích cách HSBC Holdings quản lý rủi ro trong hoạt động quốc tế để giúp các NHTM Việt Nam xây dựng hệ thống quản trị rủi ro hiệu quả.

3.3. Kinh nghiệm từ Deutsche Bank trong lĩnh vực tư vấn tài chính quốc tế

Dịch vụ tư vấn tài chính quốc tế của Deutsche Bank mang lại nhiều doanh thu, bài học kinh nghiệm cho các ngân hàng. Việt Nam có thể học hỏi phương pháp tư vấn, quy trình làm việc, đào tạo chuyên gia để hỗ trợ khách hàng doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

IV. Đẩy mạnh xuất khẩu dịch vụ Giải pháp phát triển hạ tầng ngân hàng

Để phát triển xuất khẩu dịch vụ ngân hàng, việc phát triển cơ sở hạ tầng là yếu tố then chốt. Điều này bao gồm cả cơ sở hạ tầng vật chất và cơ sở hạ tầng công nghệ. Việc nâng cao chất lượng dịch vụ theo chuẩn quốc tế cũng là rất quan trọng. Cần có những giải pháp đồng bộ để phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng dịch vụ.

4.1. Nâng cấp cơ sở hạ tầng công nghệ cho ngân hàng số quốc tế

Trong thời đại số, việc phát triển ngân hàng số quốc tế là xu hướng tất yếu. Các NHTM Việt Nam cần đầu tư vào công nghệ để cung cấp các dịch vụ trực tuyến tiện lợi và an toàn. Cần nghiên cứu các giải pháp công nghệ tiên tiến và phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

4.2. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho dịch vụ tài chính quốc tế

Nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng nhất để cung cấp dịch vụ tài chính quốc tế chất lượng cao. Cần có chính sách đào tạo và thu hút nhân tài trong lĩnh vực ngân hàng. Việc hợp tác với các tổ chức quốc tế để đào tạo nhân lực cũng là một giải pháp hiệu quả.

4.3. Hoàn thiện hành lang pháp lý hỗ trợ xuất khẩu dịch vụ ngân hàng

Nhà nước cần tạo hành lang pháp lý thông thoáng để khuyến khích các ngân hàng hoạt động xuất khẩu dịch vụ. Thêm vào đó, cần nâng cao năng lực quản lý nhà nước trong việc quản lý hoạt động ngân hàng trong bối cảnh xuất nhập khẩu, hội nhập kinh tế.

V. Chính sách hỗ trợ và định hướng thúc đẩy xuất khẩu dịch vụ ngân hàng

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường thuận lợi cho xuất khẩu dịch vụ ngân hàng. Điều này bao gồm việc xây dựng chính sách hỗ trợ, tạo điều kiện tiếp cận thị trường quốc tế và nâng cao năng lực quản lý của Nhà nước. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, NHTM và các doanh nghiệp để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.1. Xây dựng chính sách khuyến khích xuất khẩu dịch vụ ngân hàng

Nhà nước cần có chính sách khuyến khích các NHTM tham gia vào hoạt động xuất khẩu dịch vụ. Điều này có thể bao gồm các ưu đãi về thuế, tín dụng và hỗ trợ xúc tiến thương mại. Cần có các điều khoản rõ ràng, minh bạch để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế để mở rộng thị trường

Việc tăng cường hợp tác quốc tế với các nước và tổ chức quốc tế là rất quan trọng để mở rộng thị trường cho dịch vụ ngân hàng Việt Nam. Cần tham gia tích cực vào các hiệp định thương mại và diễn đàn kinh tế để tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu dịch vụ.

VI. Xuất khẩu dịch vụ ngân hàng Tương lai và cơ hội phát triển

Với sự phát triển của công nghệ và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, xuất khẩu dịch vụ ngân hàng sẽ tiếp tục là một lĩnh vực tiềm năng. Các NHTM Việt Nam cần nắm bắt cơ hội và có những chiến lược phù hợp để phát triển bền vững. Tương lai phát triển phụ thuộc rất lớn vào việc tận dụng hiệu quả các nguồn lực và khả năng thích ứng nhanh chóng với sự thay đổi của thị trường.

6.1. Fintech và cơ hội cho xuất khẩu dịch vụ ngân hàng

Fintech đang tạo ra những cơ hội mới cho xuất khẩu dịch vụ ngân hàng. Các NHTM Việt Nam cần ứng dụng Fintech để cung cấp các dịch vụ tiện lợi và hiệu quả hơn. Cần nghiên cứu các mô hình Fintech thành công trên thế giới và áp dụng phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

6.2. Hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và tiềm năng tăng trưởng

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng sẽ tạo ra nhiều cơ hội cho xuất khẩu dịch vụ ngân hàng. Các NHTM Việt Nam cần tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) để mở rộng thị trường và tăng cường năng lực cạnh tranh. Cần có chiến lược cụ thể để khai thác tiềm năng từ các FTA.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ yêu cầu cấp thiết trong quá trình tái cấu trúc nền kinh tế và thực thi các cam kết quốc tế của Việt Nam khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cũng như triển khai Hiệp định Thương mại Song phương Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA). Trong tiến trình phát triển kinh tế 15 năm (1995–2010), một nghịch lý cơ cấu đã bộc lộ rõ nét: tỷ trọng khu vực dịch vụ trong GDP không tăng mà có xu hướng sụt giảm từ 44% năm 1995 xuống 38,1% năm 2000 và dao động ở mức 38%–39% giai đoạn 2007–2010; trong đó đóng góp của các tổ chức tài chính vào GDP chỉ dừng ở mức 1,8%–2,0%. Đáng chú ý, tỷ trọng dịch vụ trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam giảm mạnh từ 14,56% năm 1990 xuống còn 9,17% năm 2009 và chỉ đạt 8,97% năm 2010, hoàn toàn trái ngược với xu thế gia tăng từ 18,53% lên 21% của thế giới. Nhóm sản phẩm giá trị gia tăng cao chỉ chiếm khoảng 5%, riêng dịch vụ tài chính ngân hàng chỉ đóng góp khiêm tốn 3%.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được xác định là sự thiếu vắng các nghiên cứu lý luận và thực nghiệm có hệ thống nhìn nhận ngân hàng thương mại (NHTM) như một thực thể xuất khẩu độc lập theo chuẩn mực Hiệp định Chung về Thương mại Dịch vụ (GATS). Các công trình trước đây chỉ đánh giá dịch vụ ngân hàng trong phạm vi thị trường nội địa hoặc tác động một chiều của dòng vốn nước ngoài. Luận án giải quyết 6 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions):

• RQ1: Tính cấp bách và cơ sở khoa học của việc phát triển xuất khẩu dịch vụ NHTM Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế là gì?
• RQ2: Tầm quan trọng của xuất khẩu dịch vụ ngân hàng đối với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế quốc dân và bản thân hệ thống NHTM?
• RQ3: Những nhân tố nội sinh và ngoại sinh nào chi phối quy mô, tốc độ và chất lượng xuất khẩu dịch vụ của NHTM?
• RQ4: Thực trạng xuất khẩu dịch vụ của các NHTM Việt Nam diễn ra như thế nào sau khi gia nhập WTO?
• RQ5: Những rào cản thể chế, tài chính và công nghệ nào đang kìm hãm năng lực xuất khẩu dịch vụ ngân hàng?
• RQ6: Hệ thống giải pháp đồng bộ và lộ trình chiến lược nào khả thi để thúc đẩy xuất khẩu dịch vụ ngân hàng đến năm 2020?

Bốn giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xác lập:

• H1: Mức độ đa dạng hóa phương thức cung ứng dịch vụ ngân hàng theo chuẩn GATS tỷ lệ thuận với tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu dịch vụ tài chính.
• H2: Năng lực tài chính và hệ số an toàn vốn (CAR) của NHTM có tác động tích cực đến khả năng thiết lập hiện diện thương mại tại thị trường nước ngoài.
• H3: Cơ cấu thu nhập của NHTM nội địa phụ thuộc quá mức vào tín dụng truyền thống gây ức chế động lực xuất khẩu dịch vụ ngân hàng phi tín dụng.
• H4: Việc hoàn thiện thể chế hạch toán thống kê theo chuẩn mực quốc tế thúc đẩy hiệu quả quản lý và khả năng cạnh tranh xuất khẩu dịch vụ ngân hàng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Thương mại Dịch vụ Quốc tế (Sampson & Snape, 1985; GATS/WTO), Mô hình Chiết trung OLI (Dunning, 1980) và Lý thuyết Lợi thế Cạnh tranh Quốc gia (Porter, 1990). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống NHTM Việt Nam, phân tích sâu 3 điển cứu đại diện: Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (VCB), Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV - bao gồm chi nhánh hải ngoại BIDC Campuchia và Ngân hàng Liên doanh Việt - Lào), Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín (Sacombank). Dữ liệu thực trạng được khảo cứu trong giai đoạn 2005–2010 với tầm nhìn chiến lược đến năm 2020 nhằm hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu dịch vụ bình quân 16,3%/năm của Chính phủ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước về thương mại dịch vụ ngân hàng hình thành 3 dòng học thuật chính:

• Dòng lý thuyết thương mại dịch vụ quốc tế: Khởi xướng từ các nghiên cứu kinh điển của Bhagwati (1984), Sampson & Snape (1985) và hoàn thiện trong khuôn khổ GATS (WTO, 1994), phân định dịch vụ qua 4 phương thức cung ứng (Modes of Supply). Hoekman (1995) chỉ ra rằng tự do hóa dịch vụ tài chính tạo ra thặng dư kinh tế vượt trội so với tự do hóa hàng hóa nhờ hiệu ứng lan tỏa vốn và công nghệ.
• Dòng nghiên cứu quốc tế hóa và cạnh tranh ngân hàng: Claessens, Demirgüç-Kunt & Huizinga (2001) cùng Berger, Hasan & Klapper (2004) phân tích tác động thâm nhập của ngân hàng ngoại đối với hệ thống ngân hàng bản địa tại các thị trường mới nổi, nhấn mạnh lợi thế kinh tế nhờ quy mô và năng lực quản trị rủi ro.
• Dòng nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam: Đề án Quốc gia "Nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa và dịch vụ Việt Nam" (Ủy ban Quốc gia về Hợp tác Kinh tế Quốc tế & Bộ Thương mại, 2003); Dự án Vie 01/025 (CIEM & UNDP, 2003); Báo cáo FSP 2000-148 (CH Pháp tài trợ) về tác động của WTO đối với dịch vụ ngân hàng; Luận án tiến sĩ về thúc đẩy xuất khẩu dịch vụ của Việt Nam khi gia nhập WTO (2008).

Các tranh luận học thuật cốt lõi trong y văn tập trung vào 2 luồng quan điểm đối lập:

• Tranh luận về bản chất dịch vụ ngân hàng: Luồng quan điểm 1 khu biệt hoạt động dịch vụ của NHTM chỉ bao gồm các hoạt động thu phí ngoài tín dụng (phi tín dụng). Luồng quan điểm 2 khẳng định tất cả các hoạt động cung cấp dịch vụ của NHTM cho khách hàng (bao gồm huy động vốn, cấp tín dụng, thanh toán, ngoại hối) đều là hoạt động dịch vụ theo thông lệ quốc tế và phân loại của GATS. Luận án kiên định bảo vệ và vận dụng toàn diện Quan điểm 2.
• Tranh luận về tác động mở cửa tài chính: Một bên lo ngại rủi ro thôn tính thị trường nội địa khi mở cửa cho ngân hàng ngoại thành lập ngân hàng 100% vốn nước ngoài từ ngày 01/04/2007; bên còn lại lập luận rằng cạnh tranh quốc tế là động lực bắt buộc để các NHTM trong nước cải tiến công nghệ và vươn ra xuất khẩu.

Luận án định vị tiên phong bằng việc chuyển trọng tâm từ "tiếp nhận tự do hóa dịch vụ ngân hàng thụ động" sang "chủ động xuất khẩu dịch vụ ngân hàng ra thị trường khu vực và thế giới", so sánh trực tiếp với 4 định chế tài chính toàn cầu:

• Citigroup (Hoa Kỳ): Khai thác mạng lưới hơn 3.400 chi nhánh trên 100 quốc gia, phục vụ 200 triệu tài khoản khách hàng thông qua hạ tầng ngân hàng điện tử CitiDirect Online và Citibank Online Investments.
• Deutsche Bank AG (Đức): Tối ưu hóa dịch vụ ngân hàng doanh nghiệp và đầu tư (CIB) cùng quản lý tài sản (PCAM), tạo tăng trưởng lợi nhuận trước thuế 33% (đạt 8,12 tỷ euro năm 2006) nhờ nền tảng đào tạo điện tử DigitalThink và triết lý cam kết dài hạn trong quản lý tiền mặt tại châu Á.
• HSBC Holdings (Anh/Hồng Kông): Tận dụng sự đa dạng văn hóa nhân sự và phát triển phân khúc giá rẻ First Direct nhằm tối ưu hóa mạng lưới giao dịch toàn cầu với tổng tài sản đạt 1.860,76 tỷ USD, doanh thu 121,51 tỷ USD và lợi nhuận 16,63 tỷ USD năm 2006.
• ANZ (Australia): Chiến lược bản địa hóa nhân sự, đào tạo đội ngũ chuyên nghiệp thành thạo ngôn ngữ địa phương để cung cấp giải pháp vốn lưu động và quản trị rủi ro tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Chiết trung OLI của John Dunning (1980) vào phân ngành ngân hàng tại nền kinh tế chuyển đổi, chứng minh rằng lợi thế sở hữu (O - Ownership advantages) của ngân hàng nội địa như quan hệ khách hàng truyền thống và hiểu biết thị trường biên mậu có thể bù đắp cho điểm yếu về quy mô vốn khi xuất khẩu dịch vụ. Công trình chuẩn hóa khái niệm xuất khẩu dịch vụ của NHTM: "Tất cả các hoạt động cung cấp dịch vụ của NHTM cho khách hàng đều được coi là hoạt động dịch vụ. Kinh doanh dịch vụ của NHTM là một loại hình kinh doanh tiền tệ thông qua hoạt động cung cấp dịch vụ cho khách hàng".

Mô hình lý thuyết thiết lập 3 mệnh đề khoa học (Propositions):

• Proposition 1: Xuất khẩu dịch vụ NHTM là hoạt động chuyển giao giải pháp tài chính vô hình giữa người cư trú (resident) và người không cư trú (non-resident), trong đó giá trị thặng dư được quyết định bởi hàm lượng tri thức và công nghệ thông tin.
• Proposition 2: Cơ cấu xuất khẩu dịch vụ ngân hàng dịch chuyển tuần tự từ Phương thức 1 (qua biên giới) và Phương thức 2 (tiêu dùng ngoài lãnh thổ) sang Phương thức 3 (hiện diện thương mại) khi quy mô vốn và uy tín thương hiệu đạt ngưỡng tới hạn.
• Proposition 3: Tỷ trọng thu nhập từ phí dịch vụ quốc tế có mối tương quan nghịch với mức độ rủi ro tín dụng của toàn hệ thống ngân hàng.

Bước chuyển paradigm thể hiện ở việc thay đổi nhận thức quản trị: từ tư duy cung cấp dịch vụ ngân hàng thuần túy trong biên giới sang tư duy chuỗi giá trị toàn cầu, đồng hành cùng doanh nghiệp xuất khẩu hàng hóa Việt Nam ra quốc tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: Khung phân loại 4 phương thức GATS (Sơ đồ 1.2), Khung giao dịch cư trú - không cư trú (Sơ đồ 1.1) và Mô hình Kim cương Cạnh tranh của Michael Porter (1990).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG PHÂN TÍCH XUẤT KHẨU DỊCH VỤ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [ĐỐI TƯỢNG GIAO DỊCH] Người Cư Trú (Việt Nam) <---> Người Không Cư Trú (Quốc Tế) |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        4 PHƯƠNG THỨC XUẤT KHẨU THEO GATS                          |
|  - Phương thức 1: Cung cấp qua biên giới (FX Swap, L/C, E-Banking, SWIFT)         |
|  - Phương thức 2: Tiêu dùng ngoài lãnh thổ (Thu đổi ngoại tệ, Thẻ quốc tế, ATM)   |
|  - Phương thức 3: Hiện diện thương mại (Chi nhánh BIDC Campuchia, Lao-Viet Bank)  |
|  - Phương thức 4: Hiện diện thể nhân (Chuyên gia tài chính, thẩm định quốc tế)    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     CÁC NHÂN TỐ QUYẾT ĐỊNH NĂNG LỰC CẠNH TRANH                    |
|  - Nội tại NHTM: Tiềm lực vốn (CAR), Công nghệ lõi (Core Banking), Nhân lực       |
|  - Thể chế Quốc gia: Hành lang pháp lý NHNN, Thống kê cán cân thanh toán (BOP)   |
|  - Thị trường nhập khẩu: Cam kết mở cửa WTO, Rào cản văn hóa, Cạnh tranh bản địa  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích làm rõ đặc tính kinh tế của xuất khẩu dịch vụ ngân hàng: "sản phẩm của dịch vụ là vô hình nên hình thái vật chất để hoạt động dịch vụ không giống như lưu thông hàng hoá và thường thu 'tiền tươi - thóc thật', vốn gần như được ứng trước, vòng quay vốn nhanh, lời lãi liền tay".

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng đối với các định chế tài chính tại các quốc gia đang phát triển tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, hoạt động trong khuôn khổ quản lý ngoại hối và các biện pháp thận trọng vĩ mô.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với chủ nghĩa thực chứng (positivism) và lý thuyết hệ thống. Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được triển khai:

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá tổng thể môi trường thể chế, cam kết WTO (hạn chế 30% sở hữu cổ phần nước ngoài tại NHTM Việt Nam, lộ trình 5 năm mở cửa huy động VND của chi nhánh ngân hàng ngoại) và cán cân thanh toán quốc tế.
• Cấp độ trung mô: Phân tích cơ cấu và thị phần toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam, nơi thị phần huy động của các NHTM Nhà nước giảm từ 77% năm 2000 xuống 59,3% năm 2007 và 55% năm 2010; thị phần cho vay giảm tương ứng từ 78,7% xuống 60,1% và 55%.
• Cấp độ vi mô: Phân tích định lượng và định tính tại 3 NHTM tiêu biểu (VCB, BIDV, Sacombank).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các bước nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Lựa chọn mẫu điển hình gồm 4 NHTM Nhà nước nòng cốt (Vietcombank, BIDV, Vietinbank, Agribank) và các NHTM Cổ phần quy mô lớn (ACB, Sacombank, Techcombank, Eximbank, Quân đội, An Bình, VIB, SEABank).
• Thu thập dữ liệu: Dữ liệu chuỗi thời gian (2005–2010) được trích xuất từ báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên, số liệu của Ngân hàng Nhà nước, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Thống kê, WTO, World Bank và IMF.
• Tam giác hóa phương pháp (Triangulation): Kết hợp phương pháp phân tích thống kê mô tả, phương pháp chuyên gia (tham vấn các nhà hoạch định chính sách NHNN và lãnh đạo NHTM), phương pháp đối chiếu so sánh quốc tế (benchmarking với Citigroup, Deutsche Bank, HSBC, ANZ).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Dữ liệu được đối chiếu chéo giữa các nguồn độc lập, chuẩn hóa theo cẩm nang thống kê cán cân thanh toán BOP của IMF.

Data và phân tích

Phân tích số liệu tập trung vào các chỉ tiêu cốt lõi:

• Huy động vốn và dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế (Biểu đồ 2.1, 2.2, 2.3).
• Kim ngạch và cơ cấu xuất khẩu dịch vụ ngân hàng (Biểu đồ 2.4, 2.5, 2.6).
• Doanh số mở và thanh toán L/C (Bảng 2.4), thanh toán biên mậu (Bảng 2.5), doanh số thanh toán thẻ tín dụng quốc tế (Bảng 2.6), doanh số mua bán ngoại tệ (Bảng 2.7).
• Kết quả kinh doanh xuất khẩu dịch vụ của VCB (Bảng 2.8, 2.9), BIDV (Bảng 2.10, 2.11), BIDC Campuchia (Bảng 2.12), Ngân hàng Liên doanh Việt - Lào (Bảng 2.13), Sacombank (Bảng 2.14, 2.15).
• Kiểm tra tính vững (Robustness checks): Đánh giá độ nhạy của chỉ tiêu xuất khẩu dịch vụ trước biến động tỷ giá và sự thay đổi trong quy định phân loại hạch toán thống kê ngoại hối.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình mang lại 5 phát hiện then chốt có giá trị thực tiễn cao:

• Phát hiện 1 (Lệch pha phương thức cung ứng): Xuất khẩu dịch vụ của NHTM Việt Nam tập trung chủ yếu ở Phương thức 1 (thanh toán quốc tế L/C, kinh doanh ngoại tệ FX Swap, chuyển tiền kiều hối) và Phương thức 2 (thu đổi ngoại tệ cho du khách, thanh toán thẻ quốc tế qua mạng lưới POS/ATM nội địa). Phương thức 3 (hiện diện thương mại) và Phương thức 4 (hiện diện thể nhân) chỉ chiếm khoảng 5% tổng giá trị xuất khẩu dịch vụ. Hầu hết các NHTM Việt Nam chưa thể triển khai Phương thức 4 do hạn chế về trình độ chuyên gia đạt chuẩn quốc tế.
• Phát hiện 2 (Bất cập cơ cấu sinh lời): Có sự tương phản sâu sắc giữa ngân hàng nội địa và ngân hàng nước ngoài. Tại các ngân hàng quốc tế lớn, lợi nhuận từ kinh doanh ngoại hối và trái phiếu chiếm tới 40%, phí dịch vụ thanh toán xuất nhập khẩu và phí doanh nghiệp chiếm 20%, cho vay tiêu dùng và bán lẻ chiếm 20%, dịch vụ khác chiếm 20%. Ngược lại, các NHTM Việt Nam phụ thuộc tới 80%–85% vào chênh lệch lãi suất tín dụng (NIM), nguồn thu phí dịch vụ quốc tế chiếm tỷ trọng dưới 15%.
• Phát hiện 3 (Tiên phong mở rộng tiểu vùng): BIDV là định chế tiên phong thiết lập hiện diện thương mại thành công tại thị trường khu vực thông qua việc thành lập Chi nhánh Đầu tư và Phát triển Campuchia (BIDC) và Ngân hàng Liên doanh Việt - Lào, khai thác hiệu quả dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI) và thương mại song phương của doanh nghiệp Việt Nam.
• Phát hiện 4 (Khoảng trống thể chế thống kê): Hệ thống kế toán và thống kê quốc gia chưa có mã định danh riêng biệt để theo dõi doanh thu xuất khẩu dịch vụ ngân hàng theo 4 phương thức GATS. Nhiều giao dịch xuất khẩu dịch vụ (như thu đổi ngoại tệ cho người không cư trú, phí chấp nhận thẻ quốc tế) diễn ra nhưng bản thân các NHTM không nhận thức được mình đang thực hiện xuất khẩu, dẫn đến việc bỏ lỡ các cơ chế khuyến khích từ Nhà nước.
• Phát hiện 5 (Năng lực cạnh tranh và sức ép cam kết): Khi các cam kết WTO có hiệu lực hoàn toàn từ ngày 01/01/2011 (chi nhánh ngân hàng nước ngoài được hưởng đối xử quốc gia đầy đủ), các NHTM Việt Nam đứng trước nguy cơ mất thị phần dịch vụ thanh toán quốc tế và tài trợ thương mại ngay trên sân nhà nếu không kịp thời nâng cấp công nghệ lõi (Core Banking) và chuẩn hóa chất lượng dịch vụ.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Cung cấp khung phân tích hoàn chỉnh về xuất khẩu dịch vụ tài chính cho các nền kinh tế đang phát triển trong giai đoạn hậu gia nhập WTO.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập ma trận đánh giá năng lực xuất khẩu dịch vụ ngân hàng đa phương thức, kết hợp tiêu chí cư trú và các chỉ số tài chính CAMELS.
• Ứng dụng thực tiễn cho NHTM:
  1. Đa dạng hóa danh mục sản phẩm dịch vụ xuất khẩu: Phát triển các sản phẩm phái sinh ngoại tệ, dịch vụ ngân hàng điện tử trực tuyến (Internet Banking, Home Banking), dịch vụ quản lý dòng tiền (Cash Management) trọn gói.
  2. Chiến lược vươn ra thị trường hải ngoại: Áp dụng bài học mua cổ phần chi phối của các ngân hàng bản địa tại thị trường mục tiêu (như kinh nghiệm của Citigroup và ANZ) để khắc phục rào cản văn hóa, pháp lý thay vì chỉ mở chi nhánh mới với chi phí tốn kém.
  3. Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thành thạo ngoại ngữ và luật pháp quốc tế.
  4. Xây dựng và định vị thương hiệu ngân hàng quốc gia trên trường quốc tế.
• Khuyến nghị chính sách cho Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước:
  1. Hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế giám sát an toàn vi mô, vĩ mô đối với hoạt động đầu tư ra nước ngoài của các TCTD.
  2. Xây dựng hệ thống công cụ khuyến khích tăng trưởng xuất khẩu dịch vụ ngân hàng (ưu đãi thuế, hỗ trợ xúc tiến thương mại tài chính).
  3. Cải cách công tác hạch toán, thống kê dịch vụ ngân hàng theo chuẩn mực quốc tế (IMF/GATS), phân định rõ luồng tiền giữa người cư trú và người không cư trú.
  4. Cơ cấu lại tổ chức các NHTM Nhà nước và nâng cao năng lực quản trị cho các NHTM Cổ phần nhằm đáp ứng yêu cầu hình thành tập đoàn tài chính đa năng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu thống kê: Do hạn chế trong hệ thống hạch toán quốc gia giai đoạn 2005–2010, dữ liệu về xuất khẩu dịch vụ tài chính chưa được bóc tách vi mô cho toàn bộ 40+ NHTM mà tập trung chủ yếu vào các định chế lớn.
• Giới hạn không gian: Hoạt động hiện diện thương mại hải ngoại của ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu mới chỉ giới hạn chủ yếu tại thị trường Lào và Campuchia, chưa mở rộng sang các trung tâm tài chính lớn.
• Giới hạn công nghệ: Nghiên cứu được thực hiện tại thời điểm công nghệ số và Fintech đang ở giai đoạn sơ khai (Web 2.0, thẻ từ, ATM/POS), chưa lượng hóa được tác động của Blockchain, Trí tuệ nhân tạo (AI) và Ngân hàng số thế hệ mới.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) mở ra 5 hướng:

• Hướng 1: Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian để đo lường hiệu ứng lan tỏa (spillover effects) của các chi nhánh ngân hàng Việt Nam tại khu vực ASEAN.
• Hướng 2: Đánh giá tác động của Fintech và Ngân hàng mở (Open Banking) đối với việc xóa nhòa ranh giới xuất khẩu dịch vụ qua biên giới (Phương thức 1).
• Hướng 3: Khảo sát định lượng quy mô mẫu lớn về mức độ hài lòng của khách hàng doanh nghiệp đa quốc gia khi sử dụng dịch vụ thanh toán của NHTM Việt Nam.
• Hướng 4: Phân tích chuyên sâu về xuất khẩu dịch vụ ngân hàng đầu tư (Investment Banking) và quản lý tài sản xuyên biên giới.
• Hướng 5: Nghiên cứu xây dựng cơ chế Sandbox kiểm thử cho các sản phẩm tài chính xuất khẩu phi truyền thống.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam đặt nền móng lý luận toàn diện về xuất khẩu dịch vụ của NHTM. Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng và Kinh tế quốc tế.
• Chuyển đổi ngành Ngân hàng: Cung cấp luận cứ khoa học để các NHTM lớn (VCB, BIDV, Vietinbank, Sacombank) tái cấu trúc chiến lược kinh doanh giai đoạn 2011–2020, chuyển dịch tỷ trọng thu nhập sang phí dịch vụ và từng bước thành lập các chi nhánh, ngân hàng con tại nước ngoài.
• Tác động chính sách: Đóng góp trực tiếp vào quá trình soạn thảo và hoàn thiện Đề án phát triển ngành Ngân hàng Việt Nam đến năm 2020 và Đề án phát triển xuất khẩu dịch vụ của Chính phủ; thúc đẩy NHNN ban hành các quy định quản lý ngoại hối và thống kê cán cân thanh toán phù hợp với chuẩn mực IMF.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Thúc đẩy luân chuyển kiều hối (đạt hàng tỷ USD mỗi năm), hỗ trợ hiệu quả cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu hàng hóa, giảm thiểu chi phí giao dịch quốc tế và bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp Việt Nam trên thương trường toàn cầu.
• Tầm vóc quốc tế: Nâng cao mức độ tín nhiệm của hệ thống tài chính Việt Nam trong quá trình thực thi các hiệp định thương mại song phương và đa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp GATS - OLI - Porter và hệ thống câu hỏi nghiên cứu mở về thương mại dịch vụ tài chính.
• Lãnh đạo cấp cao và bộ phận R&D của NHTM: Ứng dụng bộ giải pháp đa dạng hóa 4 phương thức xuất khẩu, mô hình quản lý tiền mặt quốc tế và chiến lược mua bán sáp nhập (M&A) chi phối ngân hàng bản địa.
• Nhà hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính): Sử dụng hệ thống kiến nghị để hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, chuẩn hóa công tác thống kê cán cân dịch vụ tài chính và điều hành chính sách tiền tệ thận trọng.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Hưởng lợi từ các sản phẩm thanh toán quốc tế và tài trợ thương mại an toàn, chi phí thấp và thuận tiện.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Cung ứng Thương mại Dịch vụ GATS (Sampson & Snape, 1985) và Lý thuyết Chiết trung OLI (Dunning, 1980) vào hệ thống NHTM tại một nền kinh tế chuyển đổi. Luận án đã bác bỏ quan điểm truyền thống xem dịch vụ ngân hàng chỉ là các hoạt động phi tín dụng, khẳng định toàn bộ hoạt động cung ứng giải pháp tài chính cho khách hàng không cư trú đều cấu thành xuất khẩu dịch vụ.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với 2 công trình nghiên cứu trước đây?

So với Đề án Vie 01/025 (CIEM & UNDP, 2003) chỉ khảo sát năng lực cạnh tranh chung của doanh nghiệp dịch vụ và Báo cáo FSP 2000-148 chỉ đánh giá tác động một chiều của ngân hàng ngoại vào Việt Nam, luận án này đã đổi mới phương pháp luận khi xây dựng ma trận phân tích xuất khẩu dịch vụ ngân hàng theo 4 phương thức GATS gắn với đối tượng cư trú/không cư trú, kết hợp nghiên cứu trường hợp đa cấp độ (VCB, BIDV, Sacombank) và so sánh quốc tế với 4 tập đoàn tài chính lớn (Citigroup, Deutsche Bank, HSBC, ANZ).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện nghịch lý là trong khi tiến trình hội nhập WTO diễn ra mạnh mẽ, tỷ trọng đóng góp của khu vực dịch vụ nói chung và dịch vụ tài chính ngân hàng nói riêng trong GDP và tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam lại sụt giảm (dịch vụ tài chính chỉ chiếm 3% xuất khẩu dịch vụ, đóng góp 1,8%–2,0% GDP). Đồng thời, sự mất cân đối nghiêm trọng bộc lộ khi thu nhập của ngân hàng nội phụ thuộc hơn 80% vào lãi vay, trong khi các ngân hàng nước ngoài tạo ra 80% lợi nhuận từ ngoại hối, phái sinh và phí dịch vụ.

4. Giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp không?

Luận án cung cấp giao thức thu thập và xử lý dữ liệu chi tiết dựa trên: (1) Bảng phân loại 11 phân ngành dịch vụ ngân hàng theo cam kết WTO; (2) Tiêu chí phân định người cư trú và người không cư trú theo quy định quản lý ngoại hối; (3) Hệ thống chỉ tiêu thống kê doanh số L/C, thanh toán thẻ quốc tế, doanh số FX và kiều hối; cho phép các nhà nghiên cứu tái lập quy trình đánh giá cho các giai đoạn tiếp theo hoặc tại các thị trường mới nổi khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Lộ trình nghiên cứu giai đoạn 2011–2020 định hướng tập trung vào: (1) Đánh giá tác động của việc tháo dỡ hoàn toàn hạn chế đối với chi nhánh ngân hàng 100% vốn ngoại từ năm 2011; (2) Chiến lược hình thành các tập đoàn tài chính đa quốc gia của Việt Nam; (3) Tích hợp công nghệ thanh toán điện tử xuyên biên giới; (4) Thúc đẩy hoàn thiện Phương thức 4 (xuất khẩu chuyên gia ngân hàng) trong khuôn khổ Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC).

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về xuất khẩu dịch vụ của NHTM, chuẩn hóa định nghĩa và phân loại 4 phương thức xuất khẩu theo chuẩn mực GATS/WTO.
2. Nhận diện chính xác thực trạng và nghịch lý cơ cấu của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2005–2010, chỉ ra điểm nghẽn phụ thuộc vào tín dụng truyền thống và sự manh mún trong xuất khẩu dịch vụ phi tín dụng.
3. Đánh giá chi tiết năng lực cạnh tranh và bài học kinh nghiệm từ 4 định chế tài chính hàng đầu thế giới (Citigroup, Deutsche Bank, HSBC, ANZ) để đề xuất chiến lược phát triển phù hợp với điều kiện Việt Nam.
4. Xây dựng hệ thống 9 nhóm giải pháp đồng bộ cấp vi mô cho các NHTM (từ đa dạng hóa sản phẩm, nâng cấp công nghệ Core Banking, mở rộng mạng lưới hải ngoại đến xây dựng thương hiệu) và 5 nhóm kiến nghị vĩ mô cho Nhà nước.
5. Đề xuất cải cách căn bản công tác hạch toán, thống kê xuất khẩu dịch vụ ngân hàng theo chuẩn mực quốc tế, tạo cơ sở pháp lý và động lực chính sách thúc đẩy ngành ngân hàng hội nhập bền vững.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về ngân hàng số xuyên biên giới, quản trị rủi ro tài chính quốc tế và chu chuyển vốn khu vực, để lại di sản khoa học thực tiễn phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ XUẤT KHẨU DỊCH VỤ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tầm quan trọng trong xuất khẩu dịch vụ của Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm và phân loại dịch vụ của Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về dịch vụ của Ngân hàng thương mại [6], [32], [33] Theo lý thuyết về Marketing, con người thoả mãn những nhu cầu và mong muốn của mình bằng hàng hoá và dịch vụ, hàng hoá và dịch vụ ñược gọi chung bằng thuật ngữ “sản phẩm”.

Ý nghĩa quan trọng của sản phẩm vật chất bắt nguồn không phải chủ yếu từ việc sở hữu chúng mà chính từ việc có ñược những dịch vụ mà chúng ñem lại. Các sản phẩm vật chất thực sự là những phương tiện phục vụ con người. Thực chất, dịch vụ còn do những yếu tố khác ñảm bảo, như con người, ñịa ñiểm, các hoạt ñộng, tổ chức và các ý tưởng. Dịch vụ có thể ñược hiểu là các phương tiện có khả năng thoả mãn mong muốn hay nhu cầu của con người.

* Bản chất của dịch vụ: Dịch vụ là một giải pháp hay lợi ích mà một bên có thể cung ứng cho bên kia, có ñặc ñiểm là vô hình và không dẫn ñến việc chuyển nhượng quyền sở hữu. Việc thực hiện dịch vụ có thể gắn liền hoặc không gắn liền với sản phẩm vật chất; Dịch vụ là một quá trình hoạt ñộng bao gồm các nhân tố không hiện hữu, giải quyết các mối quan hệ giữa người cung cấp với người sử dụng hoặc tài sản của người sử dụng. * Bản chất dịch vụ của NHTM: Dịch vụ của NHTM là một bộ phận chủ yếu của dịch vụ tài chính. Hiệp ñịnh GATS chưa có ñịnh nghĩa về dịch vụ tài chính nói chung và dịch vụ của NHTM nói riêng, nhưng qua các hiệp ñịnh song phương về thương mại hoặc những thoả thuận về mở cửa thị trường trong việc gia nhập WTO có thể thấy dịch vụ của NHTM ñược phân loại khá chi tiết.

Tuy nhiên, dịch vụ của NHTM luôn ñổi mới và phát 10 triển ña dạng theo nhu cầu của nền kinh tế nên khó thống kê ñầy ñủ các loại dịch vụ này trong hoạt ñộng của NHTM. Dịch vụ của NHTM là loại hình dịch vụ chất lượng cao, ñòi hỏi nhà cung cấp và người sử dụng dịch vụ phải có trình ñộ nhất ñịnh mới có thể sử dụng và vận hành ñược. Nhiều trong số các loại dịch vụ của NHTM này tạo ra giá trị gia tăng cao cho cả người sử dụng dịch vụ và nền kinh tế. Trong xu hướng phát triển dịch vụ của NHTM tại các nền kinh tế phát triển hiện nay, NHTM ñược coi như một siêu thị dịch vụ, một bách hoá tài chính với hàng trăm, thậm chí hàng nghìn dịch vụ khác nhau tùy theo cách phân loại và tuỳ theo trình ñộ phát triển của NHTM.

Ở nước ta có nhiều quan ñiểm khác nhau về dịch vụ của NHTM: Quan ñiểm 1: Một số ý kiến cho rằng, các hoạt ñộng sinh lời của NHTM ngoài hoạt ñộng cho vay thì ñược gọi là hoạt ñộng dịch vụ. Quan ñiểm này phân ñịnh rõ hoạt ñộng tín dụng, một hoạt ñộng truyền thống và chủ yếu của các NHTM Việt Nam với hoạt ñộng dịch vụ. Sự phân ñịnh như vậy trong xu thế hội nhập và mở cửa thị trường dịch vụ tài chính, Ngân hàng như hiện nay cho phép các NHTM thực thi chiến lược tập trung ña dạng hoá, phát triển và nâng cao các hoạt ñộng dịch vụ phi tín dụng. Quan ñiểm 2: Tất cả các hoạt ñộng cung cấp dịch vụ của NHTM cho khách hàng ñều ñược coi là hoạt ñộng dịch vụ.

Kinh doanh dịch vụ của NHTM là một loại hình kinh doanh tiền tệ thông qua hoạt ñộng cung cấp dịch vụ cho khách hàng. Quan ñiểm này phù hợp với thông lệ quốc tế, phù hợp với cách phân loại các phân ngành dịch vụ trong hiệp ñịnh mà Việt Nam cam kết, ñàm phán trong quá trình gia nhập WTO; phù hợp với nội dung hiệp ñịnh thương mại Việt Mỹ; phù hợp với cách phân tổ các ngành kinh tế của Tổng cục Thống kê Việt Nam. Thực tiễn gần ñây, khái niệm về dịch vụ của NHTM phù hợp với thông lệ quốc tế ñang trở nên phổ biến trên các diễn ñàn, trong giới nghiên cứu và cơ quan lập chính sách. Luận án thống nhất lựa chọn phân tích dịch vụ của NHTM theo quan ñiểm 2 - Tất cả các hoạt ñộng cung cấp dịch vụ của NHTM cho khách hàng ñều ñược coi là hoạt ñộng dịch vụ.

11 Trong môi trường cạnh tranh ngày các khốc liệt, các hoạt ñộng cung cấp dịch vụ của NHTM cho khách hàng ña dạng, với chất lượng cao là một ưu thế trong cạnh tranh của mỗi NHTM. Bên cạnh các dịch vụ truyền thống ñem lại thu nhập chính cho NHTM, mỗi NHTM hiện ñang nỗ lực phát triển các dịch vụ mới ñể ña dạng hoá các loại hình cung cấp dịch vụ nhằm hướng tới việc cung cấp dịch vụ trọn gói, tăng lợi nhuận, tăng thu nhập cho NHTM. Phân loại dịch vụ của Ngân hàng thương mại NHTM là loại hình tổ chức chuyên nghiệp trong lĩnh vực tạo lập và cung cấp các dịch vụ quản lý quỹ ra công chúng, ñồng thời NHTM cũng thực hiện nhiều vai trò khác trong nền kinh tế. Thành công của NHTM hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng cung cấp các dịch vụ mà xã hội có nhu cầu với một mức giá cạnh tranh.

Hầu hết các NHTM ñều cung cấp rất nhiều các dịch vụ khác nhau với nhiều hình thức và tên gọi khác nhau, tuy nhiên một số loại hình dịch vụ chính và chủ yếu của một NHTM ñược phân loại như sau: a. Dịch vụ huy ñộng vốn Dịch vụ huy ñộng vốn là một dịch vụ của NHTM. NHTM thực hiện kinh doanh tiền tệ chủ yếu không phải bằng vốn tự có của mình, mà chủ yếu bằng vốn của người gửi tiền. Vì vậy, dịch vụ huy ñộng vốn là một dịch vụ cơ bản, quan trọng ñầu tiên ñối với một NHTM.

Dịch vụ này bao gồm: Dịch vụ nhận tiền gửi; Dịch vụ phát hành giấy tờ có giá, phát hành trái phiếu. Dịch vụ tín dụng Dịch vụ tín dụng là một dịch vụ của NHTM. ðây là dịch vụ khá quan trọng và là nguồn thu nhập chủ yếu của NHTM. Dịch vụ tín dụng ñược thực hiện tốt, NHTM sẽ vững mạnh và phát triển, ngược lại NHTM sẽ khó phát triển và có thể ñi ñến chỗ phá sản.

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, dịch vụ tín dụng của NHTM ngày càng phát triển, ña dạng về hình thức, thể loại, phương thức. Một số hình thức cung cấp chủ yếu của dịch vụ tín dụng là: Cho vay; Dịch vụ tín dụng dựa trên việc chuyển nhượng trái quyền; Dịch vụ cho thuê tài chính. Dịch vụ thanh toán 12 Dịch vụ thanh toán là một dịch vụ của NHTM. ðây là dịch vụ chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong hoạt ñộng của NHTM, nó tạo ñiều kiện cho nhiều dịch vụ khác của NHTM phát triển.

Nhìn vào hệ thống thanh toán của một NHTM người ta có thể ñánh giá ngay ñược hoạt ñộng của NHTM ñó có hiệu quả hay không, do vậy dịch vụ thanh toán của NHTM luôn ñược cải tiến và áp dụng những công nghệ mới nhất. Dịch vụ này bao gồm: Dịch vụ chuyển tiền trong nước; Dịch vụ chuyển tiền quốc tế. Các loại hình dịch vụ khác: Các loại hình dịch vụ khác chủ yếu như: Dịch vụ kinh doanh ngoại tệ; Dịch vụ ñầu tư tài chính; Dịch vụ bảo lãnh; Dịch vụ quản lý thu chi tiền mặt. Vai trò xuất khẩu dịch vụ của Ngân hàng thương mại ñối với nền kinh tế quốc dân Quá trình hội nhập quốc tế ở Việt Nam, trong môi trường kinh tế ñổi mới, chính trị và xã hội ổn ñịnh, dịch vụ và xuất khẩu dịch vụ cũng khởi sắc.

Từ chỗ chỉ có số dịch vụ “ñếm trên ñầu ngón tay” và do các doanh nghiệp Nhà nước ñộc quyền kinh doanh, thậm chí có ngành ñược ñặt trong sự giám sát ñặc biệt, ngày nay ñã có nhiều doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế tham gia, trong ñó có các doanh nghiệp có vốn ñầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), các NHTM ñã tạo nên diện mạo mới cho dịch vụ và xuất khẩu dịch vụ của Việt Nam. Danh mục sản phẩm dịch vụ kéo dài, trong ñó có sự xuất hiện và bứt phá của những ngành có hàm lượng chất xám cao, ñược thừa hưởng từ thành quả của sự bùng nổ công nghệ thông tin. Hiện có tới khoảng 70 loại hình dịch vụ của Việt Nam ñã ñược xuất khẩu, mỗi loại hình lại gồm nhiều hoạt ñộng cụ thể. Ví dụ như: “dịch vụ tư vấn” gồm tư vấn về quản lý, tư vấn về xây dựng, tư vấn về thương mại quốc tế.

Các cơ sở dịch vụ ñược nâng cấp, xây mới khang trang, trang bị kỹ thuật tiên tiến, hướng dần tới trình ñộ khu vực, quốc tế. Thị trường xuất khẩu dịch vụ ngày càng mở rộng. Sản phẩm ñã có vị thế nhất ñịnh trên trường quốc tế như gia công phần mềm cho Nhật Bản - ñứng thứ 4 (sau Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn ðộ). Ngân hàng ñầu tư và phát triển Việt Nam (BIDV) cũng ñã có những Chi nhánh ñầu tiên ở nước ngoài.

Tổng Công ty Viễn thông quân ñội (Viettel) với việc ñầu tư mạng viễn thông vào Cam-pu-chia và Lào 13 ñã trở thành doanh nghiệp viễn thông ñầu tiên vươn ra nước ngoài. Du lịch Việt Nam cũng ñang trên ñường phát triển vì “Việt Nam là ñiểm ñến của thiên niên kỷ mới”, ñội ngũ quản lý ñiều hành, chuyên gia kỹ thuật, nhân viên tác nghiệp của ngành ngày càng ñông ñảo, bước ñầu tiếp thu ñược khoa học và kỹ năng nghề nghiệp. Những thành phố lớn, các trung tâm kinh tế hàng ñầu là những trọng ñiểm về xuất khẩu dịch vụ nói chung và xuất khẩu dịch vụ của NHTM nói riêng. Khách hàng sử dụng dịch vụ xuất khẩu nhiều, trong ñó nhiều khách hàng là các tập ñoàn toàn cầu ñến từ các nền kinh tế phát triển.

Trong những năm vừa qua, xuất khẩu dịch vụ ñã góp phần tạo nguồn vốn chủ yếu ñể nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ. ðể phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá hiện ñại hoá ñất nước, cần phải có một nguồn ngoại tệ lớn ñể nhập khẩu máy móc, thiết bị, công nghệ hiện ñại. Nguồn vốn ngoại tệ chủ yếu từ các nguồn: xuất khẩu, ñầu tư nước ngoài, vay vốn, viện trợ, thu từ hoạt ñộng du lịch, xuất khẩu lao ñộng và các dịch vụ khác có thu ngoại tệ. Mặt khác, xuất khẩu dịch vụ cũng góp phần ñáng kể vào chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế, thúc ñẩy sản xuất phát triển.