Khóa luận phát triển vốn từ cho trẻ 3-4 tuổi qua làm quen tác phẩm văn học - ĐH Hồng Đức

Khám phá cách phát triển vốn từ cho trẻ 3-4 tuổi qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học, giúp trẻ yêu thích đọc sách và sáng tạo.

• Tác giả: Ngô Thị Lệ
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Lan
• Trường học: Trường Đại Học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Giáo Dục Mầm Non
• Đề tài: Phát Triển Vốn Từ Cho Trẻ 3-4 Tuổi Qua Hoạt Động Làm Quen Tác Phẩm Văn Học
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Khách thể nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng nghiên cứu
• 0.5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.6. Giới hạn đề tài
• 0.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở giáo dục học
• 1.2. Cơ sở ngôn ngữ học và việc phát triển vốn từ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ VIỆC PHÁT TRIỂN VỐN TỪ CHO TRẺ 3 – 4 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG LÀM QUEN TÁC PHẨM VĂN HỌC
• 2.1. Mục đích điều tra
• 2.2. Đối tượng điều tra
• 2.3. Nội dung điều tra
• 2.4. Địa bàn điều tra
• 2.5. Phương pháp điều tra
• 2.6. Đánh giá thực trạng
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN VỐN TỪ CHO TRẺ 3 – 4 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG LÀM QUEN TÁC PHẨM VĂN HỌC
• 3.1. Hệ thống các biện pháp phát triển vốn từ cho trẻ trong các hoạt động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
• 4.1. Mục đích thực nghiệm
• 4.2. Đối tượng thực nghiệm
• 4.3. Điều kiện thực nghiệm
• 4.4. Nội dung thực nghiệm
• 4.5. Tổ chức thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Vốn Từ Cho Trẻ 3 4 Tuổi Tại Sao Quan Trọng

Vốn từ là nền tảng của phát triển ngôn ngữ cho trẻ 3-4 tuổi, đóng vai trò then chốt trong sự phát triển trí tuệ. Ngôn ngữ là công cụ tư duy, chìa khóa nhận thức và vũ khí chiếm lĩnh văn hóa. Việc rèn luyện và phát triển ngôn ngữ, đặc biệt là mở rộng vốn từ cho trẻ mầm non, là nhiệm vụ quan trọng của giáo dục mầm non. Vốn từ được sử dụng trong lời nói là phương tiện giao tiếp quan trọng, chứa đựng thông tin, ý nghĩa và tình cảm. Chương trình mầm non hiện nay cấu trúc thành các nội dung phát triển toàn diện, trong đó có hoạt động làm quen văn học cho trẻ mầm non, giúp trẻ phát triển vốn từ theo chủ đề.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Vốn Từ Vựng Đối Với Trẻ 3 4 Tuổi

Vốn từ vựng phong phú giúp trẻ tự tin giao tiếp, diễn đạt ý tưởng rõ ràng và hiểu biết thế giới xung quanh. Tầm quan trọng của việc phát triển vốn từ cho trẻ không chỉ giới hạn ở khả năng giao tiếp mà còn ảnh hưởng đến khả năng học tập và tư duy sau này. Theo nhà giáo dục Uxinxki K. D, “Tiếng mẹ đẻ là cơ sở của mọi sự phát triển trí tuệ và là kho tàng của mọi trí thức”. Việc dạy trẻ 3-4 tuổi học từ vựng cần được chú trọng từ sớm.

1.2. Liên Hệ Giữa Vốn Từ Và Khả Năng Nhận Thức Của Trẻ

Vốn từ vựng không chỉ là số lượng từ trẻ biết mà còn là khả năng hiểu nghĩa và sử dụng chúng một cách linh hoạt. Kích thích ngôn ngữ cho trẻ 3-4 tuổi thông qua các hoạt động vui chơi, trò chuyện và đọc sách giúp trẻ phát triển khả năng nhận thức, tư duy logic và giải quyết vấn đề. Vốn từ vựng phong phú giúp trẻ dễ dàng tiếp thu kiến thức mới và mở rộng hiểu biết về thế giới.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Vốn Từ Cho Trẻ 3 4 Tuổi Cần Lưu Ý

Thực tế cho thấy, việc phát triển vốn từ cho trẻ 3-4 tuổi qua hoạt động làm quen văn học cho trẻ mầm non chưa được chú trọng đúng mức. Giáo viên thường tập trung vào phát triển khả năng nhận thức mà bỏ qua việc phát âm đúng, hiểu nghĩa và sử dụng từ ngữ chính xác. Nhiều trẻ phát âm chưa chuẩn, sử dụng từ sai, đặc biệt là vốn từ ngữ nghệ thuật. Một số trẻ ít được tiếp xúc, trò chuyện để tăng vốn từ. Điều này đặt ra những thách thức cần giải quyết để nâng cao hiệu quả phương pháp phát triển vốn từ cho trẻ.

2.1. Thực Trạng Về Vốn Từ Vựng Của Trẻ 3 4 Tuổi Hiện Nay

Nhiều trẻ 3-4 tuổi có vốn từ vựng hạn chế, đặc biệt là các từ ngữ biểu cảm và nghệ thuật. Trẻ thường sử dụng từ ngữ chưa chính xác, chưa biểu cảm và thiếu sự đa dạng. Điều này ảnh hưởng đến khả năng diễn đạt ý tưởng và giao tiếp hiệu quả. Cần có những biện pháp can thiệp sớm để tăng cường khả năng diễn đạt cho trẻ.

2.2. Những Khó Khăn Giáo Viên Gặp Phải Khi Dạy Từ Vựng Cho Trẻ

Giáo viên mầm non thường gặp khó khăn trong việc lựa chọn tác phẩm văn học phù hợp với trẻ 3-4 tuổi và thiết kế các hoạt động hấp dẫn để mở rộng vốn từ cho trẻ mầm non. Thiếu tài liệu tham khảo và phương pháp giảng dạy hiệu quả cũng là một trở ngại lớn. Bên cạnh đó, việc đánh giá sự tiến bộ của trẻ trong việc học từ vựng cũng là một thách thức.

2.3. Ảnh Hưởng Của Môi Trường Gia Đình Đến Vốn Từ Của Trẻ

Môi trường gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ 3-4 tuổi. Trẻ em được sống trong môi trường giao tiếp tích cực, được nghe kể chuyện, đọc sách thường xuyên sẽ có vốn từ vựng phong phú hơn. Tương tác giữa cha mẹ và con cái qua văn học là yếu tố then chốt giúp trẻ phát triển ngôn ngữ toàn diện.

III. Phương Pháp Kể Chuyện Sáng Tạo Bí Quyết Phát Triển Vốn Từ Cho Trẻ

Kể chuyện cho trẻ 3-4 tuổi không chỉ là hoạt động giải trí mà còn là phương tiện hữu hiệu để phát triển ngôn ngữ. Thông qua kể chuyện sáng tạo, trẻ phát triển năng lực tư duy, trí tưởng tượng, sáng tạo, biết yêu quý cái đẹp. Khi trẻ kể chuyện, ngôn ngữ của trẻ phát triển, trẻ phát âm rõ ràng mạch lạc, vốn từ phong phú. Trẻ biết trình bày ý kiến, suy nghĩ, kể về một sự vật hay sự kiện nào đó bằng chính ngôn ngữ của trẻ.

3.1. Lựa Chọn Truyện Phù Hợp Với Lứa Tuổi 3 4 Để Kể Cho Trẻ

Việc lựa chọn truyện tranh cho trẻ 3-4 tuổi cần đảm bảo nội dung phù hợp với độ tuổi, hình ảnh minh họa sinh động, ngôn ngữ trong sáng, dễ hiểu. Nên chọn những câu chuyện có tính giáo dục cao, khuyến khích trẻ phát triển trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo. Các câu chuyện về thế giới xung quanh, về tình bạn, tình yêu thương gia đình luôn được trẻ yêu thích.

3.2. Sử Dụng Ngôn Ngữ Biểu Cảm Sinh Động Khi Kể Chuyện Cho Trẻ

Khi kể chuyện cho trẻ 3-4 tuổi, cần sử dụng ngôn ngữ biểu cảm, sinh động, kết hợp với cử chỉ, điệu bộ để thu hút sự chú ý của trẻ. Thay đổi giọng điệu, tốc độ kể chuyện để tạo sự hấp dẫn và giúp trẻ dễ dàng hình dung nội dung câu chuyện. Khuyến khích trẻ tham gia vào quá trình kể chuyện bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý trẻ đoán kết thúc câu chuyện.

3.3. Khuyến Khích Trẻ Kể Lại Câu Chuyện Theo Cách Sáng Tạo

Sau khi nghe kể chuyện, khuyến khích trẻ kể lại câu chuyện theo cách sáng tạo của riêng mình. Cho phép trẻ thay đổi tình tiết, nhân vật hoặc kết thúc câu chuyện. Điều này giúp trẻ phát triển khả năng tư duy, trí tưởng tượng và tăng cường khả năng diễn đạt cho trẻ. Tạo không gian thoải mái, khuyến khích trẻ tự tin thể hiện bản thân.

IV. Đọc Thơ Cho Trẻ 3 4 Tuổi Phương Pháp Phát Triển Ngôn Ngữ Hiệu Quả

Hoạt động đọc thơ cho trẻ 3-4 tuổi là một phương pháp tuyệt vời để phát triển ngôn ngữ và cảm xúc. Thơ ca mang đến cho trẻ những hình ảnh đẹp, âm điệu du dương và những bài học ý nghĩa. Thông qua việc nghe và đọc thơ, trẻ làm quen với nhịp điệu, vần điệu của tiếng Việt, từ đó phát triển khả năng cảm thụ ngôn ngữ và mở rộng vốn từ cho trẻ mầm non.

4.1. Lựa Chọn Thơ Có Nội Dung Phù Hợp Với Lứa Tuổi Của Trẻ

Khi chọn thơ cho trẻ 3-4 tuổi, cần ưu tiên những bài thơ có nội dung gần gũi với cuộc sống hàng ngày của trẻ, ví dụ như các bài thơ về thiên nhiên, về gia đình, về bạn bè. Ngôn ngữ trong thơ cần trong sáng, dễ hiểu, hình ảnh thơ sinh động, giàu cảm xúc. Các bài thơ cho trẻ 3-4 tuổi nên có vần điệu rõ ràng, dễ nhớ, dễ thuộc.

4.2. Đọc Thơ Diễn Cảm Nhấn Mạnh Vào Âm Điệu Và Nhịp Điệu

Khi đọc thơ cho trẻ, cần đọc diễn cảm, nhấn mạnh vào âm điệu và nhịp điệu của bài thơ. Thay đổi giọng điệu, tốc độ đọc để tạo sự hấp dẫn và giúp trẻ cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn ngữ. Có thể kết hợp với cử chỉ, điệu bộ để minh họa nội dung bài thơ. Khuyến khích trẻ đọc theo hoặc đọc cùng để tăng cường khả năng ghi nhớ và phát âm.

4.3. Giải Thích Nghĩa Của Từ Khó Trong Bài Thơ Cho Trẻ

Trong quá trình đọc thơ, nếu gặp những từ ngữ khó hiểu, cần giải thích nghĩa cho trẻ một cách đơn giản, dễ hiểu. Có thể sử dụng hình ảnh, ví dụ minh họa để giúp trẻ hiểu rõ hơn về ý nghĩa của từ ngữ. Khuyến khích trẻ đặt câu hỏi về những điều chưa hiểu để tăng cường khả năng tư duy và kỹ năng nghe hiểu của trẻ.

V. Ứng Dụng Trò Chơi Ngôn Ngữ Cách Phát Triển Vốn Từ Vựng Thú Vị

Sử dụng trò chơi phát triển ngôn ngữ cho trẻ 3-4 tuổi là một cách hiệu quả để giúp trẻ học từ vựng một cách tự nhiên và thú vị. Các trò chơi ngôn ngữ không chỉ giúp trẻ mở rộng vốn từ mà còn phát triển khả năng tư duy, sáng tạo và giao tiếp. Thông qua các trò chơi, trẻ học cách sử dụng từ ngữ trong các tình huống khác nhau, từ đó tăng cường khả năng diễn đạt cho trẻ.

5.1. Giới Thiệu Các Trò Chơi Ngôn Ngữ Phù Hợp Với Trẻ 3 4 Tuổi

Có rất nhiều trò chơi phát triển ngôn ngữ cho trẻ 3-4 tuổi mà giáo viên và phụ huynh có thể áp dụng, ví dụ như trò chơi “Ai nhanh hơn”, “Tìm từ trái nghĩa”, “Kể chuyện theo tranh”, “Đóng vai”. Các trò chơi này giúp trẻ học từ vựng về các chủ đề khác nhau, rèn luyện khả năng phát âm, tư duy logic và sáng tạo.

5.2. Hướng Dẫn Cách Tổ Chức Trò Chơi Ngôn Ngữ Hiệu Quả

Khi tổ chức trò chơi ngôn ngữ cho trẻ, cần đảm bảo trò chơi có luật chơi rõ ràng, dễ hiểu. Tạo không khí vui vẻ, thoải mái để trẻ tự tin tham gia. Khuyến khích trẻ tương tác với nhau, giúp đỡ nhau trong quá trình chơi. Sau khi chơi, nên dành thời gian để tổng kết, rút kinh nghiệm và củng cố kiến thức cho trẻ.

5.3. Lồng Ghép Trò Chơi Ngôn Ngữ Vào Các Hoạt Động Học Tập

Để tăng tính hiệu quả, nên lồng ghép các trò chơi ngôn ngữ vào các hoạt động học tập khác, ví dụ như hoạt động làm quen văn học, hoạt động khám phá khoa học, hoạt động tạo hình. Điều này giúp trẻ học từ vựng một cách tự nhiên, không gò bó và tạo hứng thú cho trẻ trong quá trình học tập. Giáo án phát triển ngôn ngữ cho trẻ 3-4 tuổi nên tích hợp các trò chơi ngôn ngữ.

VI. Kết Luận Và Hướng Phát Triển Phát Triển Vốn Từ Cho Trẻ

Phát triển vốn từ cho trẻ 3-4 tuổi thông qua hoạt động làm quen văn học cho trẻ mầm non là một quá trình liên tục và cần sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường. Bằng cách áp dụng các phương pháp và biện pháp phù hợp, chúng ta có thể giúp trẻ phát triển ngôn ngữ một cách toàn diện, tạo nền tảng vững chắc cho sự thành công trong tương lai. Cần tiếp tục nghiên cứu và đổi mới các phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ 3-4 tuổi để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội.

6.1. Tổng Kết Các Phương Pháp Phát Triển Vốn Từ Hiệu Quả

Các phương pháp phát triển vốn từ hiệu quả cho trẻ 3-4 tuổi bao gồm kể chuyện sáng tạo, đọc thơ diễn cảm, sử dụng trò chơi ngôn ngữ, tạo môi trường giao tiếp tích cực và khuyến khích trẻ tham gia vào các hoạt động văn học nghệ thuật. Vai trò của giáo viên trong việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ là vô cùng quan trọng.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Chủ Đề Này

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các phương pháp phát triển vốn từ khác nhau, tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa gia đình đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ, xây dựng các công cụ đánh giá vốn từ vựng của trẻ và phát triển các chương trình can thiệp sớm cho trẻ có nguy cơ chậm phát triển ngôn ngữ. Cần chú trọng đến văn học thiếu nhi và sách cho trẻ 3-4 tuổi.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngôn ngữ giữ vai trò then chốt trong quá trình hình thành, phát triển tâm lý và nhân cách của trẻ mầm non. Vốn từ là thành tố cốt lõi của hệ thống ngôn ngữ, đóng vai trò là vật liệu cơ bản để hình thành câu, rèn luyện kỹ năng diễn đạt mạch lạc và phát triển tư duy nhận thức. Hoạt động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học (thơ, truyện, ca dao, đồng dao) tại trường mầm non có ưu thế đặc thù trong việc trau dồi vốn từ nghệ thuật, làm giàu cảm xúc và phát triển khả năng tiếp nhận ngôn ngữ mẹ đẻ cho lứa tuổi 3 – 4 tuổi (mẫu giáo bé).

Tuy nhiên, trong thực tiễn dạy học tại nhiều cơ sở giáo dục mầm non, giáo viên chủ yếu tập trung vào việc truyền thụ nội dung, ghi nhớ cốt truyện và nhận biết nhân vật mà chưa chú trọng đúng mức đến nhiệm vụ phát triển vốn từ. Việc cung cấp từ ngữ mới thường dừng lại ở số lượng danh từ đơn thuần (từ biểu danh), thiếu sự đào sâu vào việc chuẩn hóa phát âm, giải nghĩa từ (từ biểu niệm, từ biểu cảm), cũng như chưa có các biện pháp tích cực hóa vốn từ để trẻ vận dụng linh hoạt vào giao tiếp thường nhật. Nhiều trẻ 3 – 4 tuổi vẫn còn hạn chế về vốn từ, phát âm sai phụ âm đầu, ngọng thanh điệu, ngữ pháp câu chưa hoàn chỉnh và thụ động trong diễn đạt.

Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn nghiên cứu cụ thể sau:

• Mục tiêu nghiên cứu: Hệ thống hóa cơ sở lý luận và khảo sát thực trạng giáo dục ngôn ngữ tại trường mầm non, từ đó xây dựng và đề xuất hệ thống các biện pháp sư phạm nhằm phát triển vốn từ cho trẻ 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về cơ sở sinh lý, tâm lý, giáo dục học và ngôn ngữ học liên quan đến sự phát triển vốn từ của trẻ mẫu giáo bé (3 – 4 tuổi).
  2. Khảo sát, đánh giá thực trạng nhận thức của giáo viên, thực trạng sử dụng phương pháp/phương tiện và việc tiếp nhận vốn từ của trẻ 3 – 4 tuổi qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học tại một số trường mầm non trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa.
  3. Xây dựng và đề xuất hệ thống các biện pháp tác động sư phạm chuyên biệt nhằm phát triển vốn từ cho trẻ 3 – 4 tuổi qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học.
• Khách thể và đối tượng nghiên cứu:
  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình phát triển vốn từ cho trẻ mẫu giáo 3 – 4 tuổi.
  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống biện pháp phát triển vốn từ cho trẻ 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động làm quen tác phẩm văn học.
• Phạm vi và giới hạn đề tài: Đề tài tập trung vào lứa tuổi mẫu giáo 3 – 4 tuổi; không gian nghiên cứu và khảo sát thực nghiệm tại 3 trường mầm non thuộc tỉnh Thanh Hóa (Trường Mầm non Hà Lĩnh, Trường Mầm non Hà Đông thuộc huyện Hà Trung và Trường Mầm non Thực hành Hồng Đức thuộc thành phố Thanh Hóa); thời gian hoàn thành khóa luận vào tháng 05 năm 2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý thuyết đa ngành liên quan trực tiếp đến quá trình thụ đắc ngôn ngữ của trẻ em:

• Cơ sở sinh lý học thần kinh: Dựa trên chức năng của vỏ não, đặc biệt là vùng Broca (vùng biểu đạt lời nói) và vùng Wernicke (vùng tiếp nhận, hiểu ngôn ngữ) nằm ở thùy thái dương. Hoạt động ngôn ngữ đòi hỏi sự phối hợp của ba khối não (khối năng lượng duy trì trương lực thức tỉnh, khối tiếp nhận và xử lý thông tin, khối điều khiển và kiểm tra). Sự hình thành đường liên hệ thần kinh tạm thời theo cơ chế phản xạ có điều kiện của hệ thống tín hiệu thứ hai đòi hỏi các kích thích ngôn ngữ phải được lặp đi lặp lại có chủ đích. Đặc điểm giải phẫu thanh quản của trẻ 3 – 4 tuổi ngắn, dây thanh âm mảnh, cơ quan hô hấp đang hoàn thiện khiến giọng nói trẻ cao hơn người lớn và dễ mắc lỗi phát âm.
• Cơ sở tâm lý học: Dựa trên luận điểm của E. Tikheeva về mối quan hệ giữa cảm giác, tri giác và ngôn ngữ; đặc điểm chú ý không chủ định, trí nhớ hình tượng trực quan chiếm ưu thế; tư duy chuyển tiếp từ trực quan hành động sang trực quan hình tượng. Sự phát triển vốn từ gắn liền với quá trình hình thành biểu tượng trong trí nhớ và khủng hoảng tâm lý tuổi lên 3.
• Cơ sở giáo dục học: Tiếp cận quan điểm "học mà chơi, chơi mà học", lấy trẻ làm trung tâm; vai trò tổ chức môi trường ngôn ngữ chuẩn mực của giáo viên mầm non (tham chiếu quan điểm của K. D. Ushinsky, E. A. Flerina, KaK-Hainodich).
• Cơ sở ngôn ngữ học và từ vựng học tiếng Việt: Khái niệm ngôn ngữ theo chủ nghĩa Mác – Lênin, F. de Saussure; phân loại từ loại tiếng Việt thành hai nhóm (nhóm thực từ gồm danh từ, động từ, tính từ, số từ, đại từ; nhóm hư từ gồm phụ từ, kết từ, tiểu từ); ba chức năng cơ bản của từ (biểu danh/biểu vật, biểu niệm, biểu cảm); thang 5 mức độ lĩnh hội nghĩa khái quát của từ theo Fedorenko (từ mức độ 0 đến mức độ 4); các giai đoạn phát triển từ vựng và câu của trẻ mầm non theo nghiên cứu của Lưu Thị Lan, Nguyễn Xuân Khoa, Phan Thiều, Đinh Hồng Thái, Hoàng Thị Oanh.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai bao gồm:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, phân loại và hệ thống hóa các tài liệu khoa học về tâm lý học, giáo dục học mầm non, ngôn ngữ học tiếng Việt.
• Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi (Anket): Khảo sát 40 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại các lớp mẫu giáo 3 – 4 tuổi tại 3 trường mầm non về nhận thức, cách thiết kế giáo án và việc sử dụng các biện pháp phát triển vốn từ.
• Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ và quan sát trực tiếp 8 hoạt động làm quen với tác phẩm văn học để đánh giá thao tác sư phạm của giáo viên, việc sử dụng đồ dùng trực quan, kỹ thuật đặt câu hỏi và phản ứng ngôn ngữ của trẻ.
• Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích cấu trúc mục tiêu, nội dung câu hỏi và tiến trình sư phạm trong hệ thống giáo án của giáo viên.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm có đối chứng để kiểm chứng tính hiệu quả và khả thi của hệ thống biện pháp đề xuất.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lí luận của việc phát triển vốn từ cho trẻ Mẫu giáo 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động Làm quen với tác phẩm văn học

Chương I trình bày hệ thống lý luận đa chiều làm tiền đề cho đề tài:

• Cơ sở sinh lý và tâm lý: Trình bày chi tiết cơ chế hoạt động của não bộ, cấu tạo bộ máy phát âm, thính giác ở trẻ mẫu giáo bé; sự liên kết giữa các quá trình nhận thức (tri giác, trí nhớ, tư duy, xúc cảm) với việc nắm bắt ngữ nghĩa của từ ngữ.
• Cơ sở giáo dục học: Xác định việc phát triển vốn từ diễn ra qua hai con đường (tự nhiên và dạy học có chủ đích), trong đó tiết học làm quen với tác phẩm văn học giữ vai trò định hướng chuẩn mực và hệ thống hóa kho từ vựng.
• Cơ sở ngôn ngữ học: Phân tích đặc trưng từ loại tiếng Việt, chỉ rõ bản chất của vốn từ tích cực (từ hiểu và sử dụng chủ động) và vốn từ thụ động (từ hiểu nhưng chưa sử dụng). Trình bày các chỉ số định lượng về dung lượng từ vựng của trẻ mẫu giáo theo các tác giả trong và ngoài nước (ND. Levitop: 1000 từ; Yu. Pratuxevich: 1900 – 2500 từ; M. Becgiơrông: 1222 từ; Nguyễn Xuân Khoa: trẻ 4 tuổi đạt 1900 – 2000 từ, trẻ 5 tuổi đạt 2500 – 2600 từ).
• Đặc điểm ngôn ngữ trẻ 3 – 4 tuổi:
  • Cơ cấu từ loại (theo Lưu Thị Lan): Trẻ 3 tuổi có tỷ lệ danh từ chiếm 40,2%, tính từ 7,8%, trạng từ 2,4%; đến 5 tuổi danh từ giảm còn 35,52%, tính từ tăng lên 8,64%, trạng từ 3,73%; đến 6 tuổi danh từ giảm xuống 30,97% và tính từ đạt 11,64%.
  • Đặc điểm ngữ âm, ngữ pháp và mức độ hiểu nghĩa: Trẻ 3 – 4 tuổi bắt đầu chuyển từ câu đơn một từ sang câu đơn mở rộng và câu ghép, tuy nhiên vẫn còn mắc lỗi ngọng các phụ âm đầu (l - n, s - x, ch - tr), các phụ âm gốc lưỡi (k, kh, g), vần khó và thanh điệu; mức độ hiểu nghĩa chủ yếu dừng ở mức 0 và mức 1 theo thang phân loại Fedorenko.

Chương II: Thực trạng việc phát triển vốn từ cho trẻ Mẫu giáo 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động Làm quen với tác phẩm văn học

Chương II phản ánh kết quả khảo sát thực tế tại 3 trường mầm non (MN Thực hành Hồng Đức, MN Hà Lĩnh, MN Hà Đông) trên mẫu điều tra 40 giáo viên:

• Cơ cấu trình độ và thâm niên của mẫu khảo sát:
  • Trình độ chuyên môn: Đại học chiếm 17,5% (7 giáo viên), Cao đẳng chiếm 45,0% (18 giáo viên), Trung cấp chiếm 37,5% (15 giáo viên).
  • Thâm niên công tác: Dưới 5 năm chiếm 25,0%, từ 15 năm trở lên chiếm 20,0%; tỷ lệ giáo viên có thâm niên dạy lớp mẫu giáo bé (3 – 4 tuổi) dưới 5 năm chiếm 25,0%.
• Thực trạng nhận thức của giáo viên:
  • 75,0% (30/40 giáo viên) chỉ nhận thức mục tiêu tiết học là giúp trẻ nắm nội dung và ghi nhớ nhân vật; chỉ có 25,0% (10/40 giáo viên) nhận thức đầy đủ mục tiêu phát triển tư duy và rèn luyện ngôn ngữ.
  • 81,81% (32/40 giáo viên) chưa nắm vững đầy đủ quy trình phát triển vốn từ (chủ yếu chỉ dạy từ mới lướt qua), chỉ 18,18% (7/40 giáo viên) nắm đúng và đủ các khâu: cung cấp từ, củng cố từ và tích cực hóa vốn từ.
• Thực trạng sử dụng biện pháp dạy học:

STT	Biện pháp sư phạm được sử dụng	Số lượng giáo viên (n=40)	Tỷ lệ (%)
1	Biện pháp đàm thoại, trao đổi	38	95,00%
2	Biện pháp quan sát trực quan	25	63,18%
3	Biện pháp tổ chức trò chơi ngôn ngữ	11	29,54%

• Phân tích thực trạng giáo án và dự giờ 8 hoạt động:
  • Mục tiêu giáo án soạn sơ sài, thiếu vắng hoàn toàn mục tiêu giáo dưỡng về phát triển vốn từ và rèn luyện thái độ đối với ngôn từ nghệ thuật.
  • Hệ thống câu hỏi đàm thoại chủ yếu là câu hỏi đóng dạng nhận biết ("đúng/sai", "có/không"), chưa có câu hỏi mở kích thích trẻ sử dụng cụm từ, câu phức để giải thích, bộc lộ cảm xúc.
  • Đồ dùng trực quan tại các điểm trường nông thôn (Hà Lĩnh, Hà Đông) còn nghèo nàn, kích thước chưa chuẩn, thiếu tính thẩm mỹ; giáo viên sử dụng trực quan mang tính minh họa hình thức, thiếu tính hệ thống, chưa gắn kết hình tượng thị giác với việc luyện phát âm và giải thích nghĩa từ; còn tình trạng trả lời thay trẻ khi trẻ lúng túng.

Chương III: Một số biện pháp phát triển vốn từ cho trẻ Mẫu giáo 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động Làm quen với tác phẩm văn học

Dựa trên định nghĩa về "biện pháp" theo Từ điển tiếng Việt (1992) và cơ sở thực tiễn khảo sát, tác giả đề xuất hệ thống 3 nhóm biện pháp sư phạm đồng bộ:

• Biện pháp 1: Đọc kể tác phẩm có nghệ thuật.
  • Đọc diễn cảm sáng tạo: Yêu cầu giáo viên phối hợp nhịp nhàng giữa giọng đọc với ánh mắt, cử chỉ, nét mặt, điệu bộ minh họa; linh hoạt thay đổi tư thế, khoảng cách giao tiếp (đứng, ngồi gần gũi với trẻ) nhằm truyền tải trọn vẹn vẻ đẹp sinh động và hình tượng của tác phẩm.
  • Đọc nghệ thuật dưới hình thức ngâm thơ, hát ru: Khai thác giai điệu êm dịu của thể thơ lục bát, đồng dao, ca dao để giúp trẻ cảm nhận hồn thơ dân tộc và ấn tượng sâu sắc với ngữ điệu lời nói.
  • Đọc kết hợp âm nhạc: Sử dụng nhạc nền phụ họa phù hợp với tính chất, nhịp điệu của bài thơ, câu chuyện nhằm tăng cường khả năng tri giác thính giác và khắc sâu từ ngữ trong trí nhớ trẻ.
• Biện pháp 2: Trao đổi gợi mở (đàm thoại).
  • Xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở theo 4 nhóm trọng tâm:
    1. Câu hỏi hướng vào ngôn ngữ miêu tả của bài thơ/câu chuyện.
    2. Câu hỏi khai thác cảm xúc, thái độ của tác giả và nhân vật.
    3. Câu hỏi làm nổi bật các hình ảnh đẹp, câu thơ hay, giàu âm thanh, màu sắc (ví dụ: "Cháu thích nhất câu thơ nào?").
    4. Câu hỏi định hướng cảm nhận về nhịp điệu, giọng điệu tác phẩm (ví dụ: "Cô đọc bài thơ với nhịp điệu nhanh hay chậm?").
  • Khuyến khích trẻ trả lời bằng câu trọn vẹn, tự do diễn đạt cảm xúc cá nhân thay vì bắt chước máy móc.
• Biện pháp 3: Sử dụng các hình tượng trực quan.
  • Sử dụng tranh kết hợp lời nói: Giới thiệu tranh minh họa kết hợp lời giải thích ngắn gọn, chuẩn xác ở phần mở đầu.
  • Sử dụng tranh theo tiến trình đọc: Đọc diễn cảm lần đầu không tranh để trẻ tập trung thính giác; lần 2 và lần 3 kết hợp chỉ tranh để hỗ trợ thị giác.
  • Khai thác chi tiết tranh: Hướng trẻ quan sát các gam màu, hình ảnh đặc trưng gắn liền với các từ tượng thanh, từ tượng hình, từ ngữ nghệ thuật trong văn bản.
  • Đa dạng hóa phương tiện trực quan: Ứng dụng sa bàn, mô hình nổi, rối tay, đồ vật thật, đồng thời tận dụng trang phục, điệu bộ của giáo viên như một phương tiện trực quan trực tiếp.

Chương IV: Thực nghiệm và phân tích kết quả thực nghiệm

Chương IV trình bày quy trình thiết kế và tiến hành thực nghiệm sư phạm:

• Xác định mục đích thực nghiệm nhằm kiểm chứng tính hiệu quả, mức độ chuyển biến về vốn từ của trẻ 3 – 4 tuổi khi áp dụng hệ thống biện pháp đề xuất tại Chương III so với phương pháp dạy học thông thường.
• Thiết lập tiêu chí đánh giá sự phát triển vốn từ của trẻ theo 3 chỉ báo: khả năng phát âm chuẩn xác, khả năng hiểu nghĩa từ (từ biểu vật, biểu niệm, biểu cảm) và mức độ tích cực hóa vốn từ trong câu nói mạch lạc khi tham gia các hoạt động làm quen tác phẩm văn học.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được những kết quả và đóng góp cụ thể sau:

• Kết quả điều tra định lượng về thực trạng: Làm rõ bức tranh thực trạng tại các trường mầm non với các con số cụ thể: 75% giáo viên chưa nhận thức đầy đủ về chức năng phát triển ngôn ngữ của hoạt động LQTPVH; 81,81% giáo viên chưa thực hiện trọn vẹn quy trình 3 bước của phát triển vốn từ; tỷ lệ sử dụng biện pháp trò chơi ngôn ngữ còn rất thấp (29,54%).
• Hệ thống hóa giải pháp sư phạm: Đề xuất được 3 nhóm biện pháp tác động đồng bộ (đọc kể nghệ thuật, đàm thoại gợi mở, sử dụng hình tượng trực quan đa dạng) được cụ thể hóa thành các kỹ thuật sư phạm chi tiết, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 3 – 4 tuổi.
• Đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn: Khóa luận kế thừa các thành tựu nghiên cứu về phát triển ngôn ngữ trẻ em của các tác giả đi trước (Lưu Thị Lan, Nguyễn Xuân Khoa, Đinh Hồng Thái), đồng thời bổ sung các chỉ dẫn thực hành sư phạm trực tiếp trên thể loại văn học mầm non, giúp khắc phục tình trạng "dạy chay", áp đặt câu trả lời và xem nhẹ việc mở rộng từ loại (tính từ, động từ miêu tả, từ láy tượng thanh, tượng hình) cho trẻ mẫu giáo bé.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài:
  • Đề tài chỉ giới hạn khảo sát và thực nghiệm đối với độ tuổi 3 – 4 tuổi (mẫu giáo bé), chưa mở rộng khảo sát so sánh liên thông với độ tuổi mẫu giáo nhỡ (4 – 5 tuổi) và mẫu giáo lớn (5 – 6 tuổi).
  • Không gian khảo sát thực trạng mới chỉ thực hiện trên địa bàn 3 trường mầm non tại tỉnh Thanh Hóa, chưa bao quát được sự khác biệt vùng miền đa dạng (như vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng nghiên cứu quy trình phát triển vốn từ nghệ thuật cho trẻ mầm non qua các hoạt động giáo dục khác ngoài tiết học văn học chính khóa (như hoạt động góc, hoạt động ngoài trời, hoạt động khám phá khoa học - xã hội).
  • Thiết kế cẩm nang ngân hàng từ vựng văn học chuyên biệt theo từng chủ đề giáo dục mầm non dành cho giáo viên đứng lớp.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho các đối tượng và hoạt động chuyên môn sau:

• Sinh viên ngành Giáo dục Mầm non: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về cơ sở sinh lý - tâm lý - ngôn ngữ học của sự phát triển lời nói trẻ em; cung cấp tài liệu tham khảo để viết tiểu luận, khóa luận tốt nghiệp về phân môn Làm quen tác phẩm văn học và Phát triển ngôn ngữ.
• Giáo viên mầm non trực tiếp giảng dạy lớp 3 – 4 tuổi: Tham khảo hệ thống kỹ thuật đặt câu hỏi gợi mở, phương pháp đọc diễn cảm kết hợp âm nhạc, cách thiết kế và sử dụng giáo cụ trực quan (sa bàn, tranh vẽ, mô hình) nhằm nâng cao chất lượng tiết dạy làm quen tác phẩm văn học.
• Cán bộ quản lý chuyên môn tại các trường mầm non: Sử dụng làm căn cứ đánh giá chất lượng soạn giáo án và tổ chức tiết học phát triển ngôn ngữ của giáo viên theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo cơ sở ngôn ngữ học được tác giả trình bày, từ tiếng Việt thực hiện những chức năng cơ bản nào trong việc phát triển vốn từ cho trẻ? Từ tiếng Việt thực hiện 3 chức năng chính: (1) Chức năng biểu danh (biểu vật): dùng để gọi tên sự vật, hiện tượng, hành động, đặc điểm, là kết quả của nhận thức cảm tính; (2) Chức năng biểu niệm: phản ánh khái niệm, bản chất của nhóm sự vật, là kết quả của tư duy bậc cao (phân tích, so sánh, khái quát hóa); (3) Chức năng biểu cảm: thể hiện thái độ, cảm xúc của người nói đối với đối tượng được đề cập.

2. Tỷ lệ cơ cấu các từ loại trong vốn từ của trẻ 3 tuổi và 5 tuổi biến đổi như thế nào theo tư liệu nghiên cứu của Lưu Thị Lan được trích dẫn trong văn bản? Theo nghiên cứu của Lưu Thị Lan: ở trẻ 3 tuổi, danh từ chiếm 40,2%, tính từ chiếm 7,8%, trạng từ chiếm 2,4%. Đến 5 tuổi, tỷ lệ danh từ giảm xuống còn 35,52%, tính từ tăng lên 8,64%, trạng từ tăng lên 3,73%. Đến 6 tuổi, danh từ tiếp tục giảm xuống 30,97% và tính từ tăng lên 11,64%.

3. Khảo sát thực trạng tại 3 trường mầm non chỉ ra tỷ lệ giáo viên chưa nhận thức đúng và đầy đủ về nhiệm vụ phát triển vốn từ là bao nhiêu? Kết quả khảo sát 40 giáo viên cho thấy có tới 81,81% (32/40 giáo viên) chưa nhận thức đầy đủ về các nhiệm vụ cần thực hiện để phát triển vốn từ cho trẻ (họ chỉ chú trọng dạy từ mới sơ sài), chỉ có 18,18% (7/40 giáo viên) nhận thức đúng và đầy đủ cả 3 nhiệm vụ: cung cấp vốn từ, củng cố vốn từ và tích cực hóa vốn từ.

4. Biện pháp "Đọc kể tác phẩm có nghệ thuật" trong Chương III bao gồm những hình thức thực hiện cụ thể nào? Biện pháp này gồm 3 hình thức: (1) Đọc diễn cảm sáng tạo kết hợp ánh mắt, cử chỉ, điệu bộ và thay đổi tư thế giao tiếp phù hợp; (2) Đọc có nghệ thuật dưới hình thức ngâm thơ, hát ru bằng thơ (nhất là thể thơ lục bát); (3) Đọc có nghệ thuật kết hợp với âm nhạc nền phù hợp tính chất tác phẩm.

5. Đề tài đã khảo sát thực trạng trên những trường mầm non cụ thể nào tại tỉnh Thanh Hóa? Đề tài thực hiện khảo sát tại 3 trường mầm non: Trường Mầm non Thực hành Hồng Đức (thành phố Thanh Hóa), Trường Mầm non Hà Lĩnh và Trường Mầm non Hà Đông (huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngô Thị Lệ đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở sinh lý, tâm lý, giáo dục học và ngôn ngữ học về sự phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo bé 3 – 4 tuổi. Kết quả khảo sát thực trạng 40 giáo viên tại 3 trường mầm non ở Thanh Hóa đã phản ánh chân thực những khoảng trống trong nhận thức và phương pháp dạy học phát triển vốn từ hiện nay. Hệ thống 3 nhóm biện pháp sư phạm được xây dựng công phu, giàu tính thực tiễn, đóng góp giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục ngôn ngữ cho trẻ thông qua hoạt động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Cơ sở lí luận của việc phát triển vốn từ cho trẻ Mẫu giáo 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động Làm quen với tác phẩm văn học. Chương II: Thực trạng việc phát triển vốn từ cho trẻ Mẫu giáo 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động Làm quen với tác phẩm văn học. Chương III: Một số biện pháp phát triển vốn từ cho trẻ Mẫu giáo 3 – 4 tuổi thông qua hoạt động Làm quen với tác phẩm văn học. Chương IV: Thực nghiệm sư phạm.

7 NỘI DUNG CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI. Cơ sở sinh lí Ngôn ngữ là một chức năng cao cấp của não người dựa trên cấu trúc của vỏ não, đặc biệt là vùng Broca (vùng tiếng nói), vùng Vecnich nằm ở thùy thái dương nó là trung tâm của vùng tiếp thu ngôn ngữ của con người. Đây là hai vùng có điều kiện lĩnh hội đầu tiên của ngôn ngữ. Để đảm bảo cho hoạt động ngôn ngữ được thực hiện đòi hỏi phải có sự tham gia của các tế bào não từ các khối: + Khối năng lượng đảm bảo trương lực và độ tỉnh táo nhất định.

+ Khối thông tin đảm bảo việc thu nhận và xử lí thông tin. + Khối điều khiển đảm bảo việc chương trình hóa, điều chỉnh kiểm tra. Các khối này liên kết chặt chẽ với nhau, cùng tham gia thực hiện hoạt động ngôn ngữ cũng như các các hoạt động tâm lí khác của con người. Điều này muốn nói rằng mỗi khi con người tham gia vào hoạt động ngôn ngữ (nói, viết, nghe, hiểu) thì kéo theo sự tham gia hoạt động của hàng loạt hệ thống chức năng thần kinh chứ không riêng gì trung tâm Broca và Vecsnich (Phạm Minh Hạc- Lê Khanh- Trần trọng Thủy: TLH 1.

Phát triến hài hòa ngôn ngữ đòi hỏi trước hết sự toàn vẹn về giải phẫu và chức năng các cơ quan tham gia vào việc thực hiện và tiếp thu ngôn ngữ. Muốn nói được con người phải có bộ máy phát âm tốt và được rèn luyện đúng mức. Bộ máy phát âm là cơ quan tạo ra sự cấu âm để phát âm. Bộ máy phát âm gồm các cơ quan hô hấp, thanh quản, khoang miệng, khoang mũi.

Muốn nói được thì phải nghe xem người khác nói như thế nào. Nếu trẻ điếc thì không thể nói được, do đó cơ quan thính giác cũng là một cơ quan rất quan trọng đóng góp lớn vào quá trình xây dựng lỹ năng ngôn ngữ. Vì vậy chú ý rèn luyện và bảo vệ thính giác cho các cháu, nhằm phát triển khả năng tình nhạy. Điều đó có tác dụng nhất định đến việc học nói của các cháu.

8 Học thuyết và hệ thống các tín hiệu đã khẳng định: Ngôn ngữ là hệ thống hiệu thứ hai, là hoạt động đặc biệt của vỏ bán cầu đại não, cho nên việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ liên quan đến việc phát triển hoàn thiện bán cầu đại não và hệ thần kinh nói chung. Lĩnh hội vốn từ và hệ thống ngữ pháp tiếng mẹ đẻ có cơ chế phản xạ có điều kiện do vậy các tác động cũng như các kích thích phải được lặp đi lặp lại nhiều lần để tạo nên những đường liên kết thần kinh tạm thời trên vỏ não. Ở trẻ mẫu giáo nhỡ, sự phát triển cuả cơ thể diễn ra chậm hơn so với giai đoạn trước. Về số lượng, chiều cao trung bình hàng năm tăng được từ 5- 8 cm, về cân nặng tăng khoảng từ 1- l,5kg.

Đồng thời trẻ có sự thay đổi rõ rệt chất lượng thể chất: - Hệ tiêu hóa ngày càng hoàn thiện, quá trình hình thành men tiêu hóa đượcc tăng cường, sự hấp thụ thức ăn ngày càng tốt hơn. - Hệ xương hoàn thiện dần, các. mô cơ ngày càng phát triển, cơ quan điều khiển vận động được tăng cường. Do vậy, trẻ có thể tiến hành hoạt động đòi hỏi sự khéo léo của tay, chân, thân.

Cơ quan phát âm của trẻ đang dần được hoàn thiện: Thanh quản gồm các sụn phổi, sụn nhẵn và sụn thanh nhiệt. Bên trong thanh quản có lót một lóp niêm mạc, trên bề mặt lớp niêm mạc ở mỗi bên có hai nếp gấp, đó là các dây thanh âm, giữa hai bên thanh âm có một cái rãnh lõm xuống gọi là buồng dây thanh quản. Dây thanh âm ở dưới gọi là dây nói, dây thanh âm giả ở trên đó là dây chủ yêu để thở. Trẻ 3 – 4 tuổi dây thanh quản ngắn nên trẻ có giọng nói cao hơn giọng nói cùa người lớn.

Các khoang cộng hưởng phần trên của thanh quản, họng, khoang miệng, mũi khá hoàn thiện, thể hiện ở các liên kết giữa các âm sắc trẻ thể hiện. Dựa trên những đặc điểm đã nêu ở trên, ta có thể thấy rõ được mức độ phát triển của trẻ mẫu giáo bé là rất mạnh mẽ nhưng còn nhiều chỗ chưa hoàn thiện. Đặc biệt là bộ máy phát âm đang được hoàn thiện dần. Do đó cần lựa chọn những hình thức và biện pháp phát triển vốn từ cho phù hợp để giáo dục trẻ đạt hiệu quả tốt nhất.

Cơ sở tâm lí Ngôn ngữ là một quá trình tâm lí, là đối tượng nghiên cứu tâm lí học. Ngôn ngữ đặc trưng cho từng người và được biểu hiện ở cách phát âm, ở cấu trúc âm, ở lựa chọn từ. Ngôn ngữ phản ánh trình độ nhận thức, tính cách kỹ năng ngôn ngữ của mỗi người. Bởi lẽ sự phát triển ngôn ngữ luôn gắn chặt với các quá trình tâm lí, với nhận thức, với những cảm giác, với tri giác ban đẩu của trẻ.

Đúng như nhà giáo dục Nga E. Tikheevađã nói “Cảm giác, tri giác đó là hai bậc thang đầu tiên của nhận thức còn ngôn ngữ dựa vào cơ sở các khái niệm của cảm giác”. Các giác quan là công cụ của nhận thức. Trong sự phát triến ngôn ngữ của trẻ các giác quan đóng vai trò quan trọng bậc nhất, bởi tri giác vật thể là hoạt động trí tuệ trẻ em mà sự phát triển của ngôn ngữ và cảm giác của trẻ có liên quan chặt chẽ với nhau.

Ở lứa tuổi mẫu giáo trẻ phản ánh các sự vật hiện tượng tri giác được một cách chính xác và đầy đủ hơn so với tuổi nhà trẻ. Vì vậy vai trò chỉ dẫn của cô giáo trong việc tổ chức tri giác cho trẻ có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Tri giác của trẻ phát triển và có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển chung của trẻ. Không tri giác không thể hình thành được các biểu tượng về các sự vật hiện tượng, không hình thành được trí nhớ tư duy, tưởng tượng đồng thời sự phát triển của tri giác càng có ý nghĩa to lớn trong việc mở rộng và phát triển vốn từ cho trẻ.

Vì vậy không thể tách rời giáo dục ngôn ngữ với giáo dục cảm giác và tri giác cho trẻ nhỏ. Các quá trình tâm lí như chú ý, ghi nhớ, tư duy có mối quan hệ chặt chẽ với sự phát triến ngôn ngữ trong đó sự phát triển vốn từ của trẻ nhỏ. Ở mầm non lứa tuổi mẫu giáo chú ý mang tính không chủ đích không bền vững và ngắn hạn. Vì vậy trẻ không thể tập trung chú ý vào một đối tượng nhận biết rong một thời gian dài hay đồng thời cùng chú ý đến vài đối tượng.

Tuy nhiên thực tiễn dạy học lại cho thấy việc dùng lời nói của người lớn cùng với minh họa đồ vật hành động sẽ giúp trẻ tập trung chú ý hơn vào ngôn ngữ cũng như đối tượng nhờ vậy hiệu quả nắm vốn từ của trẻ sẽ cao hơn. Trí nhớ là sự phản ánh cái đã có trong kinh nghiệm cũ, trí nhớ bao gồm sự ghi nhớ, giữ gìn và tái tạo lại trong óc những điều mà conngười trải trước đó và gắn với hoạt động cụ thể. Trí nhớ là một trong những phần cấu trúc trí tuệ một 10 trong những bộ phận của chức năng tâm lí người. Sản phẩm của quá trình trí nhớ là các biểu tượng.

Biểu tượng cuả trí nhớ chính là kết quả của quá trình lĩnh hội, chế biến, sàng lọc và khái quát hói các hình ảnh của tri giác trước đây. Biểu tượng của trí nhớ phản ánh sự vật một cách khái quát hơn hình ảnh. Biểu tượng phản ánh những dấu hiệu htang của sự vật hiện tượng. Biểu tượng vừa mang tính khách quan vừa mang tính khái quát hóa.

Những biểu tượng do trí nhớ giữ lại trong đầu là cơ sở hình thành những chức năng tâm lí cao cấp của con người. Nếu không có trí nhớ con người không giữ được ý thức bản ngã tức là cái tôi. Do đó, có thể mất cả nhân cách, nếu không có trí nhớ thì những ý nghĩ, tình cảm, tư tưởng của con người không thể tồn tại. Không có trí nhớ thì trẻ cũng không có biểu tượng về sự vật, hiện tượng mà trẻ tri giác, cũng không nhớ được vốn từ biểu thị nó.

Ở trẻ em lứa tuổi mầm non được đặc trưng bởi trí nhớ ngắn và không bền vững, không chủ định trẻ không thể cùng một lúc chú ý đến nhiều đối tượng và rất khó điều khiển trí nhớ của mình. Vì vậy trong quá trình dạy trẻ cần có các biện pháp tác động sư phạm nhằm phát triển trí nhớ cho trẻ điều đó gópphần nâng cao hiệu quả phát triển vốn từ cho trẻ. Ngôn ngữ vừa là hệ thống kí hiệu và mỗi từ ngữ đều chứa đựng một ý nghĩa nhất định về sự vật, hiện tượng- từ gắn liền với hình ảnh, biểu tượng nào đó. Trong hoạt động ngôn ngữ cùng với việc nhớ lại các sự kiện, biểu tượng con người nhớ lại từ gắn liền với những biểu tượng, với cách sử dụng từ và cách thức diễn đạt ý nghĩa bằng hệ thống từ ngữ.

Trí nhớ ngôn ngữ là khả năng sử dụng hệ thống tín hiệu ngôn ngữ, các quy tắc ngôn ngữ để chúng ta giữ lại và truyền đạt lại những tri thức và kinh nghiệm lịch sử xã hội từ thế hệ này sang thế hệ khác, giúp cho sự phát triển và hình thành nhân cách. Khi trẻ mẫu giáo ðã biết và nhớ tên gọi của sự vật trẻ có thể khái quát những đặc điểm đặc trưng, phân loại chúng. Nhờ đó mà ghi nhớ của trẻ tăng nhanh. Nếu trẻ suy nghĩ về một sự vật, hiện tượng nào đó thì biểu tượng đó sẽ được trẻ lưu lại sâu sắc hơn, đồng thời mang tính khái quát hơn đặc biệt là trí nhớ về từ ngữ vì thế trẻ nhớ được nhiều từ và nhớ được những câu đơn giản trẻ ghi nhớ lại rất tốt những gì mà trẻ thích thú và gây cho trẻ những ấn tượng mạnh mẽ.