Chiến lược Kinh doanh, Hoạt động Ngân hàng và Vai trò của Phát triển Vốn Trí tuệ

Nghiên cứu vai trò của vốn trí tuệ trong chiến lược kinh doanh ngân hàng. Phân tích ảnh hưởng đến hoạt động và hiệu quả của ngân hàng tại Việt Nam.

• Tác giả: Chi Huu Lu
• Người hướng dẫn: Dr. Thich Van Nguyen
• Trường học: Ho Chi Minh University Of Banking
• Chuyên ngành: Finance and Banking
• Đề tài: Business Strategy, Bank Operation, And The Role Of Intellectual Capital Development
• Loại tài liệu: Doctoral Dissertation
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Ho Chi Minh City

Mục lục chi tiết

• DECLARATION
• ACKNOWLEDGEMENTS
• ABSTRACT
• TÓM TẮT
• LIST OF ABBREVIATIONS
• TABLE OF CONTENTS
• LIST OF TABLES
• LIST OF FIGURES
• 1. RESEARCH MOTIVATION AND CONTEXT
• 2. MAIN PURPOSES OF THE DISSERTATION
• 3. THEORETICAL BACKGROUND AND LITERATURE REVIEW
• 3.1. Concepts of intellectual capital
• 3.2. Determination of the role of intellectual capital in business strategy development
• 3.3. Measure methods of intellectual capital efficiency
• 3.4. Theoretical background of intellectual capital. Related empirical studies in the banking industry
• 3.5. VAIC measurement methodology
• 3.6. Calculation of VAIC model
• 3.7. Merits and demerits of VAIC model
• 3.8. Data and Variables
• 3.9. Empirical Regression Models
• 3.10. Descriptive statistics and correlations analysis
• 3.11. Context of the Vietnamese banking system during the research period
• 3.12. Descriptive statistics and correlations
• 4. EMPIRICAL FINDINGS AND DISCUSSIONS
• 4.1. Financial intermediation of banks and the role of intellectual capital
• 4.2. Effect of bank size
• 4.3. Discussion of the findings
• 4.4. Non-interest incomes of banks and the role of intellectual capital
• 4.5. Effect of bank size
• 4.6. Discussion of the findings
• 5. CONCLUSIONS AND IMPLICATIONS
• 5.1. Limitations and directions for further research
• LIST OF RELATED PUBLICATIONS

Tóm tắt

I. Vốn Trí tuệ Ngân hàng VN Tổng quan Nghiên cứu 55 ký tự

Nghiên cứu về mối liên hệ giữa vốn trí tuệ, chiến lược kinh doanh và hoạt động ngân hàng tại Việt Nam trở nên cấp thiết trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng. Các tổ chức cần khai thác nguồn lực tri thức để đạt được lợi thế cạnh tranh và phát triển bền vững. Trong ngành ngân hàng, vốn trí tuệ đóng vai trò quan trọng hơn cả vốn vật chất, giúp cung cấp các sản phẩm và dịch vụ phù hợp với nhu cầu thay đổi của khách hàng. Các học giả và nhà quản lý đã bắt đầu chú trọng đến việc ứng dụng vốn trí tuệ vào các hoạt động ngân hàng. Nghiên cứu này sẽ khám phá tác động của vốn trí tuệ đến hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng Việt Nam.

1.1. Tầm quan trọng của Vốn Trí tuệ trong Ngân hàng

Vốn trí tuệ là yếu tố then chốt để đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng so với đối thủ. Triển khai vốn trí tuệ trong hoạt động ngân hàng được các học giả và nhà quản lý quan tâm. Các nghiên cứu trước đây tập trung vào mối tương quan giữa vốn trí tuệ và năng suất, lợi nhuận, rủi ro hoặc hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng. Tuy nhiên, khía cạnh trung gian tài chính và mối liên hệ giữa vốn trí tuệ với thu nhập ngoài lãi vẫn chưa được khám phá đầy đủ. Việt Nam, với tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng, là một môi trường lý tưởng để nghiên cứu vấn đề này.

1.2. Bối cảnh Kinh tế Việt Nam và Hoạt động Ngân hàng

Tăng trưởng GDP của Việt Nam đạt trung bình khoảng 6.5% từ 2006-2019, trước khi giảm xuống 2.9% năm 2020 do COVID-19. Sự phát triển kinh tế bền vững phụ thuộc lớn vào hoạt động hiệu quả của hệ thống ngân hàng. Tín dụng tư nhân do các ngân hàng cung cấp đã tăng từ 65% lên 116% trong giai đoạn 2006-2020, cho thấy vai trò quan trọng của ngành ngân hàng. Thị trường ngân hàng Việt Nam ngày càng cạnh tranh do sự tham gia của các ngân hàng nước ngoài sau khi gia nhập WTO năm 2007. Các ngân hàng trong nước cần tìm cách thích ứng, và việc đầu tư vào vốn trí tuệ là một chiến lược tiềm năng.

II. Cách Vốn Trí tuệ Tăng Cường Chiến lược Kinh doanh 58 ký tự

Ngày nay, các ngân hàng không chỉ đóng vai trò là nhà cung cấp dịch vụ tài chính mà còn phải liên tục đổi mới sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Vốn trí tuệ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các giải pháp hiệu quả cho những yêu cầu này. Nghiên cứu về mối liên hệ giữa vốn trí tuệ và hoạt động trung gian tài chính là rất cần thiết không chỉ cho ngành ngân hàng Việt Nam mà còn cho các quốc gia đang phát triển khác, nơi hoạt động ngân hàng lành mạnh là điều kiện tiên quyết để phát triển kinh tế. Nghiên cứu này tập trung vào thu nhập ngoài lãi như một mục tiêu chính để khám phá tác động của vốn trí tuệ đến hoạt động kinh doanh của các ngân hàng.

2.1. Chuyển đổi từ Thu nhập Truyền thống sang Thu nhập Ngoài lãi

Sự chuyển đổi từ thu nhập truyền thống sang thu nhập ngoài lãi, bao gồm hoa hồng, phí và thu nhập từ giao dịch, là một trong những chiến lược quan trọng thúc đẩy hoạt động của các ngân hàng trong nền kinh tế hiện đại. Việc chuyển sang các nguồn thu nhập phi truyền thống có thể mang lại nhiều lợi ích cho ngân hàng, từ giảm rủi ro và chi phí huy động vốn đến tăng cường lợi nhuận. Chính phủ Việt Nam đã thực hiện các chính sách khuyến khích các ngân hàng mở rộng sang các lĩnh vực mới để tìm kiếm các nguồn thu nhập mới, dẫn đến sự tăng trưởng của hoạt động thu nhập ngoài lãi.

2.2. Vốn Trí tuệ và Năng lực Cạnh tranh của Ngân hàng

Sự gia tăng cạnh tranh trên thị trường ngân hàng, với sự xuất hiện của các ngân hàng nước ngoài, công ty Fintech và các tổ chức phi ngân hàng, đòi hỏi các ngân hàng phải có năng lực công nghệ, chuyên môn và nguồn nhân lực cần thiết. Vốn trí tuệ đóng vai trò là cầu nối để đáp ứng những điều kiện tiên quyết này. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, hoạt động của ngành ngân hàng bị hạn chế bởi các quy định chặt chẽ hơn. Do đó, các ngân hàng phải điều chỉnh chiến lược kinh doanh của mình vượt ra ngoài các hoạt động truyền thống để đạt được lợi nhuận cao hơn. Tình huống này làm nổi bật vai trò quan trọng của cả vốn trí tuệ và thu nhập ngoài lãi trong ngân hàng.

III. Mô hình VAIC Phương pháp Đo lường Vốn Trí tuệ Ngân hàng 57 ký tự

Nghiên cứu này sử dụng mô hình VAIC (Value-Added Intellectual Coefficient) để đo lường hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ. Mô hình này phân tích các thành phần của vốn trí tuệ, bao gồm vốn nhân lực (Human Capital Efficiency - HCE), vốn cấu trúc (Structure Capital Efficiency - SCE) và vốn vật chất (Capital Employed Efficiency - CEE). Việc đánh giá hiệu quả của từng thành phần cho phép hiểu rõ hơn về tác động của vốn trí tuệ đến hoạt động ngân hàng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách trong ngành ngân hàng.

3.1. Giải thích về Mô hình VAIC và các Thành phần

Mô hình VAIC được sử dụng rộng rãi để định lượng vốn trí tuệ. Các thành phần chính bao gồm vốn nhân lực (HCE) đo lường giá trị gia tăng từ nhân viên, vốn cấu trúc (SCE) thể hiện cơ sở hạ tầng và quy trình hỗ trợ tạo ra giá trị, và vốn vật chất (CEE) đo lường hiệu quả sử dụng tài sản vật chất. Phân tích VAIC cung cấp một cái nhìn toàn diện về cách vốn trí tuệ đóng góp vào hoạt động kinh doanh của ngân hàng.

3.2. Ưu điểm và Nhược điểm của Mô hình VAIC

Mô hình VAIC có ưu điểm là đơn giản, dễ tính toán và so sánh giữa các ngân hàng. Tuy nhiên, nó cũng có nhược điểm là quá tập trung vào dữ liệu tài chính và bỏ qua các yếu tố định tính quan trọng khác. Mặc dù vậy, VAIC vẫn là một công cụ hữu ích để đánh giá và quản lý vốn trí tuệ trong ngành ngân hàng, đặc biệt khi kết hợp với các phương pháp đánh giá định tính khác.

IV. Ứng dụng Vốn Trí tuệ Kết quả Nghiên cứu Ngân hàng VN 59 ký tự

Nghiên cứu dựa trên dữ liệu của 26 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2006-2020. Kết quả cho thấy mối liên hệ tích cực giữa hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ (đo bằng mô hình VAIC) và các hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Khi phân tích mô hình VAIC chi tiết, hiệu quả vốn được sử dụng đóng vai trò quan trọng nhất trong việc thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính, trong khi hiệu quả vốn cấu trúc lại thúc đẩy thu nhập ngoài lãi. Các kết quả này vẫn đúng sau khi thực hiện các kiểm tra độ bền khác nhau.

4.1. Tác động của Quy mô Ngân hàng đến Hiệu quả Vốn Trí tuệ

Các ngân hàng nhỏ hơn có vẻ khai thác vốn trí tuệ hiệu quả hơn để thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính so với các ngân hàng lớn. Ngược lại, các ngân hàng lớn hơn có xu hướng tận dụng vốn trí tuệ hiệu quả hơn để thúc đẩy thu nhập ngoài lãi. Hiệu quả vốn cấu trúc có mối tương quan dương với thu nhập ngoài lãi của cả ngân hàng lớn và nhỏ, nhưng mức độ ở nhóm sau cao hơn đáng kể.

4.2. Ảnh hưởng của Vốn Nhân lực đến Hoạt động Ngân hàng

Nghiên cứu cũng cho thấy hiệu quả vốn nhân lực có tác động tiêu cực đến trung gian tài chính trong trường hợp các ngân hàng lớn. Ngoài ra, các đặc điểm riêng biệt của ngân hàng và điều kiện kinh tế vĩ mô như tỷ lệ vốn, tổng tài sản, thu nhập và tăng trưởng GDP cũng đóng một vai trò nhất định. Những phát hiện này làm sáng tỏ các lý thuyết hiện có như quan điểm dựa trên nguồn lực và quan điểm dựa trên tri thức.

V. Bí quyết Phát triển Vốn Trí tuệ Ngân hàng Bền vững 55 ký tự

Để phát triển vốn trí tuệ bền vững, các ngân hàng Việt Nam cần tập trung vào việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp học tập, khuyến khích đổi mới sáng tạo và đầu tư vào nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý nhà nước thông qua các chính sách khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển vốn trí tuệ trong ngành ngân hàng. Việc quản trị tri thức hiệu quả cũng đóng vai trò quan trọng trong việc khai thác tối đa giá trị của vốn trí tuệ.

5.1. Vai trò của Quản trị Tri thức trong Phát triển Vốn Trí tuệ

Quản trị tri thức đóng vai trò then chốt trong việc hệ thống hóa, lưu trữ và chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và kỹ năng trong tổ chức. Việc xây dựng các hệ thống quản trị tri thức hiệu quả giúp các ngân hàng khai thác tối đa giá trị của vốn trí tuệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.2. Chính sách Hỗ trợ Phát triển Vốn Trí tuệ từ Nhà nước

Nhà nước cần ban hành các chính sách khuyến khích đầu tư vào vốn trí tuệ, tạo điều kiện cho các ngân hàng hợp tác nghiên cứu và phát triển, đồng thời xây dựng các tiêu chuẩn đánh giá và chứng nhận vốn trí tuệ. Việc tạo ra một môi trường pháp lý và chính sách thuận lợi sẽ thúc đẩy sự phát triển vốn trí tuệ trong ngành ngân hàng, góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

VI. Tương lai Vốn Trí tuệ Ngân hàng VN Hướng nghiên cứu mới 59 ký tự

Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới về vốn trí tuệ trong ngành ngân hàng Việt Nam. Các nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của vốn trí tuệ đến rủi ro tín dụng, chuyển đổi số ngân hàng và sự phát triển của Fintech. Đồng thời, cần có thêm các nghiên cứu so sánh giữa các quốc gia để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển vốn trí tuệ trong ngành ngân hàng. Quan trọng là cần phát triển các mô hình đánh giá vốn trí tuệ phù hợp với đặc thù của ngành ngân hàng Việt Nam.

6.1. Hạn chế của Nghiên cứu và Đề xuất Hướng Nghiên cứu Tiếp theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, bao gồm việc sử dụng mô hình VAIC đơn giản và giới hạn về số lượng ngân hàng tham gia. Các nghiên cứu tiếp theo nên sử dụng các mô hình đánh giá vốn trí tuệ phức tạp hơn và mở rộng phạm vi nghiên cứu để bao gồm nhiều ngân hàng hơn. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu định tính để hiểu rõ hơn về các yếu tố văn hóa và tổ chức ảnh hưởng đến sự phát triển vốn trí tuệ.

6.2. Vốn Trí tuệ Chuyển đổi Số và Phát triển Fintech

Trong bối cảnh chuyển đổi số ngân hàng và sự phát triển của Fintech, vốn trí tuệ đóng vai trò quan trọng hơn bao giờ hết. Các ngân hàng cần đầu tư vào vốn trí tuệ để phát triển các sản phẩm và dịch vụ số sáng tạo, đáp ứng nhu cầu của khách hàng và cạnh tranh với các công ty Fintech. Nghiên cứu về mối liên hệ giữa vốn trí tuệ, chuyển đổi số và Fintech là rất cần thiết để giúp các ngân hàng Việt Nam phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đối mặt với chuỗi đa khủng hoảng (poly-crisis) bao gồm sự đứt gãy của chuỗi cung ứng, giá năng lượng và tỷ lệ lạm phát leo thang cùng các rủi ro địa chính trị (Lu & Luong, 2022; Phan và cộng sự, 2022b; Yusoff và cộng sự), các tổ chức tài chính buộc phải tìm kiếm các chiến lược hữu hiệu để duy trì sự phát triển ổn định. Khai thác các nguồn lực dựa trên tri thức được xem là tiền đề trọng yếu giúp doanh nghiệp đạt được lợi thế cạnh tranh bền vững (Alvino và cộng sự, 2020). Ngành ngân hàng vốn phụ thuộc nhiều vào tài sản trí tuệ hơn là tài sản vật chất để cung ứng các sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu biến đổi của khách hàng (Adesina, 2019; Meles và cộng sự, 2016).

Tại Việt Nam, giai đoạn 2006–2019 ghi nhận tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt khoảng 6,5% trước khi giảm xuống 2,9% vào năm 2020 do tác động của đại dịch COVID-19 (theo số liệu từ Ngân hàng Thế giới - World Bank). Hệ thống ngân hàng thương mại đóng vai trò xương sống của nền kinh tế, thể hiện qua chỉ số tín dụng nội địa cấp cho khu vực tư nhân tăng từ khoảng 65% lên hơn 116% GDP trong giai đoạn 2006–2020. Đồng thời, sự gia nhập WTO năm 2007 cùng sự xuất hiện của các ngân hàng nước ngoài, công ty Fintech và các tổ chức phi ngân hàng đã gia tăng áp lực cạnh tranh trên thị trường tài chính (Huynh & Dang, 2021; Le & Nguyen, 2020). Để thích ứng, các ngân hàng Việt Nam đẩy mạnh chuyển dịch chiến lược từ thu nhập lãi thuần truyền thống sang đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi (non-interest incomes) nhằm giảm thiểu rủi ro, tiết kiệm chi phí vốn và cải thiện khả năng sinh lời (Mostak Ahamed, 2017; Tran, 2020).

Phần lớn các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước trước đây tập trung vào tác động của vốn trí tuệ đối với năng suất (productivity: Alhassan & Asare, 2016; Yalama, 2013), khả năng sinh lời (profitability: Le & Nguyen, 2020; Poh và cộng sự, 2018), hành vi nhận rủi ro (risk-taking: Dalwai và cộng sự, 2021; Nguyen và cộng sự, 2021), hoặc hiệu quả kỹ thuật, phân bổ và chi phí (technical, allocative and cost efficiencies: Adesina, 2019; Le và cộng sự, 2022). Tuy nhiên, vai trò của vốn trí tuệ đối với hoạt động trung gian tài chính (financial intermediation) và thu nhập ngoài lãi (total non-interest incomes) của hệ thống ngân hàng vẫn là một khoảng trống nghiên cứu chưa được khám phá đầy đủ. Luận án "Business Strategy, Bank Operation, and the Role of Intellectual Capital Development" của nghiên cứu sinh Chi Huu Lu được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống học thuật này.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu chung của luận án là điều tra thực nghiệm vai trò của vốn trí tuệ đối với hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam, từ đó cung cấp các hàm ý lý luận và thực tiễn cho các nhà quản trị và cơ quan hoạch định chính sách.

Các mục tiêu cụ thể được cụ thể hóa qua sáu câu hỏi nghiên cứu:

1. Nền tảng lý thuyết giải thích mối quan hệ giữa vốn trí tuệ với hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi của ngân hàng như thế nào?
2. Vốn trí tuệ có vai trò thúc đẩy hoạt động thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại trong nước tại Việt Nam hay không?
3. Thành phần cụ thể nào của vốn trí tuệ đóng vai trò thúc đẩy thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại Việt Nam?
4. Vốn trí tuệ có vai trò thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính của các ngân hàng thương mại trong nước tại Việt Nam hay không?
5. Thành phần cụ thể nào của vốn trí tuệ đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam?
6. Tác động của vốn trí tuệ và các thành phần của nó lên hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi có sự khác biệt giữa nhóm ngân hàng quy mô lớn và nhóm ngân hàng quy mô nhỏ hay không?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ tác động giữa hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ (cùng các thành phần cấu thành) đối với hoạt động trung gian tài chính và tổng thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại.
• Phạm vi không gian: 26 ngân hàng thương mại cổ phần trong nước tại Việt Nam. Nghiên cứu không bao gồm các ngân hàng liên doanh, ngân hàng 100% vốn nước ngoài (do chiếm tỷ trọng nhỏ và có đặc thù quản trị riêng) và các ngân hàng chính sách phi lợi nhuận (do mô hình hoạt động khác biệt) nhằm đảm bảo tính đồng nhất của mẫu quan sát (Adesina, 2019; Huynh & Dang, 2021). Dữ liệu tài chính được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán và thuyết minh báo cáo tài chính hàng năm.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2020 (15 năm), bao quát các chu kỳ thay đổi về khuôn khổ pháp lý, tái cấu trúc ngân hàng, hội nhập quốc tế sau khi gia nhập WTO, các cuộc khủng hoảng tài chính và đại dịch COVID-19.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu về vốn trí tuệ trong ngành ngân hàng

Khái niệm vốn trí tuệ (Intellectual Capital - IC) được định hình qua nhiều giai đoạn với các đóng góp của Schultz (1963), Galbraith (1969), Edvinsson & Malone (1997), Stewart (1999), Bontis (2001), và Zéghal & Maaloul (2010). Vốn trí tuệ thường được cấu thành bởi ba thành tố cơ bản: Vốn con người (Human Capital - HC), Vốn cấu trúc (Structural Capital - SC) và Vốn quan hệ / Vốn sử dụng (Relational Capital / Capital Employed - RC/CE) (Andriessen & Tissen, 2000; Sveiby, 1997).

Trong nghiên cứu thực nghiệm tài chính ngân hàng, việc đo lường hiệu quả vốn trí tuệ gắn liền với mô hình Hệ số Hiệu quả Vốn trí tuệ Giá trị Gia tăng (Value-Added Intellectual Coefficient - VAIC) do Pulic (1998, 2000, 2004) phát triển. Các công trình học thuật trên thế giới phân bổ theo các hướng chính:

1. Nhóm nghiên cứu ủng hộ tác động tích cực của VAIC:

   • Pulic & Bornemann (1999) kiểm tra dữ liệu 24 ngân hàng lớn tại Úc (1993–1995), phát hiện VAIC cải thiện cả chi phí và hiệu quả hoạt động.
   • Yalama (2013) phân tích 17 ngân hàng tại Thổ Nhĩ Kỳ (1995–2006), chỉ ra VAIC tác động tích cực đến khả năng sinh lời, giá trị thị trường và năng suất.
   • Alhassan & Asare (2016) trên mẫu 18 ngân hàng tại Ghana (2003–2011) xác nhận VAIC nâng cao năng suất, trong đó HCE và CEE là động lực chính.
   • Meles và cộng sự (2016) nghiên cứu các ngân hàng Mỹ (2005–2012), chỉ ra mối tương quan dương giữa VAIC với ROA và ROE, với HCE có ảnh hưởng vượt trội.
   • Neves & Proença (2021) trên 12 ngân hàng Bồ Đào Nha (2009–2016) và Tiwari & Vidyarthi (2018) trên 39 ngân hàng niêm yết tại Ấn Độ (1999–2015) đều ghi nhận vai trò cải thiện hiệu quả tài chính của VAIC, HCE và SCE.
   • Kweh và cộng sự (2022) trên 24 ngân hàng Đài Loan (2007–2018) chỉ ra nguồn lực trí tuệ giúp tối ưu hóa việc sử dụng các nguồn lực sẵn có.

2. Nhóm nghiên cứu ghi nhận kết quả hỗn hợp hoặc phi tuyến:

   • Tran & Vo (2018) khảo sát 16 ngân hàng niêm yết tại Thái Lan, nhận thấy VAIC không có tác động rõ rệt lên khả năng sinh lời, trong đó HCE làm giảm nhẹ lợi nhuận còn CEE là động lực chính.
   • Ozkan và cộng sự (2017) trên 44 ngân hàng Thổ Nhĩ Kỳ (2005–2014) nhấn mạnh vai trò quyết định thuộc về vốn tài chính và vật chất (CEE).
   • Haris và cộng sự (2019) nghiên cứu 26 ngân hàng Pakistan, phát hiện mối quan hệ hình chữ U ngược giữa VAIC và tỷ suất sinh lời; CEE và HCE hỗ trợ lợi nhuận nhưng SCE lại có tác động tiêu cực.
   • Duho & Onumah (2019) tại Ghana chỉ ra VAIC thúc đẩy đa dạng hóa tài sản nhưng không hỗ trợ chiến lược đa dạng hóa thu nhập.
   • Dalwai và cộng sự (2021) trên hơn 200 ngân hàng tại 12 quốc gia châu Á đang phát triển chỉ ra HCE làm giảm mức độ nhận rủi ro của ngân hàng.
   • Asare và cộng sự (2023) trên 360 ngân hàng tại 26 quốc gia châu Phi phát hiện mối quan hệ phi tuyến giữa VAIC với biên lãi thuần (NIM) và rủi ro mất khả năng thanh toán.

3. Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam:

   • Le & Nguyen (2020) áp dụng System GMM cho thấy VAIC và các thành phần tác động tích cực đến khả năng sinh lời nhưng có xu hướng hình chữ U ngược.
   • Nguyen và cộng sự (2021) chỉ ra đầu tư vào vốn trí tuệ có thể làm giảm tính ổn định ngân hàng trong ngắn hạn nhưng nâng cao độ ổn định khi vượt qua một ngưỡng nhất định; đầu tư quá mức vào SCE làm gia tăng rủi ro.
   • Le và cộng sự (2022) phát hiện hiệu quả kỹ thuật, phân bổ và chi phí của ngân hàng Việt Nam tăng lên nhờ IC, với HCE giữ vai trò then chốt.
   • Hang & Trang (2023) trên mẫu 24 ngân hàng (2007–2020) chỉ ra HCE và SCE củng cố hiệu quả ổn định, trong khi CEE có tác động trái chiều.

Tác giả (Năm)	Mẫu nghiên cứu & Thời gian	Phương pháp ước lượng	Phát hiện chính
Neves & Proença (2021)	12 ngân hàng tại Bồ Đào Nha (2009–2016)	Panel Dynamic Models	VAIC và các thành phần cải thiện có ý nghĩa ROA, ROE và NIM.
Nazir và cộng sự (2021)	76 định chế tài chính tại HK, Trung Quốc, Đài Loan (2006–2016)	Panel Data Regression	VAIC tương quan dương với ROE và năng suất nhân viên; HCE và SCE không có ý nghĩa tại HK và Đài Loan.
Yalama (2013)	17 ngân hàng tại Thổ Nhĩ Kỳ (1995–2006)	Panel Data Regression	Đầu tư vào vốn trí tuệ tác động tích cực đến khả năng sinh lời, giá trị thị trường và năng suất trong dài hạn.
Mention & Bontis (2013)	200 bảng câu hỏi tại Luxembourg và Bỉ (2010)	Partial Least Squares (PLS)	Vốn con người cải thiện hiệu quả kinh doanh; vốn cấu trúc và vốn quan hệ có tác động dương nhưng không có ý nghĩa thống kê.
Nawaz (2019)	6 ngân hàng Hồi giáo tại Anh (2013–2017)	Mô hình VAIC	VAIC tác động tích cực đến ROAA và ROAE; CEE và HCE là các yếu tố thúc đẩy chính.
Ur Rehman và cộng sự (2022)	129 ngân hàng Hồi giáo tại 29 quốc gia (2008–2017)	Two-step System GMM	VAIC, SCE và RCE tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động; HCE có tác động ngược chiều.

Vị trí và đóng góp của luận án

Luận án định vị mình là công trình thực nghiệm đầu tiên giải quyết câu hỏi: Liệu vốn trí tuệ có thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi của hệ thống ngân hàng tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam hay không. Qua đó, nghiên cứu phản hồi trực tiếp lời kêu gọi học thuật của Alvino và cộng sự (2020), Suciu & Năsulea (2019), và Vătămănescu và cộng sự (2019) về việc mở rộng đánh giá vai trò của IC trên nhiều chiều kích vận hành khác nhau của doanh nghiệp.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết phân tích

Luận án kết hợp các nền tảng lý thuyết kinh tế và quản trị chiến lược:

1. Lý thuyết vốn con người (Human Capital Theory): Do Edvinsson & Malone (1997) và Stewart (1999) phát triển, giả định tri thức tích hợp trong mỗi cá nhân là tài sản chiến lược. Harris (2000) và Allee (1997) phân định tri thức thành tri thức ẩn (tacit knowledge - chiếm khoảng 90%) và tri thức hiện (explicit knowledge). Quá trình chuyển hóa tri thức ẩn thành tri thức hiện và vốn đổi mới giúp ngân hàng tạo dựng lợi thế cạnh tranh.
2. Lý thuyết hệ thống (Systems Theory): Theo Heylighen & Joslyn (1992), Senge (1991) và Harris (2000), tổ chức là một thực thể tích hợp giữa con người và quy trình. Vốn trí tuệ tạo môi trường chia sẻ thông tin liền mạch, giúp nhà quản lý điều chỉnh chiến lược kinh doanh phù hợp với biến động thị trường.
3. Quan điểm dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV) và Lý thuyết dựa trên tri thức (Knowledge-Based View - KBV): Khởi xướng bởi Wernerfelt (1984), Penrose & Penrose (2009), Prahalad & Hamel (2009), xem tài sản vô hình và năng lực nội tại là "tài sản chiến lược" (strategic assets). Bản đồ chiến lược của Kaplan & Norton (2000, 2004) minh họa mối quan hệ nhân quả từ tài sản trí tuệ đến mục tiêu và kết quả tài chính của tổ chức.
4. Mô hình sức mạnh thị trường (Market Power Paradigm): Tiếp cận theo Porter (1980) và Caves & Porter (1977) về việc xây dựng rào cản dịch chuyển (mobility barriers) thông qua tối ưu hóa nguồn lực trí tuệ (Rexhepi và cộng sự, 2013).

Phương pháp đo lường vốn trí tuệ (Mô hình VAIC)

Mô hình VAIC của Pulic (1998, 2000, 2004) đo lường tổng giá trị gia tăng được tạo ra trên mỗi đơn vị nguồn lực tài chính, vật chất và trí tuệ được sử dụng: $$\text{VAIC} = \text{CEE} + \text{HCE} + \text{SCE}$$ Trong đó:

• Giá trị gia tăng (Value Added - $VA$): Tính toán từ chênh lệch giữa tổng thu nhập đầu ra và tổng chi phí đầu vào (ngoại trừ chi phí nhân sự).
• Hiệu quả sử dụng vốn (Capital Employed Efficiency - $CEE$): $CEE = \frac{VA}{CE}$, trong đó $CE$ là tổng giá trị sổ sách của vốn sử dụng (tổng tài sản trừ tài sản vô hình hoặc vốn chủ sở hữu/tài sản vật chất).
• Hiệu quả vốn nhân lực (Human Capital Efficiency - $HCE$): $HCE = \frac{VA}{HC}$, trong đó $HC$ là tổng chi phí tiền lương và phúc lợi nhân viên.
• Hiệu quả vốn cấu trúc (Structural Capital Efficiency - $SCE$): $SCE = \frac{SC}{VA}$, với $SC = VA - HC$.

Mô hình hồi quy thực nghiệm và định nghĩa biến số

Nghiên cứu thiết lập hai phương trình hồi quy đa biến cho hai biến phụ thuộc:

$$\text{FI}{i,t} = \alpha_0 + \alpha_1 \text{IC}{i,t} + \sum \beta_k \text{Control}{k,i,t} + \varepsilon{i,t}$$ $$\text{NII}{i,t} = \gamma_0 + \gamma_1 \text{IC}{i,t} + \sum \delta_k \text{Control}{k,i,t} + u{i,t}$$

Trong đó, $\text{IC}_{i,t}$ được kiểm tra dưới hai dạng: mô hình gộp tổng thể ($\text{VAIC}$) và mô hình phân tách ($\text{CEE}, \text{HCE}, \text{SCE}$).

Nhóm biến	Tên biến	Ký hiệu	Cách đo lường / Công thức	Nguồn tài liệu tham khảo
Biến phụ thuộc	Trung gian tài chính	$\text{FI}$ (hay $\text{L/D}$)	Tỷ lệ Tổng dư nợ cho vay / Tổng tiền gửi khách hàng	Boďa & Zimková (2021); Satria và cộng sự (2016)
	Thu nhập ngoài lãi	$\text{NII}$	Logarit tự nhiên của tổng thu nhập ngoài lãi $\ln(\text{Total Non-Interest Incomes})$	Phan và cộng sự (2022a)
Biến độc lập	Hiệu quả vốn trí tuệ gộp	$\text{VAIC}$	$\text{VAIC} = \text{CEE} + \text{HCE} + \text{SCE}$	Pulic (1998, 2000, 2004)
	Hiệu quả vốn sử dụng	$\text{CEE}$	$VA / CE$	Pulic (1998, 2000, 2004)
	Hiệu quả vốn nhân lực	$\text{HCE}$	$VA / HC$	Pulic (1998, 2000, 2004)
	Hiệu quả vốn cấu trúc	$\text{SCE}$	$SC / VA$	Pulic (1998, 2000, 2004)
Biến kiểm soát	Quy mô ngân hàng	$\text{SIZE}$	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản ($\ln(\text{Total Assets})$)	Adesina (2019); Le & Nguyen (2020)
	Tỷ lệ vốn	$\text{CAP}$	Tỷ lệ Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản	Nazir và cộng sự (2021)
	Dự phòng rủi ro tín dụng	$\text{LLR}$	Tỷ lệ Dự phòng rủi ro cho vay / Tổng dư nợ	Tran và cộng sự (2021)
	Tỷ lệ sinh lời	$\text{EARN}$	Thu nhập trước thuế / Tổng tài sản	Adesina (2019)
	Tăng trưởng kinh tế	$\text{GDP}$	Tỷ lệ tăng trưởng GDP hàng năm của Việt Nam	World Bank Data
	Tỷ lệ lạm phát	$\text{INF}$	Tỷ lệ lạm phát hàng năm	World Bank Data

Kỹ thuật phân tích dữ liệu

Nghiên cứu áp dụng các phương pháp kinh tế lượng:

• Phương pháp bình phương bé nhất thông thường (OLS).
• Mô hình hiệu ứng thời gian cố định (Fixed-time effects) nhằm kiểm soát các cú sốc vĩ mô theo thời gian.
• Phương pháp ước lượng Men tổng quát dạng hệ thống (System Generalized Method of Moments - GMM) nhằm xử lý hiện tượng nội sinh tiềm ẩn, biến trễ của biến phụ thuộc và các sai số đo lường.
• Phân tích mẫu phân nhánh (sub-samples) theo quy mô ngân hàng (ngân hàng lớn so với ngân hàng nhỏ).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chapter 1: Introduction (Research motivation and context)

Chương 1 thiết lập khung nghiên cứu tổng quan của luận án:

• Phân tích bối cảnh kinh tế vĩ mô thế giới và áp lực cạnh tranh của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam sau khi gia nhập WTO và tiến trình chuyển đổi số.
• Xác lập tính cấp thiết của việc chuyển đổi mô hình kinh doanh từ thuần tín dụng sang đa dạng hóa nguồn thu phi tín dụng.
• Đặt ra hệ thống 6 câu hỏi nghiên cứu, xác định phạm vi không gian gồm 26 NHTM Việt Nam và phạm vi thời gian 2006–2020.
• Trình bày tóm tắt phương pháp tiếp cận, ý nghĩa khoa học và bố cục 5 chương của luận án.

Chapter 2: Theoretical background and literature review

Chương 2 cung cấp cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm:

• Làm rõ tiến trình phát triển khái niệm vốn trí tuệ và ba thành tố: Vốn con người (Harris, 2000; Sveiby, 1997), Vốn cấu trúc (Halim, 2010; Roos và cộng sự, 1997), Vốn quan hệ (Cabello-Medina và cộng sự, 2011; Riahi‐Belkaoui, 2003; Stewart, 1999).
• Phân tích vai trò của vốn trí tuệ trong hoạch định chiến lược kinh doanh qua mô hình nguồn lực (Penrose & Penrose, 2009; Wernerfelt, 1984) và bản đồ chiến lược Kaplan & Norton (2000, 2004).
• Phân loại và so sánh hơn 42 phương pháp đo lường tài sản vô hình trong y văn theo hai nhóm: định giá phi tiền tệ (Non-dollar valuation: Balanced Scorecard, Skandia Navigator, Intangible Asset Monitor) và định giá tiền tệ (Dollar valuation: EVA, Tobin's Q, VAIC, Extended VAIC).
• Tổng hợp hơn 40 công trình thực nghiệm quốc tế và trong nước về tác động của VAIC trong ngành ngân hàng (bảng tổng hợp chi tiết từ Web of Science và Scopus).

Chapter 3: Methodology

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu thực nghiệm:

• Trình bày công thức tính toán chi tiết của mô hình VAIC và các thành phần $CEE$, $HCE$, $SCE$. Phân tích ưu điểm (dễ tính toán, dựa trên dữ liệu kiểm toán khách quan, chuẩn hóa cho ngành ngân hàng) và nhược điểm của mô hình VAIC.
• Mô tả quy trình thu thập dữ liệu bảng từ 26 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 15 năm (2006–2020).
• Thiết lập các phương trình hồi quy cho hoạt động trung gian tài chính ($L/D$) và thu nhập ngoài lãi ($NII$), định nghĩa các biến kiểm soát đặc thù ngân hàng và biến vĩ mô.
• Trình bày bối cảnh kinh tế Việt Nam và các giai đoạn tái cơ cấu ngân hàng trong thời kỳ nghiên cứu, thống kê mô tả biến số và phân tích ma trận tương quan.

Chapter 4: Empirical findings and discussions

Chương 4 công bố kết quả phân tích thực nghiệm và thảo luận học thuật:

• Tác động lên hoạt động trung gian tài chính: VAIC có mối quan hệ đồng biến có ý nghĩa thống kê với tỷ lệ $L/D$. Khi phân tách mô hình, $CEE$ là động lực quan trọng nhất thúc đẩy hoạt động cấp tín dụng và huy động vốn.
• Tác động lên thu nhập ngoài lãi: VAIC tương quan dương mạnh mẽ với $\ln(NII)$. Trong mô hình phân tách, hiệu quả vốn cấu trúc ($SCE$) đóng vai trò quyết định trong việc thúc đẩy thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng.
• Hiệu ứng điều tiết của quy mô ngân hàng (Bank Size):
  • Các ngân hàng quy mô nhỏ khai thác nguồn lực trí tuệ để thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính hiệu quả hơn nhóm ngân hàng lớn.
  • Các ngân hàng quy mô lớn tận dụng vốn trí tuệ để gia tăng thu nhập ngoài lãi tốt hơn nhóm ngân hàng nhỏ.
  • $SCE$ có tương quan dương với thu nhập ngoài lãi ở cả hai nhóm, nhưng biên độ tác động (magnitude) ở nhóm ngân hàng nhỏ cao hơn nhóm lớn.
  • $CEE$ có tác động mạnh hơn đến hoạt động trung gian tài chính ở nhóm ngân hàng nhỏ.
  • Hiệu quả vốn con người ($HCE$) có tác động tiêu cực đến hoạt động trung gian tài chính ở nhóm ngân hàng quy mô lớn.
• Kết quả kiểm định tính vững: Các mối quan hệ được kiểm chứng qua kỹ thuật ước lượng GMM và các kiểm định độ bền, khắc phục hiện tượng nội sinh.

Chapter 5: Conclusions and implications

Chương 5 đúc kết kết quả nghiên cứu và đề xuất hàm ý:

• Tóm lược các phát hiện thực nghiệm cốt lõi trả lời 6 câu hỏi nghiên cứu đã đặt ra.
• Đề xuất các hàm ý quản trị cho ban điều hành ngân hàng thương mại trong việc phân bổ vốn đầu tư cho công nghệ, quy trình ($SCE$) và tối ưu hóa năng suất lao động ($HCE$).
• Đề xuất các khuyến nghị chính sách cho Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý vĩ mô.
• Nêu rõ các hạn chế nghiên cứu và định hướng mở rộng cho các học giả tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận và học thuật

1. Bổ sung bằng chứng thực nghiệm đầu tiên tại thị trường mới nổi Việt Nam về mối liên kết trực tiếp giữa vốn trí tuệ với hoạt động trung gian tài chính ($L/D$) và thu nhập ngoài lãi ($NII$), mở rộng phạm vi ứng dụng của Lý thuyết dựa trên nguồn lực (RBV), Lý thuyết dựa trên tri thức (KBV) và Lý thuyết vốn con người trong lĩnh vực ngân hàng.
2. Làm rõ cơ chế tác động dị biệt của từng thành phần cấu thành vốn trí tuệ: Hiệu quả vốn sử dụng ($CEE$) giữ vai trò then chốt đối với hoạt động trung gian tài chính truyền thống, trong khi Hiệu quả vốn cấu trúc ($SCE$) là động lực cốt lõi chi phối sự tăng trưởng của thu nhập phi tín dụng.
3. Phát hiện vai trò điều tiết của quy mô ngân hàng: Ngân hàng quy mô nhỏ vượt trội hơn trong việc chuyển hóa vốn trí tuệ thành hoạt động trung gian tài chính, trong khi ngân hàng quy mô lớn có lợi thế vượt trội trong việc tận dụng vốn trí tuệ để phát triển các dịch vụ thu phí ngoài lãi.
4. Phát hiện tác động ngược chiều của Vốn con người ($HCE$) đối với hoạt động trung gian tài chính tại các ngân hàng thương mại quy mô lớn, phản ánh sự đánh đổi hoặc kém hiệu quả trong phân bổ chi phí nhân sự tại các định chế có bộ máy cồng kềnh.

Kiến nghị và hàm ý thực tiễn

• Đối với các ngân hàng thương mại:
  • Cần đưa quản trị vốn trí tuệ vào trọng tâm chiến lược kinh doanh dài hạn, không xem chi phí nhân sự và đầu tư công nghệ đơn thuần là chi phí vận hành mà là đầu tư tạo giá trị gia tăng.
  • Các ngân hàng lớn cần tập trung nâng cao hiệu quả vốn cấu trúc ($SCE$) qua việc chuẩn hóa quy trình số, đầu tư hạ tầng dữ liệu và công nghệ tài chính để mở rộng dịch vụ thu phí, đồng thời tái cấu trúc bộ máy nhằm kiểm soát chi phí vốn con người ($HCE$).
  • Các ngân hàng quy mô nhỏ cần khai thác sự linh hoạt trong sử dụng vốn tài chính ($CEE$) và liên kết hệ thống để tối ưu hóa hiệu quả trung gian tài chính và tìm kiếm phân khúc thu nhập ngoài lãi chuyên biệt.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam):
  • Xây dựng khung hướng dẫn chuẩn hóa việc công bố thông tin về tài sản vô hình và vốn trí tuệ trong báo cáo thường niên của hệ thống tổ chức tín dụng.
  • Hoàn thiện chính sách khuyến khích phát triển các dịch vụ thanh toán, ngân hàng số và đa dạng hóa nguồn thu ngoài tín dụng nhằm giảm áp lực rủi ro tập trung vào hoạt động cho vay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

1. Phương pháp đo lường VAIC: Mô hình VAIC phụ thuộc vào dữ liệu kế toán lịch sử từ báo cáo tài chính kiểm toán, chưa phản ánh đầy đủ giá trị thị trường tức thời cũng như chưa tách biệt được các chi phí liên quan đến nghiên cứu phát triển (R&D), quảng cáo hay tiếp thị (như các biến thể Modified-VAIC hay Extended-VAIC).
2. Quy mô và tính đại diện của mẫu: Mẫu nghiên cứu giới hạn ở 26 ngân hàng thương mại cổ phần trong nước tại Việt Nam; chưa bao hàm các chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng liên doanh và các định chế tài chính phi ngân hàng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

1. Ứng dụng các mô hình cải tiến của VAIC (như Modified VAIC hoặc Extended VAIC) có bổ sung chi phí R&D, chi phí quan hệ khách hàng và tiếp thị để đo lường toàn diện hơn vốn quan hệ.
2. Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh đa quốc gia trong khu vực ASEAN hoặc các nền kinh tế đang phát triển có cấu trúc tài chính tương đồng.
3. Khảo sát sâu hơn các yếu tố cấu thành vốn trí tuệ thông qua phương pháp kết hợp định tính (phỏng vấn sâu, bảng khảo sát cấu trúc) để thu thập thông tin về văn hóa doanh nghiệp và năng lực đổi mới sáng tạo.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học giả: Cung cấp tài liệu tổng quan toàn diện về lý thuyết vốn trí tuệ và phương pháp đo lường VAIC trong ngành ngân hàng; cung cấp mô hình thực nghiệm và quy trình xử lý dữ liệu bảng động qua System GMM.
• Đối với nhà quản trị ngân hàng thương mại: Cung cấp căn cứ định lượng để phân bổ nguồn lực giữa vốn nhân sự, vốn công nghệ - quy trình và vốn tài chính, hỗ trợ xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm thu phí ngoài lãi.
• Đối với cơ quan hoạch định chính sách và quản lý ngân hàng: Cung cấp bức tranh thực nghiệm về thực trạng hiệu quả vốn trí tuệ tại Việt Nam giai đoạn 2006–2020, làm cơ sở ban hành các chính sách thúc đẩy chuyển đổi số và giám sát an toàn vĩ mô.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình VAIC đo lường vốn trí tuệ thông qua những thành phần cụ thể nào?

Mô hình VAIC của Pulic (1998, 2000, 2004) đo lường hiệu quả vốn trí tuệ thông qua ba thành phần:

• CEE (Capital Employed Efficiency): Hiệu quả sử dụng vốn tài chính và vật chất, đo bằng tỷ lệ giữa Giá trị gia tăng và Vốn sử dụng ($VA / CE$).
• HCE (Human Capital Efficiency): Hiệu quả vốn nhân lực, đo bằng tỷ lệ giữa Giá trị gia tăng và Tổng chi phí nhân sự ($VA / HC$).
• SCE (Structural Capital Efficiency): Hiệu quả vốn cấu trúc, đo bằng tỷ lệ giữa Vốn cấu trúc và Giá trị gia tăng ($SC / VA$, với $SC = VA - HC$). Tổng hệ số $\text{VAIC} = \text{CEE} + \text{HCE} + \text{SCE}$.

2. Thành phần nào của vốn trí tuệ tác động mạnh nhất đến hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi?

Theo kết quả thực nghiệm của luận án trên 26 NHTM Việt Nam:

• Đối với hoạt động trung gian tài chính (tỷ lệ $L/D$), Hiệu quả vốn sử dụng (CEE) là thành phần quan trọng nhất, đóng vai trò đòn bẩy thúc đẩy huy động và cho vay.
• Đối với thu nhập ngoài lãi ($\ln(NII)$), Hiệu quả vốn cấu trúc (SCE) đóng vai trò quyết định hàng đầu trong việc tạo ra các nguồn thu phí, hoa hồng và dịch vụ số.

3. Quy mô ngân hàng điều tiết mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và hoạt động kinh doanh như thế nào?

• Các ngân hàng thương mại quy mô nhỏ khai thác nguồn lực trí tuệ để thúc đẩy hoạt động trung gian tài chính hiệu quả hơn nhóm ngân hàng lớn.
• Ngược lại, các ngân hàng quy mô lớn tận dụng vốn trí tuệ hiệu quả hơn để gia tăng quy mô thu nhập ngoài lãi.
• Đáng chú ý, Hiệu quả vốn nhân lực ($HCE$) có mối liên hệ tiêu cực với hoạt động trung gian tài chính tại các ngân hàng quy mô lớn.

4. Dữ liệu và phương pháp kinh tế lượng chính được sử dụng trong luận án là gì?

Luận án sử dụng bộ dữ liệu bảng gồm 26 ngân hàng thương mại Việt Nam trong 15 năm (2006–2020) trích xuất từ báo cáo tài chính kiểm toán và dữ liệu Ngân hàng Thế giới. Các phương pháp hồi quy bao gồm OLS, Mô hình hiệu ứng thời gian cố định (Fixed-time effects) và Mô hình Men tổng quát hệ thống (Two-step System GMM) nhằm kiểm soát hiện tượng nội sinh và kiểm định tính vững của các ước lượng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Chi Huu Lu đã hoàn thành việc khám phá vai trò của vốn trí tuệ đối với hoạt động trung gian tài chính và thu nhập ngoài lãi tại hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2006–2020. Bằng phương pháp kinh tế lượng định lượng và mô hình VAIC, nghiên cứu khẳng định vốn trí tuệ tổng thể thúc đẩy cả hai mảng hoạt động, trong đó CEE chi phối hoạt động trung gian tài chính còn SCE chi phối thu nhập phi tín dụng, đồng thời chỉ ra sự phân hóa tác động theo quy mô ngân hàng. Đây là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo cho công tác nghiên cứu, quản trị chiến lược ngân hàng và hoạch định chính sách phát triển hệ thống tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING STATE BANK OF VIETNAM HO CHI MINH UNIVERSITY OF BANKING CHI HUU LU BUSINESS STRATEGY, BANK OPERATION, AND THE ROLE OF INTELLECTUAL CAPITAL DEVELOPMENT DOCTORAL DISSERTATION MAJOR: FINANCE AND BANKING Ho Chi Minh City, 5/2024 MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING STATE BANK OF VIETNAM HO CHI MINH UNIVERSITY OF BANKING CHI HUU LU BUSINESS STRATEGY, BANK OPERATION, AND THE ROLE OF INTELLECTUAL CAPITAL DEVELOPMENT DOCTORAL DISSERTATION Major: Finance and Banking Code: 9.01 ACADEMIC SUPERVISOR Dr. THICH VAN NGUYEN Ho Chi Minh City, 5/2024 i DECLARATION I declare that the dissertation entitled “Business Strategy, Bank Operation, and the Role of Intellectual Capital Development” is being written by myself under the orientations and navigations of the academic supervisor – Dr. Thich Van Nguyen, and is my own work, which is not being submitted to every application for a specific degree before. Any citation in the dissertation has always been stated enough in the whole work and the references section.

Ho Chi Minh City, May 2024 Signature ii ACKNOWLEDGEMENTS First and foremost, I would like to thank the Ho Chi Minh University of Banking (HUB) in general and the Faculty of Postgraduate Education in particular due to the valuable knowledge that I gain from participating in the doctorate program. In fact, such knowledge has played a crucial role in assisting me to complete required thesis in the effective ways. At the same time, I would like to thank my academic supervisor - Dr. Thich Van Nguyen - who has given the insightful recommendations, considerations, and navigations that contribute to the significant improvement in the quality of my completed dissertation.

It is not exaggeration to say that the precious chance to cooperate with him has become one of the most useful times to assist me in further achieving new academic skills and horizons on my own research path. What is more, I would like to thank other colleagues who always support me even if in the toughest circumstances. It can be said that becoming a minor member of the second family - the Institute of Scientific Research and Banking Technology, Ho Chi Minh University of Banking – provides a window of opportunity for me to not only be buried the academic environment but also reach more accomplishments on the career avenue. Last but not least, I would like to thank all members of my own family for their considerable sacrifices.

In fact, it seems that without their endeavors, I do have not enough time to learn and pursue my dreams on the academic path. Thanks to their motivations and incentives, I could confront and overcome the challenging situations in daily life and reap rich harvest of knowledge. To end up, it is hoped that all the best would come to my own lecturers, colleagues, friends, and family. God will always be here to bless all of you.

iii ABSTRACT Leaning especially on and taking advantage of intellectual resources has been recognized as the effectual strategy to stay ahead of the curve in the business market nowadays, which has witnessed a surge in increasingly fierce competitiveness. Unsurprisingly, many academicians have been enchanted to delve deep into the role of intellectual capital in business operations of not only the firm industry, but also the banking sector. With that in mind, the current study conducted is to explore the relationship between intellectual capital and financial intermediation activities as well as non-interest incomes of banks. Based on the data set of 26 commercial banks in Vietnam during the 2006-2020 period, the regression results can be summarized as follows.

First, there is a positive association between intellectual capital efficiency (measured by VAIC model) and these business activities of banks. Second, when performing the VAIC-separated model, the evidence indicates that while capital employed efficiency becomes the most important component to foster financial intermediation activities, structural capital efficiency plays a crucial role in propelling non- interest incomes. It should be noted that the aforementioned findings still withstand a battery of the robustness tests applied. At the same time, the current analysis finds that smaller banks seemingly harness these resources in fueling financial intermediation activities more effectively than their counterparts, by contrast, larger banks tend to take advantage of intellectual capital more effectually to propel their non-interest incomes.

Furthermore, structural capital efficiency has a positive association with non-interest incomes of both large and small banks, however, the magnitude is quite higher in the latter group compared to the former one. A similar finding is also found when examining the relationship between capital employed efficiency and financial intermediation of banks. In addition, the current study finds that human capital efficiency has a negative impact on financial intermediation in the case of large banks. Besides, other bank-specific characteristics and country-specific conditions such as the capital ratio, total assets, earnings, and GDP growth also play a certain role in the main concerns of the research.

It is believed that the empirical findings may have significant contributions to shed new light on the existing theories such as the resources-based, the knowledge-led, and the IC-rooted views, and, to some extent, provide some helpful implications for not only managers, decision-makers of banks, but also national authorities as iv well as policy-makers in Vietnam. Eventually, it is hoped that the research may become an important catalyst for stimulating more works carried out in this field in the coming years. v TÓM TẮT Đặc biệt dựa vào và tận dụng nguồn lực trí tuệ (intellectual resources) được xem là chiến lược hiệu quả để đón đầu xu hướng trên thị trường kinh doanh hiện nay, nơi chứng kiến sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Theo đó, không có gì đáng ngạc nhiên khi nhiều học giả say mê nghiên cứu sâu về vai trò của vốn trí tuệ (intellectual capital) trong hoạt động kinh doanh không chỉ của ngành công nghiệp (firm industry) mà còn ở cả khu vực ngân hàng.

Với ý nghĩa đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm tìm hiểu mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và hoạt động trung gian tài chính cũng như thu nhập ngoài lãi của ngân hàng. Dựa trên bộ dữ liệu của 26 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2006-2020, kết quả hồi quy có thể được tóm tắt như sau. Thứ nhất, tồn tại mối liên quan tích cực giữa hiệu quả sử dụng vốn trí tuệ (được đo bằng mô hình VAIC) và các hoạt động kinh doanh này của ngân hàng. Thứ hai, khi thực hiện mô hình phân tách VAIC, bằng chứng chỉ ra rằng trong khi hiệu quả sử dụng vốn (capital employed efficiency) trở thành thành phần quan trọng nhất để thúc đẩy các hoạt động trung gian tài chính thì hiệu quả vốn cấu trúc (structural capital efficiency) lại đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thu nhập ngoài lãi.

Cần lưu ý rằng những phát hiện nói trên vẫn chịu được nhiều thử nghiệm về độ bền được áp dụng. Đồng thời, phân tích hiện tại cho thấy các ngân hàng nhỏ hơn dường như khai thác các nguồn lực này để thúc đẩy các hoạt động trung gian tài chính hiệu quả hơn so với các ngân hàng lớn, ngược lại, các ngân hàng lớn hơn có xu hướng tận dụng vốn trí tuệ hiệu quả hơn để thúc đẩy thu nhập ngoài lãi. Hơn nữa, hiệu quả vốn cấu trúc có mối tương quan dương với thu nhập ngoài lãi của cả ngân hàng lớn và nhỏ, tuy nhiên, mức độ ở nhóm sau cao hơn khá nhiều so với nhóm trước. Một phát hiện tương tự cũng được tìm thấy khi điều tra mối quan hệ giữa hiệu quả sử dụng vốn và trung gian tài chính của ngân hàng.

Ngoài ra, nghiên cứu còn cho thấy hiệu quả vốn nhân lực (human capital efficiency) có tác động tiêu cực đến trung gian tài chính trong trường hợp các ngân hàng lớn. Ngoài ra, các đặc điểm riêng biệt của ngân hàng và điều kiện vĩ mô như tỷ lệ vốn, tổng tài sản, thu nhập và tăng trưởng GDP cũng đóng một vai trò nhất định trong các mối quan tâm chính của nghiên cứu. Hy vọng rằng những phát hiện thực nghiệm có thể có những đóng góp nhất định nhằm làm sáng tỏ các lý thuyết hiện có như quan điểm dựa trên nguồn lực (resources-based view), quan điểm dựa trên tri thức (knowledge-led view) và quan điểm bắt nguồn từ IC (IC-rooted view), và ở một mức độ nào đó, cung cấp một số hàm ý hữu ích cho vi không chỉ các nhà quản lý, người ra quyết định của các ngân hàng mà còn cả các cơ quan quản lý nhà nước cũng như các nhà hoạch định chính sách ở Việt Nam. Cuối cùng, thật sự mong đợi rằng nghiên cứu này có thể trở thành chất xúc tác quan trọng để khuyến khích nhiều nghiên cứu được thực hiện trong lĩnh vực này trong những thời gian tới.

vii LIST OF ABBREVIATIONS Serial Abbreviations Definitions No. 1 CEE Capital employed efficiency 2 EPS Earnings per share 3 GDP Gross domestic product 4 GMM Generalized method of moments 5 HCE Human capital efficiency 6 IC Intellectual capital 7 OLS Ordinary least squares 8 ROA Return on assets 9 ROAA Return on average assets 10 ROAE Return on average equity 11 ROE Return on equity 12 R&D Research and Development 13 SCE Structure capital efficiency 14 VA Value added 15 VAIC Value-added intellectual coefficient model 16 WB World Bank viii TABLE OF CONTENTS DECLARATION. iii LIST OF ABBREVIATIONS. vii TABLE OF CONTENTS.

viii LIST OF TABLES. xi LIST OF FIGURES. Research motivation and context. Main purposes of the dissertation.

Research objectives and scope of the dissertation. Methodology of the dissertation. Key contributions of the dissertation. Structure of the dissertation.

THEORETICAL BACKGROUND AND LITERATURE REVIEW. Concepts of intellectual capital. Determination of the role of intellectual capital in business strategy development. Measure methods of intellectual capital efficiency.

Theoretical background of intellectual capital. Related empirical studies in the banking industry. VAIC measurement methodology. Calculation of VAIC model.

Merits and demerits of VAIC model. Data and Variables. Empirical Regression Models. Descriptive statistics and correlations analysis.

Context of the Vietnamese banking system during the research period. Descriptive statistics and correlations. EMPIRICAL FINDINGS AND DISCUSSIONS. Financial intermediation of banks and the role of intellectual capital.

Effect of bank size. Discussion of the findings. Non-interest incomes of banks and the role of intellectual capital. Effect of bank size.

Discussion of the findings. CONCLUSIONS AND IMPLICATIONS. Limitations and directions for further research. LIST OF RELATED PUBLICATIONS.

xxvi xi LIST OF TABLES Table 2. Some definitions of IC and its components. Some measure methods of intellectual capital efficiency. The summary of related studies on the role of IC in the existing literature.

Variables descriptive statistics. Baseline multivariate analysis. The role of bank size. Baseline multivariate analysis.

The role of bank size. Summary of hypothesis testing results. 141 xii LIST OF FIGURES Figure 2. The illustration of the value-added creation springing from the three main ingredients of IC.

The role of IC in business strategy map. The illustration of the ways IC fuels financial intermediation activities and non- interest incomes of banks. The major resources in promoting value-added creation. The ways to construct the VAIC calculation.

The economic backdrop of Vietnam. Research motivation and context It could be said that today’s world has faced increasing threats of the poly-crisis such as the disruption of the global supply chain, soaring energy prices and inflation rates, and geopolitical risk (Lu & Luong, 2022; Phan et al.