CHƯƠNG I : LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG HIỆU QUẢ VÀ NHỮNG THẤT BẠI CỦA THỊ TRƯỜNG 1.1 Thị trường cạnh tranh hoàn hảo 1.1 Thị trường cạnh tranh hoàn hảo là gì? Thị trường là tập hợp những người mua và bán tác động qua lại lẫn nhau dẫn đến khả năng trao đổi. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo là thị trường mà ở đó có nhiều người bán và người mua một loại hàng hóa nên không một người mua và người bán riêng lẻ nào có thể tác động tới giá của hàng hóa đó được. Giá được xác định bởi các lực lượng cung cầu của thị trường. Các hãng riêng lẻ lấy giá thị trường để quyết định số lượng sản phẩm được sản xuất và bán, người tiêu dùng cũng lấy giá đó để quyết định lượng mua.
Giá thị trường trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo được xác định theo sơ đồ sau Giá S Po D Qo Số lượng Hình 1.1 : Cân bằng cung cầu thị trường 1.2 Tại sao thị trường cạnh tranh hoàn hảo lại hiệu quả? 9 Trả lời câu hỏi này thông qua việc đánh giá chính sách của chính phủ - thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất. Phương pháp đánh giá là tính toán sự thay đổi của thặng dư tiêu và thặng dư sản xuất do sự can thiệp gây ra. Trong một thị trường không bị điều tiết, người tiêu dùng và người sản xuất mua và bán theo giá hiện hành trên thị trường. Nhưng đối với một số người tiêu dùng thì giá trị của hàng hóa cao hơn giá thị trường và những người này sẽ trả cao hơn cho hàng hóa nếu họ phải trả.
Thặng dư tiêu dùng là tổng lợi ích hay giá trị mà người tiêu dùng thu được vượt quá giá mà họ chỉ trả cho hàng hóa. Đối với toàn thể người tiêu dùng, thặng dư tiêu dùng là diện tích phần nằm giữa đường cầu và đường giá thị trường. Bởi vì thặng dư tiêu dùng đo lường tổng lợi ích ròng của người tiêu dùng, chúng ta có thể đo lường phần lợi hoặc khoản thiệt hại đối với người tiêu dùng do can thiệp của chính phủ gây ra bằng cách đo lường sự thay đổi của thặng dư tiêu dùng. Thặng dư sản xuất là một thước đo tương tự đối với các nhà sản xuất.
Có vài nhà sản xuất sản xuất ra sản phẩm với mức chi phí đúng bằng giá thị trường. Tuy nhiên các đơn vị hàng hóa khác có thể được sản xuất với chi phí thấp hơn giá thị trường, các đơn vị hàng hóa đó tiếp tục được sản xuất và bán ra cho dù giá thị trường thấp hơn. Do đó, người sản xuất được hưởng một khoản lợi ích thặng dư bán các đơn vị hàng hóa đó. Đối với mỗi đơn vị hàng hóa, khoản thặng dư bằng hiệu giữa giá thị trường mà người sản xuất thu được và chi phí biên để sản xuất ra đơn vị hàng hóa đó.
Đối với toàn bộ thị trường, thặng dư sản xuất là phần diện tích nằm phía trên đường cung tới giá thị trường. Đó là phần lợi mà các nhà sản xuất có chi phí thấp được hưởng khi bán theo giá thị trường. Bởi vì thặng dư sản xuất đo lường tổng lợi ích ròng của người sản xuất đó chúng ta có thể đo lường phần lợi và thiệt hại đối với người sản xuất do sự can thiệp của chính phủ bằng cách đo lường sự thay đổi của thặng dư sản xuất. Chú thích Hình 1.2 (dưới) : Người tiêu dùng A sẽ trả 10USD cho hàng hóa mà giá thị trường của nó là 5USD và do đó hưởng một lợi ích là 5 USD.
Người tiêu dùng B hưởng lợi ích là 2 USD và người tiêu dùng C đánh giá lợi ích hàng hóa đúng bằng giá 10 thị trường không được hưởng chút lợi ích nào. Thặng dư tiêu dùng để đo lường tổng lợi ích của tất cả người tiêu dùng là phần diện tích có các hình sao nằm giữa đường cầu và giá thị trường. Thặng dư sản xuất đo lường tổng lợi nhuận của các nhà sản xuất và lợi tức của các yếu tố sản xuất. Đó là diện tích nằm giữa đường cung và giá thị trường.
Cùng nhau, thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất đo lường ích lợi của thị trường cạnh tranh. Giá S $10 thặng dư tiêu dùng $7 $5 Th/dư D sản xuất người người người Số lượng t/dùng A t/dùng B t/dùng C Hình 1.2 : Thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất Để thấy thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất được sử dụng như thế nào để đánh giá chính sách của chính phủ , xem xét ví dụ về kiểm soát giá của chính phủ. giá mất không S B po C A Pmax D 11 Q1 Q0 Q2 Số lượng Hình 1.3 : Sự thay đổi của thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất do kiểm soát giá : Giá hàng hoá được điều tiết không được cao hơn Pmax giá này thấp hơn giá thị trường P0. Phần lợi của người tiêu dùng là hiệu số giữa hình chữ nhật A và tam giác B.
Phần thiệt hại của người sản xuất là tổng của hình chữ nhật A và tam giác C. Hình tam giác B và C cùng nhau đo lường phần mất không do kiểm soát giá Giả sử chính phủ cho rằng Po là quá cao và ra lệnh rằng giá không thể cao hơn một mức giá trần tối đa cho phép ký hiệu là Pmax. Kết quả là tại mức giá thấp hơn này các nhà sản xuất sẽ sản xuất ít đi và cung sẽ là Q1. Mặt khác , tại mức giá thấp này, những người tiêu dùng sẽ đòi hỏi lượng hàng hóa lớn hơn, họ muốn mua 1 lượng Q2.
Vậy là cầu vượt quá cung và xuất hiện tình trạng thiếu hụt được gọi là trạng thái thặng dư của cầu. Những nhà sản xuất chịu thiệt hại - họ nhận được giá thấp hơn và một số trong họ rời bỏ ngành sản xuất đã cho. Một số người tiêu dùng đã bị loại khỏi thị trường vì sự kiểm soát giá đó, và lượng bán giảm từ Q0 xuống Q1. Những người tiêu dùng mà vẫn có thể mua được hàng hóa thì mua được ở mức giá thấp và do đó hưởng một sự gia tăng trong thặng dư tiêu dùng, phần gia tăng này được biểu diễn bằng chũ nhật A.
Tuy vậy vài người tiêu dùng khác lại không thể mua được hàng hóa. Sự thiệt hại về thặng dư tiêu dùng của họ được biểu diễn bởi tam giác in đậm B. Do vậy sự thay đổi ròng trong thặng dư tiêu dùng sẽ là A-B.3 hình chữ nhật A lớn hơn tam giác B do vậy sự thay đổi ròng trong thặng dư tiêu dùng là số dương. Những người sản xuất mà vẫn còn trên thị trường và sản xuất Q1 sẽ nhận được mức giá thấp hơn.
Họ bị mất một lượng thặng dư sản xuất bằng hình chữ nhật A. Tuy nhiên , tổng sản lượng cũng giảm. Điều này biểu diễn sự mất mát thêm một phần thặng dư sản xuất bằng tam giác C. Do đó tổng thay đổi trong thặng dư sản xuất là –A-C.
Rõ ràng người sản xuất cũng bị thiệt hại do việc kiểm soát giá. 12 Vậy, liệu thiệt hại của người sản xuất có bù đắp được phần lợi ích của người tiêu dùng hay không? Qua sơ đồ và phân tích trên ta thấy kiểm soát giá dẫn đến sự mất mát ròng trong tổng thặng dư, mà ta gọi phần mất mát này là phần mất không. Vì thặng dư tiêu dùng thay đổi là A-B và sự thay đổi của thặng dư sản xuất lá A-C do đó tổng thặng dư thay đổi là (A-B)+(-A-C)= -B-C. Như vậy ta bị mất không một lượng cho bởi hai tam giác B và C.
Phần mất không này là do tính không hiệu quả của kiểm soát giá gây ra. Trong trường hợp đường cầu không co dãn, kiểm soát giá có thể dẫn tới mất mát của thặng dư tiêu dùng. Theo hình bên dưới Hình 1. Ở đây người tiêu dùng đánh giá rất cao giá trị của hàng hoá, do đó những người tiêu dùng bị loại khỏi thị trường bị thiệt hại lớn.
giá B po C Pmax A Q1 Q2 Số lượng Hình 1.4 : Tác động của kiểm soát giá khi cầu không co giãn : Nếu cầu không co giãn, tam giác B có thể lớn hơn hình chữ nhật A. Trong trường hợp này, người tiêu dùng bị thiệt hại bởi kiểm soát giá 1.2 Một số khuyết tật của thị trường và tác động của nó đến nền kinh tế của một quốc gia: 1.1 Định nghĩa : 13 Độc quyền gồm có 2 loại độc quyền bán và độc quyền mua. Độc quyền bán là thị trường chỉ có một người bán nhưng nhiều người mua. Độc quyền mua là tình huống ngược lại - một thị trường với nhiều người bán song chỉ có một người mua.
Độc quyền thuần túy là rất hiếm, phổ biến là các trường hợp một số hãng cạnh tranh nhau trong một thị trường.2 Tác động của độc quyền đến nền kinh tế : Chính vì nhà độc quyền bán là người duy nhất sản xuất sản phẩm nên họ kiểm soát giá trên thị trường. Cụ thể là sản lượng của nhà độc quyền sẽ thấp hơn và giá độc quyền sẽ cao so với sản lượng và giá cạnh tranh. Điều này sẽ tạo ra một chi phí cho xã hội vì có ít người tiêu dùng hơn mua được sản phẩm và những ai mua được sản phẩm phải trả giá cao hơn. Thị trường độc quyền không có đường cung.
Nói cách khác, không có mối liên hệ 1-1 giữa giá và số lượng hàng sản xuất(trang 365) 1.3 Chi phí xã hội của sức mạnh độc quyền: Trong thị trường cạnh tranh, giá bằng chi phí biên, còn khi có sức mạnh độc quyền giá cao hơn chi phí biên. Vì sức mạnh độc quyền dẫn đến giá cao hơn và sản lượng bị giảm, điều đó có thể làm cho hãng tốt hơn và người tiêu dùng sẽ tồi đi. Nhưng giả sử chúng ta đánh giá phúc lợi của người tiêu dùng như của người sản xuất. Liệu sức mạnh độc quyền có phải làm cho người tiêu dùng và người sản xuất về tổng thể tốt hơn hoặc tồi đi hay không? Để trả lời câu hỏi này ta so sánh thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất khi một ngành cạnh tranh sản xuất ra hàng hóa với thặng dư tiêu dùng và thặng dư sản xuất khi nhà độc quyền cung cấp hàng hóa cho toàn bộ thị trường.
Tham khảo hình 1.5 14 Phần thặng dư tiêu dùng bị mất MC Phần mất không Pm A B Pc C AR MR Qm Qc Số lượng Hình 1.