CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm về văn hóa Văn hoá gắn liền với sự ra đời loài người, văn hoá bắt đầu khi xã hội loài người bắt đầu. Trải qua quá trình phát triển của nhân loại, khái niệm văn hoá càng được bổ sung thêm những nội dung mới. Bản chất văn hoá rất phức tạp, rộng lớn và đa dạng, tuỳ theo cách tiếp cận khác nhau mà có những khái niệm khác nhau về văn hoá.
Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân loại học Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn đã từng thống kê có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa trong các công trình nổi tiếng thế giới. Văn hóa được đề cập đến trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu như dân tộc học, nhân loại học, dân gian học, địa văn hóa học, văn hóa học, xã hội học,. và trong mỗi lĩnh vực nghiên cứu đó định nghĩa về văn hóa cũng khác nhau. Theo tiếp cận về quan niệm và cách hiểu: - Hiểu theo nghĩa hẹp: Văn hoá được giới hạn theo chiều sâu, chiều rộng, thời gian, không gian và chủ thể.
Theo chiều sâu, văn hoá được hiểu là những giá trị tinh hoa mang giá trị tinh thần (nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật,…). Theo chiều rộng, văn hoá được dùng để chỉ theo các lĩnh vực (văn hoá ẩm thực, văn hoá kinh doanh,…). - Hiểu theo nghĩa rộng: Khái niệm văn hoá được cho là đầu tiên được đưa ra vào năm 1874, trong công trình Văn hoá nguyên thuỷ, nhà nhân chủng học Tylor đưa ra định nghĩa: “ Văn hóa doanh nghiệp là một tổng thể phức tạp bao gồm các kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và toàn bộ những kỹ năng, thói quen mà con người đạt được với tư cách là thành viên của một xã hội” - Vào năm 1943, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra định nghĩa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như vì mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hoá, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương tiện, phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá.
Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sinh tồn”. Theo khái niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo ra và phát minh ra. 8 Theo định nghĩa về văn hoá của UNESCO: “Văn hoá là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo của các cá nhân và các cộng đồng trong quá khứ, hiện tại, qua các thế kỷ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị, các truyền thống và cách thể hiện, đó là những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc. Theo định nghĩa của UNESCO, ta thấy văn hoá gồm tất cả những gì con người kiến tạo nên, văn hoá chính là nét khác biệt về chất và tinh thần giữa các dân tộc.
Theo giáo sư Trần Ngọc Thêm: “ Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” Thông qua các quan điểm về văn hóa, có thể tổng hợp và khái quát lại như sau: Văn hóa được coi là các giá trị về vật chất và tinh thân được con người sáng tạo ra trong quá trình lao động, thông qua sự chi phối của môi trường xung quanh và tính cách. Văn hóa được hình thành và ảnh hưởng tới tình cảm, suy nghĩ và hành vi của con người. Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp Giống như khái niệm văn hoá, khái niệm văn hoá doanh nghiệp cũng rất đa dạng, phong phú và phức tạp. Hiện nay văn hóa doanh nghiệp được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, từ đó xuất hiện nhiều khái niệm khác nhau, thông qua việc tìm hiểu các khái niệm này ta có thể hiểu về văn hóa doanh nghiệp một cách toàn diện nhất: Một khái niệm về văn hoá doanh nghiệp được chấp nhận rộng rãi trên thế giới là của nhà nghiên cứu E.
Schein, 2010 đưa ra: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh”. Theo khái niệm này, những đặc điểm và thành tố cấu thành lên văn hóa doanh nghiệp đã được nêu ra tương đối đầy đủ, tuy nhiên văn hóa doanh nghiệp là tất cả các giá trị văn hóa được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp nên khái niệm này vẫn chưa đề cập đầy đủ đến khía cạnh này. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO): “Văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”. Theo Đỗ Thị Phi Hoài: "Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, cách nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên 9 trong doanh nghiệp cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của từng thành viên trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của doanh nghiệp đó".
Mặc dù có rất nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp nhưng thông qua một số cách hiểu trên ta có thể rút ra một khái niệm khái quát về văn hóa doanh nghiệp như sau: “ Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hóa được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp; Là một hệ thống những ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên trong doanh nghiệp đồng thuận áp dụng theo và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng tới tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của các thành viên” 1.3 Vai trò của văn hoá doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò và vị trí quan trọng trong sự phát triển của mỗi doanh nghiệp. Trong bất kỳ doanh nghiệp nào để có thể đạt được những bước tiến bền vững và phát triển lâu dài cũng đều cần có vắn hóa doanh nghiệp. • Văn hoá doanh nghiệp là nền tảng cho sự phát triển của doanh nghiệp. Văn hoá doanh nghiệp là động lực, mục tiêu phát triển của doanh nghiệp.
Trong tất cả mọi mặt đời sống xã hội, văn hoá là yếu tố then chốt quyết định hành vi, ứng xử, nhận thức của một người. Trong doanh nghiệp cũng vậy, một doanh nghiệp có văn hoá doanh nghiệp mạnh sẽ điều khiển hành vi, suy nghĩ của các thành viên theo hướng tích cực, đặc biệt tạo động lực làm việc cống hiến mạnh mẽ cho doanh nghiệp. Chính vì vậy, văn hoá doanh nghiệp mạnh là một mục tiêu phát triển quan trọng của các doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển trên thị trường. Văn hoá doanh nghiệp tạo ra sự gắn kết giữa các thành viên trong doanh nghiệp.
Doanh nghiệp là một tập hợp các cá nhân riêng lẻ mang nhiều đặc điểm riêng biệt, mong muốn, mục đích, thói quen, nhận thức,… của mỗi thành viên là khác nhau. Vậy để có thể chung hoà những đặc điểm khác nhau của từng thành viên để họ cùng hướng về một mục tiêu chung của doanh nghiệp thì cần phải có một đặc điểm chung giằng buộc tự nguyện, thoải mái các thành viên thành một khối thống nhất, đó chính là văn hoá doanh nghiệp. Văn hoá doanh nghiệp bản thân là những giá trị, quan niệm, nhận thức của doanh nghiệp được các thành viên chấp nhận, chia sẻ và tích luỹ theo thời gian để hình thành nên văn hoá hoanh nghiệp. Chính vì vậy, văn hoá doanh nghiệp 10 mạnh là văn hoá tạo ra được sự gắn kết chặt chẽ giữa các thành viên trong doanh nghiệp.
Và khi đó, các thành viên sẽ hợp tác, hỗ trợ lần nhau để hoàn thành mục tiêu chung của tổ chức. • Văn hoá doanh nghiệp hỗ trợ quá trình hoạch định các quyết định. Văn hoá doanh nghiệp điều khiển hành vi của các thành viên trong doanh nghiệp theo hướng những quan điểm, giá trị, nhận thức đã được chấp nhận, chia sẽ, chọn lọc và tích luỹ qua thời gian. Vì vậy, trong công tác hoạch định cần phải quan tâm, chú ý đến các vấn đề văn hoá doanh nghiệp, giúp góp phần đưa ra các quyết định đúng đắn, phù hợp với các giá trị văn hoá đã được thiết lập.
Bởi vì, các giá trị văn hoá thường rất khó thể thay đổi, vì văn hoá là kết quả của cả quá trình dài tích luỹ, ăn sâu vào nhận thức con người, việc thay đổi điều đó là rất khó khăn. Hơn nữa, văn hoá doanh nghiệp là tiểu văn hoá của nền văn hoá xã hội, văn hoá doanh nghiệp phải phù hợp với văn hoá xã hội, nếu không sẽ bị đào thải khỏi xã hội. Như vậy, việc thay đổi văn hoá trong một sớm một chiều là không khả thi mà cần cả quá trình dài hạn mang tính cách mạng. • Văn hoá doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Con người là chủ thể của mọi hoạt động trong doanh nghiệp, vì vậy con người quyết định mọi thứ của doanh nghiệp như: công nghệ, quy trình sản xuất, vốn, thương hiệu, uy tín, trí tuệ, khả năng thích ứng,… tất cả những thứ này đều góp phần tạo thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, và qua đó doanh nghiệp tồn tại và phát triển.
Trong khi đó, con người là đối tượng tác động của văn hoá, văn hoá quyết định hành vi của con người. Trong doanh nghiệp có văn hoá mạnh, lợi ích của các thành viên hoà hợp với lợi ích của công ty, họ có động lực làm việc to lớn, họ công hiến tận lực làm việc, nâng cao năng suất lao động, sáng tạo, cải tiến khoa học kỹ thuậ, họ làm mọi thứ vì phát triển doanh nghiệp. Như vậy, văn hoá doanh nghiệp mạnh là con người doanh nghiệp mạnh, nghĩa là năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp cũng trở nên mạnh mẽ.