CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về văn hóa Văn hóa là một khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Văn hóa gắn liền với sự ra đời và phát triển của con người, cho đến nay thì vẫn tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa : Định nghĩa đầu tiên được chấp nhận rộng rãi là định nghĩa do nhà nhân chủng học E.Tylor đưa ra năm 1871: “Văn hóa là một tổng thể phức tạp bao gồm các kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và toàn bộ những kỹ năng, thói quen mà con người đạt được với tư cách là thành viên của một xã hội” (dẫn theo Dương Thị Liễu, giáo trình văn hóa kinh doanh, 2011).
Định nghĩa này nêu nên khá đầy đủ các khía cạnh của văn hóa tinh thần, nhưng lại ít quan tâm đến văn hóa vật chất, là bộ phận khá phong phú trong kho tàng văn hóa nhân loại. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra định nghĩa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.
Định nghĩa của Hồ Chí Minh đã hoàn thiện hơn tất cả các khía cạnh của văn hóa về cả tinh thần và vật chất, nó bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra. Theo cựu Tổng Thư ký UNESCO Federico Mayor : “ Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát và sống động mọi mặt của cuộc sống ( của mỗi cá nhân và cả cộng đồng ) đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ, nó đã cấu thành một hệ thống các giá trị, truyền thống thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình”. Như vậy văn hóa có nghĩa là truyền thống dân tộc lâu đời. Qua đây, ta thấy được định nghĩa văn hóa của Hồ Chí Minh có nhiều điểm gần giống với quan niệm hiện đại của UNESCO về văn hóa theo các khía cạnh sau: Phức 6 Luan van thể, tổng thể nhiều mặt: nét riêng biệt, đặc trưng riêng về tinh thần và vật chất, khắc họa nên bản sắc; nghệ thuật, văn chương, và những quyền cơ bản của con người, hệ thống giá trị: cách ứng xử và sự giao tiếp.
Trong Từ điển tiếng Việt, văn hóa được định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”. Phát triển cách tiếp cận này, Trần Ngọc Thêm đã định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”. Định nghĩa này khẳng định văn hóa là những sáng tạo của con người, mang lại giá trị cho con người, trong đó bao gồm cả giá trị vật chất và giá trị tinh thần. Từ những khái niệm trên ta có thể hiểu “ Văn hóa là toàn bộ giá trị về vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lao động và có ảnh hưởng tới tình cảm, ý nghĩ và hành vi của con người.
Văn hóa phản ánh trình độ phát triển của xã hội loài người và được biểu hiện trong các hình thức tổ chức đời sống, cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra”. Khái niệm về văn hóa kinh doanh Hiện nay, còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau về văn hóa kinh doanh. Có thể phân loại các quan niệm này thành hai nhóm như sau: Nhóm thứ nhất: Coi doanh nghiệp là chủ thể chính của hoạt động kinh doanh nên họ đồng nhất văn hóa kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp. Chẳng hạn, Edgar H.
Schein, một chuyên gia nghiên cứu các tổ chức đưa ra định nghĩa: “ Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên của Doanh nghiệp học trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh”. Cách hiểu văn hóa kinh doanh của nhóm trên là theo nghĩa hẹp. Trên thực tế, kinh doanh không chỉ là những hoạt động diễn ra trong nội bộ doanh nghiệp mà còn liên quan đến các đối tượng hữu quan khác trong xã hội. Vì vậy, khái niệm văn hóa kinh doanh không đồng nhất với khái niệm văn hóa doanh nghiệp.
Nhóm thứ hai: coi kinh doanh là hoạt động có liên quan đến mọi thành viên trong xã hội nên văn hóa doanh nghiệp chỉ là bộ phận trong văn hóa kinh doanh của các dân tộc. 7 Luan van Trong luận án Tiến sĩ kinh tế của mình (2004), khi đưa ra định nghĩa về văn hóa kinh doanh, TS. Nguyễn Hoàng Ánh cho rằng: “Văn hóa kinh doanh là sự thể hiện phong cách kinh doanh của các dân tộc. Nó bao gồm các nhân tố rút ra từ văn hóa dân tộc, được các thành viên trong xã hội vận dụng vào trong hoạt động kinh doanh của mình và cả những giá trị, triết lý, … mà các thành viên này tạo ra trong quá trình kinh doanh”.
Định nghĩa này đề cập đến văn hóa kinh doanh theo cả nghĩa rộng lẫn nghĩa hẹp. Tuy nhiên, tác giả cho rằng văn hóa kinh doanh không phải của riêng chủ thể kinh doanh tạo ra mà do các thành viên trong xã hội là chưa thực sự hợp lý bởi các chủ thể kinh doanh vẫn là những người có vai trò chính trong việc tạo dựng văn hóa kinh doanh thuộc cơ sở kinh doanh của mình. Tổng hợp lại những khái niệm của văn hóa kinh doanh, có thể thấy: Theo nghĩa rộng “Văn hóa kinh doanh là bộ phận cấu thành nền văn hóa nói chung của một doanh nghiệp, phản ánh hoạt động kinh doanh có sự gắn kết giữa cái lợi với những cái giá trị chân, thiện, mỹ của con người phù hợp với từng giai đoạn lịch sử”. Theo nghĩa hẹp “Văn hóa kinh doanh thể hiện sự gắn kết cái lợi với những giá trị chân, thiện, mỹ để tạo ra bản sắc kinh doanh nhằm đạt đến sự phát triển bền vững của các chủ thể kinh doanh”.
Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp như một đặc điểm để phân biệt giữa doanh nghiệp này với doanh nghiệp khác. Văn hóa doanh nghiệp mỗi nơi hiểu theo mỗi cách, mỗi doanh nghiệp đều có những cách làm khác nhau. Nhưng dù cách nào đi nữa, cũng không ngoài mục đích cuối cùng là nhằm tạo ra một môi trường làm việc tốt nhất, thuận lợi, tạo niềm tin cho nhân viên, để họ gắn bó với công ty và hơn nữa là thu hút nguồn lực những nhân viên tài năng về với doanh nghiệp, cùng chung tay phát triển doanh nghiệp. Hiện nay văn hóa doanh nghiệp được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, từ đó xuất hiện nhiều khái niệm khác nhau, thông qua việc tìm hiểu các khái niệm này ta có thể hiểu về văn hóa doanh nghiệp một cách toàn diện nhất: Theo Georges de Saite Mairie chuyên gia Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ “ văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, các điều cấm kị, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp”.
Khái niệm này đã nêu ra tương đối đầy đủ các đặc điểm và thành tố cấu thành lên văn hóa doanh nghiệp, tuy nhiên khái niệm này vẫn còn chưa đề cập đầy đủ vì văn 8 Luan van hóa doanh nghiệp là tất cả các giá trị văn hóa được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Dương Thị Liễu và các cộng sự của mình cho rằng: “Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp”. Khái niệm này đã đề cập khá đầy đủ tới các đặc điểm và thành tố cấu thành lên VHDN, cũng như ảnh hưởng VHDN tới tất cả các thành viên, gây dựng lên bản sắc văn hóa riêng trong doanh nghiệp. Theo Nguyễn Mạnh Quân quan niệm: “Văn hóa doanh nghiệp được định nghĩa là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tiền chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên trong tổ chức đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của các thành viên”.
Định nghĩa này nhấn mạnh thêm một dung, văn hóa doanh nghiệp là sự thể hiện đồng thuận về quan điểm, thống nhất về cách tiếp cận trong hành vi của mỗi thành viên trong doanh nghiệp. Mặc dù có rất nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp nhưng thông qua một số cách hiểu trên ta có thể rút ra một khái niệm khái quát về VHDN như sau: “ Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hóa được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp; Là một hệ thống những ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên trong doanh nghiệp đồng thuận áp dụng theo và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng tới tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của các thành viên” 1. Các nội dung lý luận về văn hóa doanh nghiệp 1. Các yếu tố cấu thành văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp là tài sản vô hình của doanh nghiệp, vì vậy mà văn hóa doanh nghiệp chỉ có thể được biểu hiện thông qua những dấu hiệu hay biểu trưng điển hình.