CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH HÀNG HÓA 1.1 Khái niệm và vai trò của thị trường phái sinh hàng hóa 1. Khái niệm phái sinh hàng hóa Theo Wikipedia “Phái sinh (thuật ngữ tiếng Anh: Derivative), hay còn gọi là Chứng khoán phái sinh, là một công cụ tài chính thừa hưởng giá trị của nó từ giá trị của các thực thể cơ sở chẳng hạn như tài sản, chỉ số, hay lãi suất - bản thân nó không có giá trị nội tại. Công cụ phái sinh có thể được sử dụng với nhiều mục đích bao gồm: phòng vệ, đầu cơ, tiếp cận với các tài sản hoặc thị trường khó giao dịch. Các giao dịch phái sinh thông thường trên thế giới bao gồm: giao dịch các nghiệp vụ nợ thế chấp và hoán đổi rủi ro tín dụng, các giao dịch kỳ hạn, giao dịch hoán đổi, giao dịch quyền chọn, giao dịch trần sàn (collar), và các sản phẩm cấu trúc”.
Phái sinh là một trong ba loại công cụ tài chính chính. Hai loại còn lại được biết đến là vốn chủ sở hữu (cổ phiếu) và nợ (trái phiếu và thế chấp). Một ví dụ lâu đời nhất về phái sinh (thuộc PSHH) trong lịch sử, được chứng thực bởi bởi Aristotle, được cho là một giao dịch hợp đồng ô liu, thực hiện bởi nhà triết học Hy Lạp cổ đại Thales – người đã kiếm được lợi nhuận thông qua việc trao đổi này.[4] Phái sinh chứng khoán là một giao dịch thị trường hoàn toàn khác, không có việc trao đổi giao nhận, chỉ là mua bán giấy tờ có giá. Như vậy, PSHH là giao dịch trong đó khách hàng thực hiện mua, bán một khối lượng hàng hóa tại mức giá xác định và việc giao nhận hàng được thực hiện tại một thời điểm định trước trong tương lai.
Các yếu tố của giao dịch như khối lượng, thời gian đến hạn, tiêu chuẩn hàng hóa, mức giá,… được các Sàn giao dịch quy định. 5 Từ những công cụ đơn giản được tạo ra ngay ở thời kỳ đầu mới xuất hiện thị trường, hàng hóa phái sinh càng trở nên đa dạng hơn, mang những đặc điểm ngày càng phức tạp nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của người sử dụng. Hàng hóa phái sinh ra đời trước được thiết kế dưới dạng hợp đồng tài chính nhằm mục đích giúp các nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận từ sự chênh lệch giá hàng hóa, giúp người nông dân chủ động được giá bán sản phẩm với giá cao và định được mức lợi nhuận sẽ có được trong tương lai (ví dụ 6 tháng hay 1 năm sau). Nếu giá biến động đi xuống thì người nông dân vẫn giữ được mức lợi nhuận định trước và yên tâm sản xuất sản phẩm để đem lại năng suất cao mà không phải bận tâm về được mùa mất giá và được giá mất mùa.
Hàng hóa phái sinh cũng là công cụ giúp cho các doanh nghiệp mua bán hàng hóa có thể cân bằng đối ứng trạng thái mua một số lượng lớn hàng hóa bằng một lệnh bán tương ứng lại để yên tâm mua bán trao đổi hàng hóa mà không bị ảnh hưởng bởi giá cả thị trường lên xuống nhằm giảm tránh rủi ro. Sự ra đời của thị trường phái sinh trong một thị trường giao ngay giúp hoàn tất quá trình định giá dựa vào thị trường, phòng ngừa rủi ro về biến động giá trên thị trường giao ngay ở mức chi phí thấp. Hiện có 19 thị trường PSHH mới nổi ở Châu Á. Một số nước đã phát triển thị trường này một cách tích cực với khả năng thanh khoản cao, như Nhật Bản còn các thị trường mới nổi ở Châu Á mới chỉ phát triển ở giai đoạn sớm.
Với tỷ lệ đòn bẩy từ 1:10 đến 1:20, tùy theo một số mặt hàng tức số tiền bỏ ra để giao dịch tiền mua hoặc quyền bán bằng 1/30 lần giá trị thật đang giao dịch của hàng hóa) giao dịch hàng hóa mang lại lợi thế không chỉ cho các nhà xuất khẩu trong việc bảo toàn doanh thu, mà tạo cơ hội cho các nhà đầu tư nhỏ lẻ lướt sóng. Ngoài những rủi ro thị trường như hoạt động kinh doanh khác, rủi ro trong kinh doanh trên thị trường hàng hóa phái sinh thường xuất phát từ việc giao dịch trên các sàn chui, hoạt động bất hợp pháp, chủ yếu là đầu cơ theo hình thức giả danh đầu tư quốc tế, nhưng thực tế nhà đầu tư chỉ giao dịch với “nhà cái ảo” do các Sàn tự tạo ra tại chính Việt Nam, chứ không phải giao dịch minh bạch với thị trường hàng hóa quốc tế. 6 Ngoài ra, rủi ro còn đến từ các “lỗi kỹ thuật”, tức là bị các chủ sàn dùng các biện pháp kỹ thuật để can thiệp, thậm chí xóa sạch lịch sử giao dịch, gây thiệt hại cho nhà đầu tư. Những người có nhiều vốn, có đủ thời gian và trình độ chuyên môn sẽ an toàn hơn trong các quyết định đầu tư.
Tuy nhiên, sự tham gia thị trường của các nhà đầu tư không chuyên nghiệp có thể tạo rủi ro mang tính “tâm lý đám đông” và khó đoán định bởi những người không phải là chuyên gia mải miết kiếm tìm cơ hội thu lời khi biến động giá ngắn hạn cũng như dài hạn, giá lên và giá xuống,… 1. Khái niệm và đặc điểm của Sở giao dịch hàng hóa 1.1 Khái niệm Sở giao dịch hàng hóa Ở một số quốc gia đang phát triển khác, SGDHH có phạm vi hoạt động rộng hơn với mục tiêu khuyến khích các hoạt động giao dịch trong ngành hàng. Các giao dịch này sử dụng các công cụ khác biệt với công cụ hàng hóa phái sinh ví dụ như: các giao dịch sau ngay khi thực hiện giao hàng trực tiếp, hợp đồng kỳ hạn trên cơ sở chứng chỉ kho hàng hoặc giao dịch các thỏa thuận mua lại sản phẩm của nông dân với mục đích đầu tư vốn. SGDHH trên thế giới hiện nay chủ yếu trong các sản phẩm nông sản và các loại nguyên liệu thô khác (lúa mì, lúa mạch, đường, ngô, bông, cà phê, sản phẩm sữa, dầu mỏ, các loại kim loại,…) và các hợp đồng phái sinh dựa trên các mặt hàng trên.
Thông thường không có nhiều hàng hóa vật chất được giao dịch nhưng các hợp đồng được tiêu chuẩn hóa chặt chẽ về cả chất lượng và các điều kiện thương mại gắn với từng mặt hàng cụ thể. Các hợp đồng niêm yết trên Sở giao dịch bao gồm giá giao ngay, kỳ hạn, tương lai và quyền chọn. Các sản phẩm với tính chất phức tạp khác có thể bao gồm tỷ lệ lãi suất, các chỉ số môi trường, hợp đồng hoán đổi hoặc hợp đồng vận chuyển. Như vậy, SGDHH phát triển có tính lịch sử, các loại hình SGDHH có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí (các mặt hàng giao dịch, quy mô hoạt động, các sản phẩm giao dịch, công nghệ giao dịch,…).
Một là, theo tính chất của quá trình giao nhận hàng hóa, SGDHH được chia ra bao gồm: SGDHH giao ngay và SGDHH phái sinh. Hai là theo đối tượng hàng hóa giao dịch, SGDHH bao gồm: SGDHH nông sản và SGDHH công nghiệp. 7 Mặc dù đã có quá trình lịch sử ra đời và phát triển lâu dài, khái niệm SGDHH không phải chỉ duy nhất và thống nhất chung. Mỗi một giai đoạn phát triển, thậm chí mỗi quốc gia lại có khái niệm khác về SGDHH Khái niệm SGDHH tại Hoa Kỳ được tiếp nối, kế thừa từ các văn bản quy phạm pháp luật khác như Luật sở hữu chứng khoán năm 1934, các quy định về SGDHH bao gồm: SGDHH là bất kỳ sở giao dịch được tổ chức hoặc các cơ sở giao dịch khác.
Trong đó, khái niệm Sở giao dịch được hiểu là bất kỳ tổ chức, hiệp hội hoặc nhóm người kể cả được đăng ký hoặc chưa đăng ký thực hiện, duy trì hoặc cung cấp một địa điểm hoặc cơ sở vật chất nhằm làm cầu nối giữa người mua và người bán chứng khoán hoặc làm những chức năng tương tự như Sở giao dịch cổ phiếu, bao gồm cả địa điểm và cơ sở hỗ trợ. Theo Luật giao dịch hàng hóa của Tại Nhật Bản, SGDHH quy định là công ty cổ phần thực hiện mở các thị trường cần thiết để thực hiện các giao dịch tương lai của hàng hóa hoặc các chỉ số hàng hóa khi có được giấy phép hoạt động. Như vậy, SGDHH tại Nhật Bản phải được các cơ quan chức năng sẽ thực hiện cấp phép hoạt động thông qua điều lệ, quy tắc thị trường, nguyên tắc của hợp đồng môi giới, nguyên tắc giải quyết tranh chấp, các quy tắc hoạt động của Ủy ban giám sát giao dịch thị trường. Đồng thời SGDHH tại Nhật Bản phải đáp ứng một số điều kiện như sau: + Là CTCP hoặc là CTCP ở nước ngoài có văn phòng tại Nhật Bản hoặc là các doanh nghiệp khác được quy định theo văn bản riêng.
+ Phải có năng lực tài chính để đảm bảo hoạt động kinh doanh hàng hóa phái sinh và triển vọng kinh doanh sản phẩm này phải khả quan. Tài sản ròng của các công ty này phải đảm bảo không nhỏ hơn 100 triệu yên. + Công ty phải có đủ hiểu biết và kinh nghiệm để đảm bảo hoạt động kinh doanh sản phẩm hàng hóa phái sinh một cách công bằng và tuân thủ các quy định pháp luật, đồng thời phải được sự tín nhiệm của xã hội. Ngoài ra, các công ty này phải có cơ chế bảo vệ khách hàng.
Khái niệm SGDHH bắt đầu được đề cập đến khoảng 10 năm nay ở Việt Nam sau khi có những nghiên cứu về các phương thức hoạt động giao dịch hàng hóa 8 nông sản hiện đại, trong đó có phương thức giao dịch hàng hóa giao sau vốn là một trong những đặc trưng và tiền đề để phát triển SGDHH. Theo Đại từ điển kinh tế thị trường: “SGDHH là một hình thức thị trường đặc biệt, thực hiện việc mua bán quy mô lớn, theo mẫu và quy cách hàng hóa”. SGDHH có đặc điểm như sau: Giao dịch trên SGDHH không có hàng hóa bán ra, mà chỉ mua bán hàng hóa theo mẫu và quy cách; đối tượng giao dịch không phải là những hàng hóa khác nhau nhiều, mà thường là những hàng hóa cùng chất lượng, quy cách. Việc giao dịch ở SGDHH được thể hiện chủ yếu theo giao dịch kỳ hạn, sau khi thành giá, qua một thời gian nhất định mới giao hàng cho người mua.
Tại SGDHH, việc mua bán thường không gắn liền với việc di chuyển thực tế của hàng hóa, mà chỉ là mua bán quyền sở hữu hàng hóa. Do đó, SGDHH mở rộng và đẩy mạnh hoạt động của thị trường, đồng thời tạo điều kiện cho hoạt động đầu cơ của các nhà tài chính.