MỞ ĐẦU 1. Bối cảnh nghiên cứu của luận án Tăng trưởng kinh tế luôn được xem là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia trên thế giới. Chính vì lẽ đó, trong suốt một khoảng thời gian dài, các nhà kinh tế học trên thế giới đã tranh luận để tìm kiếm câu trả lời cho vấn đề là “tại sao một số quốc gia giàu có trong khi các quốc gia khác lại nghèo hơn”, “tại sao lại có sự khác nhau trong quá trình tăng trưởng kinh tế giữa các quốc gia”, “nguyên nhân chính của sự khác biệt đó là gì?” Để trả lời cho các câu hỏi này, từ thế kỷ 18, nhiều nghiên cứu lý thuyết cũng như thực nghiệm đã được thực hiện và cho thấy rằng sự phát triển của hệ thống tài chính quốc gia giữ vai trò quan trọng và là một trong những yếu tố cơ bản tạo ra sự khác biệt về tăng trưởng kinh tế ở các nước (Levine, 1997). Vì thế, tác động của phát triển tài chính lên tăng trưởng kinh tế nhận được nhiều sự quan tâm của các học giả cũng như các nhà hoạch định chính sách quốc gia.
Đặc biệt, đến những năm 80 của thế kỷ 20 với sự ra đời của lý thuyết tăng trưởng kinh tế nội sinh thì vấn đề về ảnh hưởng của sự phát triển tài chính lên tăng trưởng kinh tế một lần nữa thu hút mạnh mẽ sự chú ý của các nhà nghiên cứu. Từ đó xuất hiện nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí là trái chiều nhau, trong việc đánh giá vai trò của phát triển tài chính đối với tăng trưởng kinh tế. Trước đây với rất nhiều lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm ủng hộ, người ta tin tưởng rằng hệ thống tài chính càng phát triển thì càng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đây là nhóm quan điểm nhận được nhiều sự đồng thuận của các nhà nghiên cứu từ trước cho đến thời gian gần đây.
Schumpeter (1911) đã chỉ ra rằng hệ thống ngân hàng khi thực hiện tốt các chức năng của nó sẽ là một nhân tố quan trọng đối với quá trình tăng trưởng kinh tế do vai trò của nó trong việc huy động tiết kiệm, khuyến khích đổi mới sáng tạo công nghệ, và tài trợ cho các khoản đầu tư một cách hiệu quả. Nhiều học giả và các công trình nghiên cứu tiếp nối sau đó cũng ủng hộ ý tưởng nói TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 2 trên như Gurley và Shaw (1955); McKinnon (1973), Shaw (1973), King và Levine (1993a, b), Levine (1997, 2003), Rajan và Zingales (1998), Levine và cộng sự (2000), Beck và Levine (2004), Beck và cộng sự (2000, 2005). Bên cạnh quan điểm về tác động tích cực của phát triển tài chính lên tăng trưởng kinh tế thì cũng xuất hiện luồng quan điểm ngược lại như Lucas (1988) tuyên bố rằng các nhà kinh tế học đang đề cao thái quá vai trò của các nhân tố tài chính lên tăng trưởng kinh tế, thậm chí một số tác giả còn cho rằng sự phát triển tài chính gây ra tác động tiêu cực và cản trở đối với tăng trưởng kinh tế, hoặc cho rằng không đủ bằng chứng để xác nhận tác động tích cực của nhân tố này đến tăng trưởng như Chandavarkar (1992), Shan và cộng sự (2001), Khan và Senhadji (2003), Anderson và Tarp (2003). Hơn thế nữa, cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu 2008 đã buộc cả giới nghiên cứu lẫn các nhà hoạch định chính sách thực tiễn phải cân nhắc lại kết luận trước đây của họ.
Cuộc khủng hoảng này là minh chứng cho thấy khả năng hệ thống tài chính hoạt động sai lệch sẽ trực tiếp và gián tiếp làm lãng phí nguồn lực quốc gia như thế nào. Sau cuộc khủng hoảng này, các chuyên gia của Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đã cảnh báo rằng phát triển tài chính chỉ nên đạt đến một mức tối ưu, vượt qua mức này nó có thể sẽ gây tác động cản trở tăng trưởng kinh tế, (Cecchetti và Kharroubi, 2012; Arcand và cộng sự, 2012). Vì thế, tác động của sự phát triển hệ thống tài chính lên tăng trưởng kinh tế là tích cực hay tiêu cực là vấn đề cần phải xem xét lại để có câu trả lời xác đáng hơn. Từ những động lực phân tích ở trên, các học giả đã chú ý nghiên cứu nhiều hơn về tác động của sự phát triển tài chính lên tăng trưởng kinh tế.
Rioja và Valev (2004a) nghiên cứu trên dữ liệu bảng mẫu gồm 74 quốc gia phát triển và đang phát triển giai đoạn từ năm 1961 đến 1995 với dữ liệu tính trung bình theo chu kỳ 5 năm. Hai tác giả này đã tìm thấy rằng phát triển tài chính tạo ra tác động tích cực lên tăng trưởng kinh tế chỉ khi nào nó đạt đến một mức độ nào đó, gọi là ngưỡng phát triển tài chính, mà dưới mức này thì tác động lại không chắc là tốt. Các nhà nghiên cứu này TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 3 hàm ý rằng bản thân hệ thống tài chính phải phát triển lớn mạnh trước thì nó mới có thể tạo ra ảnh hưởng tốt thúc đẩy cho tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, họ cũng phân tích cho thấy rằng đối với các quốc gia có mức độ phát triển tài chính trung bình thì sự lớn mạnh của hệ thống tài chính có tác động tích cực đáng kể lên tăng trưởng kinh tế; trong khi ở các nước đã có mức độ phát triển tài chính cao thì sự tác động này vẫn là tích cực nhưng mức độ ảnh hưởng thấp hơn; trái lại, đối với các nước có mức độ phát triển tài chính thấp thì vai trò thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của hệ thống tài chính lại không đạt ý nghĩa thống kê.
Như vậy là, mức độ phát triển tài chính giữ một vai trò quan trọng trong việc định hình ảnh hưởng của nó lên tăng trưởng kinh tế. Từ kết quả nghiên cứu này có thể thấy, mặc dù thể hiện tác động tích cực đến tăng trưởng của nền kinh tế nhưng sự tác động của phát triển tài chính tại các quốc gia thì không giống nhau. Sự khác biệt về tác động thì phụ thuộc theo trình độ phát triển của nền kinh tế, nước đã phát triển cao khác với nước đang phát triển. Sự đổi chiều tác động của phát triển tài chính lên tăng trưởng kinh tế cũng được tìm thấy ở nhiều nghiên cứu sau đó như nghiên cứu của Shen và Lee (2006), Ergungor (2008), Huang và Lin (2009), Law, Azman-Saini, và Ibrahim (2013) nhưng vấn đề nảy sinh ở đây chính là sự mâu thuẫn trong các kết luận tìm thấy.
Khác với Rioja và Valev (2004a) cho rằng bản thân hệ thống tài chính phải vượt qua giá trị ngưỡng thì mới có tác động thúc đẩy cho tăng trưởng kinh tế, Shen và Lee (2006) kết luận rằng mối quan hệ phi tuyến giữa phát triển tài chính và tăng trưởng kinh tế có dạng chữ U ngược, nghĩa là trước giá trị ngưỡng thì phát triển tài chính có vai trò tích cực lên tăng trưởng kinh tế nhưng mức độ phát triển của hệ thống tài chính vượt cao qua giá trị ngưỡng giới hạn của nó lại gây tác động cản trở lên tăng trưởng. Lập luận của hai nhà nghiên cứu này tương đồng với các nghiên cứu sau đó của Cecchetti và Kharroubi (2012), Arcand và cộng sự (2012), Law và Singh (2014), Samargandi và cộng sự (2015). Tuy nhiên, Shen và Lee (2006) cũng thừa nhận mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược này thì yếu về mặt ý nghĩa thống kê. Trong khi đó, Loayza và Ranciere (2006) không đồng thuận với giả thuyết rằng có một tác động không đơn TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 4 điệu của độ sâu tài chính (là một trong những khía cạnh thể hiện mức độ phát triển tài chính) lên tăng trưởng kinh tế.
Đối với các nước châu Á, số lượng các nghiên cứu thực nghiệm về chủ đề này được công bố chính thức khá ít ỏi nhưng cũng đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu như Jeanneney và cộng sự (2006), Ang (2009), Wong và Zhou (2010), tuy vậy mẫu của các nghiên cứu này không phản ánh đầy đủ được đặc tính của các nước châu Á giai đoạn sau khủng hoảng 2008 do số lượng nước tiếp cận được dữ liệu bị hạn chế, đơn cử như mẫu của Wong và Zhou (2010) so sánh 3 nước châu Á là Hong Kong, China, Nhật Bản với hai nền kinh tế Mỹ và Anh thời kỳ trước khủng hoảng (1988-2008); hay Iyare và Moore (2011) nghiên cứu với mẫu 5 quốc gia thì cũng chỉ có 1 nước châu Á là Singapore. Hsueh và cộng sự (2013) phân tích mối quan hệ nhân quả giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển tài chính nhưng mẫu cũng chỉ có 10 quốc gia châu Á (không có Việt Nam) và chỉ giới hạn trong giai đoạn 1980-2007, tức là trước khủng hoảng kinh tế toàn cầu, với bối cảnh kinh tế - chính trị khác biệt nhiều so với hiện nay. Law và Singh (2014) nghiên cứu 87 nền kinh tế đã phát triển và đang phát triển trên thế giới trong giai đoạn 1980-2010; tuy nhiên châu Á cũng chỉ có 8 quốc gia được đưa vào nghiên cứu này gồm Hongkong, India, Indonesia, Japan, Malaysia, Phillipines, Singapore, Thailand trong khi đó Trung Quốc, Việt Nam, và các nền kinh tế châu Á khác không được xem xét. Từ bối cảnh nghiên cứu này đã dẫn đến khoảng trống nghiên cứu và vấn đề nghiên cứu của luận án, được trình bày trong phần tiếp theo.
Khoảng trống nghiên cứu Có thể thấy, quan điểm của các nhà nghiên cứu về vai trò và ảnh hưởng của phát triển tài chính lên tăng trưởng kinh tế không thống nhất với nhau mà có sự mâu thuẫn trong các kết luận. Thậm chí, giữa các chuyên gia về tài chính thế giới cũng không đồng quan điểm về hướng phát triển cần thiết cho hệ thống tài chính của các nước châu Á. Trong khi các chuyên gia IMF từ năm 2012 đã cảnh báo về rủi ro tiềm ẩn cho nền kinh tế nếu phát triển tài chính quá nhiều thì hiện nay trên website chính TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 5 thức của tổ chức Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) vẫn đưa ra khuyến nghị cho các nước châu Á phải tăng cường phát triển tài chính bởi vì kết quả thực nghiệm mà các chuyên gia này dẫn chứng cho thấy phát triển tài chính của các nước châu Á vẫn còn thấp đáng kể so với châu Âu và Mỹ, và phát triển tài chính có vai trò tích cực và tương quan dương với tăng trưởng kinh tế. Vậy đâu mới thực sự là hướng đi đúng đắn cho các nền kinh tế châu Á?