CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM UPAS TRONG THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động thanh toán quốc tế của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm về thanh toán quốc tế của ngân hàng thương mại Trong cuộc sống hàng ngày, mỗi cá nhân, tổ chức phải thường xuyên mua bán, trao đổi hàng hoá và dịch vụ với những cá nhân, tổ chức khác nhằm thoả mãn nhu cầu vật chất cũng như tinh thần của mình. Và trong các hoạt động đó chúng ta thường phải trả cho người cung cấp hàng hoá, dịch vụ cho mình một khoản tiền.
Hành vi trả tiền đó là một cách hiểu đơn giản về "thanh toán”. Như vậy, thanh toán được hiểu theo nghĩa chung nhất là việc chi trả của một cá nhân, tổ chức này cho một cá nhân, tổ chức khác để đổi cho việc được sử dụng, sở hữu một hàng hoá, dịch vụ hay một quyền cụ thể nào đó. Thanh toán nảy sinh do việc chuyển quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hàng hoá, dịch vụ, đồng thời thanh toán cũng tác động trở lại đến hiệu quả và tốc độ của việc mua bán. Thanh toán tốt sẽ giúp tạo lập mối quan hệ uy tín và tin cậy, thúc đẩy các quan hệ kinh tế, tăng tốc độ lưu thông hàng hoá, cải thiện cuộc sống, giúp các nhà kinh doanh tận dụng được những cơ hội trên thương trường.
Vì vậy, thanh toán là hệ quả của việc mua bán hàng hoá, dịch vụ nhưng đồng thời cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ đó. Tương tự như vậy, trong thời đại ngày nay, mỗi quốc gia đều phải thường xuyên tiến hành những mối quan hệ đa dạng và phức tạp trên mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội, ngoại giao, văn hoá, khoa học kỹ thuật, hợp tác đầu tư. trong đó, quan hệ kinh tế chiếm vị trí quan trọng và là cơ sở cho các mối quan hệ khác. Và quá trình tiến hành các hoạt động nêu trên, tất yếu nảy sinh những nhu cầu chi trả, thanh toán tiền tệ giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau.
Từ đó nảy sinh nhu cầu thực hiện các hoạt động thanh toán quốc tế. 5 Thanh toán quốc tế (TTQT) là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan1 Dưới giác độ kinh tế, các quan hệ quốc tế được phân chia thành hai loại: Quan hệ mậu dịch và quan hệ phi mậu dịch. Do đó thanh toán quốc tế cũng bao gồm: Thanh toán mậu dịch và thanh toán phi mậu dịch. Thanh toán phi mậu dịch là quan hệ thanh toán không liên quan đến hàng hóa cũng như cung ứng lao vụ, nó không mang tính chất thương mại.
Đó là những chi phí của các cơ quan ngoại giao, ngoại thương ở nước sở tại, các chi phí về vận chuyển, đi lại của các đoàn khách Nhà nước, tổ chức, cá nhân, các nguồn tiền quà biếu, trợ cấp của cá nhân người nước ngoài cho cá nhân người trong nước, các nguồn kiều hối, các nguồn trợ cấp của một tổ chức từ thiện nước ngoài cho một tổ chức, đoàn thể trong nước. Thanh toán mậu dịch là quan hệ thanh toán dựa trên cơ sở trao đổi hàng hóa và các dịch vụ thương mại theo giá cả quốc tế. Các bên mua bán chịu sự ràng buộc bởi các điều khoản và điều kiện ký kết trong hợp đồng thương mại được gọi là hợp đồng ngoại thương. Mỗi hợp đồng phải quy định rõ vai trò, trách nhiệm của mỗi bên, phương thức thanh toán, đồng tiền thanh toán, điều kiện thương mại.
Đồng tiền dùng thanh toán trong hợp đồng ngoại thương có thể là đồng tiền của nước người bán hoặc nước người mua, hoặc cũng có thể là đồng tiền của nước thứ ba. Do đó, việc lựa chọn đồng tiền thanh toán phải được hai bên mua, bán bàn bạc thống nhất và ghi cụ thể trong hợp đồng. Các đồng tiền được sử dụng chủ yếu trong thanh toán quốc tế có thể là tiền tệ quốc tế như: SDR (Special Drawing Right) - Quyền rút vốn đặc biệt của Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), đồng EURO (Đơn vị tiền tệ của Cộng đồng kinh tế Châu Âu - EU) hoặc đồng tiền của các nước phát triển như: Dollars - Mỹ (USD), bảng Anh (GBP), Yên Nhật (JPY). Vì vậy, việc thanh toán sẽ liên quan đến vấn đề tỷ giá.TS Nguyễn Văn Tiến và TS.
Nguyễn Thị Hồng Hải (2016>, “ Giáo trình Thanh toán quốc tế và tài trợ ngoại thương”, NXB Lao Động. 6 Bên cạnh việc lựa chọn đồng tiền trong thanh toán quốc tế, các bên còn phải quy định một số chứng từ kèm theo phù hợp với luật pháp quốc gia và thông lệ quốc tế. Số luợng và cách lập chứng từ sẽ phụ thuộc vào phuơng thức thanh toán quốc tế mà các bên thỏa thuận trong hợp đồng. Các chứng từ này có thể trở thành đối tuợng mua bán, chuyển nhuợng giữa các ngân hàng.
Khác với thanh toán nội địa, hoạt động thanh toán quốc tế có thể gặp rủi ro liên đới với các rủi ro trong thuơng mại quốc tế. Do vậy, các nghiệp vụ bảo lãnh ngân hàng, các hoạt động của các tổ chức bảo hiểm tín dụng quốc tế ra đời để hỗ trợ cho hoạt động thanh toán quốc tế phát triển. về cơ bản, thanh toán quốc tế phát sinh trên cở sở hoạt động thuơng mại quốc tế, nó là khâu cuối cùng của quá trình mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các tổ chức và cá nhân thuộc các quốc gia khác nhau, nếu công tác thanh toán quốc tế đuợc tổ chức tốt, đuợc thực hiện nhanh chóng, an toàn và chính xác thì nó sẽ tác động trực tiếp vào việc rút ngắn thời gian chu chuyển vốn, giảm bớt và khắc phục đuợc những rủi ro liên quan tới sự biến động của tiền tệ, góp phần thúc đẩy ngoại thuơng phát triển. Trong xu thế toàn cầu hóa ngày nay, với sự tác động mạnh mẽ của thành tựu khoa học kỹ thuật cùng với xu huớng đổi mới của thời đại, quan hệ quốc tế đã và đang chuyển sang một thời kỳ mới.
Sự giao luu hàng hóa không còn bị giới hạn bởi chế độ chính trị mỗi quốc gia, thị truờng quốc tế mở rộng, vì vậy nội dung thanh toán quốc tế của mỗi nuớc cũng phải đổi mới cho phù hợp với xu thế của thời đại. Nhu vậy, quan hệ kinh tế của một nuớc biểu hiện một cách tập trung thông qua thuơng mại quốc tế dẫn đến sự ra đời của thanh toán quốc tế và nguợc lại thanh toán quốc tế có tác dụng đòi bẩy làm cho thuơng mại quốc tế ngày càng phát triển. Nó chính là một yếu tố quan trọng để đánh giá hiệu quả của hoạt động kinh tế đối ngoại, là một mắt xích không thể thiếu trong dây chuyền hoạt động kinh tế quốc dân. Vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế Hoạt động thanh toán quốc tế không chỉ có vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của một quốc gia mà còn có vai trò quan trọng trong hoạt động của các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu và các ngân hàng thuơng mại.
Đối với nền kinh tế Hoạt động thanh toán quốc tế gắn liền với quá trình phát triển của thuơng mại quốc tế và là một bộ phận hoạt động trong chiến luợc phát triển kinh tế đối ngoại của mỗi quốc gia. Khi một quốc gia thực hiện chính sách “mở cửa” nền kinh tế thì hầu nhu toàn bộ các lĩnh vực kinh tế đều tham gia vào hoạt động kinh tế đối ngoại, trọng tâm là ngoại thuơng mà uu tiên hàng đầu là xuất khẩu, tăng cuờng thu hút nguồn vốn đầu tu trực tiếp nuớc ngoài nhằm khai thác các tiềm năng trong nuớc. Tu tuởng cốt lõi của chiến luợc này là lấy nhu cầu thị truờng thế giới làm mục tiêu cho nền sản xuất trong nuớc, là đặt nền kinh tế quốc gia trong quan hệ cạnh tranh trên thị truờng quốc tế nhằm phát huy lợi thế so sánh của quốc gia. Thông qua hoạt động xuất khẩu sẽ góp phần thiết thực trong việc tăng nguồn thu ngoại tệ về cho đất nuớc, nhờ đó tăng khả năng nhập khẩu công nghệ, máy móc thiết bị hiện đại về phục vụ phát triển nền kinh tế, đảm bảo tốc độ tăng truởng kinh tế cao, cải thiện cán cân thanh toán quốc tế, tăng tích lũy ngoại tệ, góp phần ổn định an ninh tiền tệ.
Vì vậy, việc thúc đẩy các giao dịch thuơng mại quốc tế nói chung và hoạt động thanh toán quốc tế nói riêng là mục tiêu phát triển kinh tế hàng đầu của các quốc gia. Hoạt động thanh toán quốc tế càng phát triển thì càng mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế đối ngoại, tăng cuờng vị thế kinh tế của mỗi quốc gia trên thuơng truờng quốc tế. Hoạt động kinh tế đối ngoại không thể tồn tại và phát triển nếu không có hoạt động thanh toán quốc tế thực hiện vai trò cầu nối giữa các quốc gia. Nếu hoạt động này đuợc tiến hành nhanh chóng, an toàn và chính xác thì sẽ giải quyết đuợc mối quan hệ tiền - hàng giữa trong nuớc và nuớc ngoài có hiệu quả.
Đối với các ngân hàng thương mại Hoạt động thanh toán quốc tế có vai trò quan trọng trong hoạt động kinh doanh của một ngân hàng thuơng mại, nó không những tạo doanh thu dịch vụ cho ngân hàng mà còn hỗ trợ cho các hoạt động kinh doanh khác phát triển và nâng cao hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Vì vậy, hoạt động thanh toán quốc tế của ngân hàng càng có chất luợng thì càng phát triển mạnh dịch vụ khác, thu hút khách hàng về giao dịch, trên cơ sở đó sẽ tạo hiệu quả cao trong hoạt động kinh doanh cũng nhu tăng qui mô hoạt động của ngân hàng. 8 Hoạt động thanh toán quốc tế tại ngân hàng thương mại gồm nhiều lĩnh vực nghiệp vụ khác nhau như: Thanh toán xuất nhập khẩu hàng hóa, thanh toán kiều hối, thanh toán chuyển tiền ra nước ngoài, thanh toán các khoản vay nợ nước ngoài, phát hành bảo lãnh nước ngoài. Với sự phát triển của hoạt động thanh toán quốc tế, ngân hàng có thể mở rộng hoạt động kinh doanh ngoại tệ, hoạt động tài trợ xuất nhập khẩu và các dịch vụ ngân hàng quốc tế khác.
Nó có tác động tích cực đến chất lượng và hiệu quả của công tác tín dụng.