PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Nhà ở cung cấp “nền tảng cơ bản” giúp cho con người sống và duy trì các hoạt động xã hội và hoạt động thể chất (Byrne và Diamond, 2007). Giá cả thị trường bất động sản trở nên bất ổn kể từ khi nền kinh tế của nhiều quốc gia phát triển mạnh mẽ sau Chiến tranh Thế giới II. Nhà ở trở nên “đắt đỏ” tại nhiều quốc gia kể từ đầu thế kỷ 21 (Haffner và Boumeester, 2010).
Có khoảng cách rõ rệt giữa nhóm thu nhập cao và nhóm có thu nhập thấp. Đối với nhóm thu nhập thấp, sở hữu một ngôi nhà thoải mái trở thành một trong những giấc mơ ngoài tầm chi trả đối với họ. Ở tất cả các nước trên thế giới, phát triển con người luôn đi cùng với phát triển đô thị. Đô thị hóa đến từ các hoạt động của con người, tập hợp từ những hoạt động phân phối thực phẩm, thảm thực vật, cơ sở hạ tầng để tạo ra môi trường tốt hơn cho sự sống của con người.
Hơn nữa, việc đầu tư mở rộng nhà ở là biểu tượng của sự phát triển đô thị vì nhà ở là cơ sở nền tảng cần thiết cho sự phát triển xã hội và kinh tế cho tất cả mọi người (Byrne và Diamond, 2007). Với sự tăng trưởng nhanh chóng của các thành phố, ngày càng nhiều người chuyển đến các khu đô thị này và hệ quả của quá trình di cư này là sự gia tăng dân số tại các thành phố. Nhà ở là một trong những nhu cầu cơ bản của cuộc sống con người, quan trọng không kém vai trò của thực phẩm, nhà ở cung cấp nơi cư trú riêng tư và an toàn cho người dân (Sheng và Mehta, 2008). Khi số lượng người dân sống trong thành phố trở nên đông đúc và cạnh tranh, nhu cầu nhà ở sẽ tăng, sau đó khoảng cách giữa nguồn cầu và nguồn cung nhà sẽ rộng ra nếu tốc độ xây dựng chậm hơn tốc độ tăng cầu.
Các hộ gia đình trẻ và các hộ gia đình có thu nhập thấp có sức cạnh tranh thấp hơn và có thể khả năng trở thành vô gia cư vì họ gặp khó khăn khi gia nhập thị trường nhà ở. Nếu tình trạng các hộ gia đình vô gia cư trở nên tồi tệ hơn, phát triển đô thị không thể tiếp tục ổn định được. Để giữ sự ổn định và sự phát triển bền vững của đô thị, chính quyền thành phố phải thực hiện một số biện pháp để giúp các hộ gia đình trẻ và các hộ gia đình thu nhập thấp thâm nhập vào thị trường nhà ở. Sheng và Mehta chỉ ra rằng sở hữu nhà là một “quyền con người”; không chính phủ nào có thể bỏ qua quyền quan trọng này của các công dân (Sheng và Mehta, 2008).
Ở Việt Nam, các mục tiêu của chính sách nhà ở được căn cứ vào Luật Nhà ở đầu tiên năm 1991, trong đó quy định rằng mọi công dân Việt Nam đều có quyền hợp 2 pháp và chính đáng trong việc mua nhà. Tuyên bố này được khẳng định lại trong Chiến lược Phát triển Nhà ở Quốc gia năm 2011, trong đó chỉ rõ: "Quyền cơ bản của con người là có một chỗ ở phù hợp và an toàn. Nhu cầu nhà ở chính đáng này là điều kiện cần thiết để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực như là một phần của công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa Việt Nam." Việt Nam đang trong tiến trình hội nhập và phát triển, đô thị hoá ngày càng tăng nhanh dẫn đến sự phân hoá giữa người nghèo và người giàu tại các đô thị khá rõ rệt. Những người thu nhập thấp (TNT) đô thị đang phải đương đầu với vấn đề thiếu nhà ở hoặc ở trong các khu ở tồi tàn, chật chội và hệ thống hạ tầng quá tải do họ không có khả năng về kinh tế để tự cải thiện chỗ ở của mình.
Do vậy tìm ra một giải pháp đồng bộ về chính sách, về thiết kế, xây dựng các khu ở, nhà ở cho người TNT hiện đang là một trong những vấn đề bức xúc tại các đô thị Việt Nam. Phát triển và đảm bảo nhà ở cho người có thu nhập thấp là một trong các nhiệm vụ quan trọng đặt ra đối với chính phủ nói chung và chính quyền đô thị nói riêng, nó là thước đo sự phát triển hệ thống an sinh xã hội và đảm bảo chất lượng sống của người dân đô thị cũng như có tác động mạnh mẽ đến kiến trúc, cảnh quan và trình độ phát triển của một đô thị. Vấn đề nhà ở cho người TNT không chỉ là việc tạo ra nơi ăn, chốn ở cho người nghèo đô thị mà còn giải quyết vấn đề nhà ở để “an cư lạc nghiệp” cho người lao động từ nông thôn ra thành thị làm việc tại các khu, cụm công nghiệp, các nhà máy, công trường, cũng như đáp ứng nhu cầu nhà ở cho các cặp gia đình trẻ “tách hộ” khỏi bố, mẹ để ra ở riêng, hoặc đáp ứng nhu cầu nhà ở khác cho những người có thu nhập thấp thay đổi địa điểm làm việc, nơi công tác, hoặc đơn thuần thay đổi điều kiện ăn ở, sinh hoạt, đổi mới môi trường không gian sống và các điều kiện xã hội. Đối với các vùng đô thị, phát triển nhà ở cho người TNT không chỉ mang lại lợi ích và sự ổn định cuộc sống cho người TNT mà còn tạo nên sự phát triển bền vững cho các khu vực phát triển cao của đô thị, tránh những pha trộn giữa cách hành xử khác nhau giữa các nhóm người có các điều kiện, hoàn cảnh và mức cầu về điều kiện định cư khác nhau.
Chính vì vậy, việc giải quyết vấn đề nhà ở cho người có thu nhập thấp luôn là một trong các mục tiêu ưu tiên hàng đầu nổi bật và bao quát của một thể chế xã hội văn minh, nhất là một quốc gia muốn phát triển bền vững, đặc biệt là thực hiện mục tiêu công bằng xã hội. Hà Nội là một thành phố đông dân cư và sự gia tăng dân số ở Hà Nội vẫn ở mức cao, chủ yếu do sự di dân ồ ạt ở nông thôn về thủ đô để kiếm sống. Cùng với nó 3 là sự đô thị hóa mạnh làm gia tăng nhu cầu về nhà ở. Trong những năm qua, chương trình phát triển nhà ở thành phố Hà Nội đã có những bước phát triển khá mạnh mẽ, diện tích nhà ở bình quân trên đầu người toàn thành phố đạt 22,7m2/người.
Số lượng nhà ở dành cho người TNT đã tăng lên đáng kể cả về diện tích sàn xây dựng và số căn hộ. Năm 2010, toàn thành phố xây dựng được 815 căn hộ dành cho người TNT thì đến năm 2015 đã tăng lên 11. Kết quả phát triển nhà ở TNT đã cho thấy nỗ lực lớn của chính quyền thành phố và doanh nghiệp. Tuy nhiên, so với chỉ tiêu phát triển nhà ở theo Chương trình phát triển nhà ở của Thành phố Hà Nội đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt thì vẫn chưa đạt mục tiêu đề ra, còn thiếu khoảng 8.880 căn hộ cho người TNT.
Vấn đề đặt ra là tại sao Chính phủ đã sớm có các chính sách và các chương trình phát triển nhà ở dành cho người TNT, nhưng tốc độ cũng như khả năng đáp ứng nhà ở cho người TNT khu vực đô thị, nhất là các đô thị lớn ở Việt Nam như Hà Nội vẫn còn thấp, trong khi đó nhà ở thương mại không nhận được các chính sách và hỗ trợ của Chính phủ lại tăng trưởng nhanh vượt mức cầu? Nhà nước trung ương và chính quyền Hà Nội cần làm gì để phát triển nhà ở TNT khu vực đô thị Hà Nội? Trước yêu cầu đặt ra từ thực tiễn như trên, tác giả lựa chọn đề tài “Phát triển nhà ở thu nhập thấp khu vực đô thị: Nghiên cứu thực tế Thành phố Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ của mình. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến nhà ở thu nhập thấp và phát triển nhà ở thu nhập thấp Nhà ở là một trong những nhu cầu cơ bản, quan trọng nhất của con người, có ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe con người và hạnh phúc. Nhà ở thích hợp là điều cần thiết cho cuộc sống tốt đẹp, là một yêu cầu quan trọng đối với lực lượng lao động có hiệu quả và sự hài lòng với đời sống của cá nhân và cộng đồng ở cả hai khía cạnh tích cực và tiêu cực. Chính vì vậy, nhà ở đô thị cho người TNT hướng đến môi trường sống bền vững trở thành tâm điểm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học cũng như các tổ chức nghiên cứu.
Các công trình nghiên cứu về nhà ở dành cho người có thu nhập thấp khu vực đô thị rất đa dạng, sâu sắc và với những phương pháp khác nhau bao gồm cả nghiên cứu định tính, định lượng hoặc phương pháp phân tích, tổng hợp thông dụng. Các nghiên cứu dưới dạng các bài báo khoa học, các cuốn sách, các công trình khoa học. và có giá trị tham khảo khá cao cả về cơ sở khoa học cũng như kinh nghiệm thực tiễn ở các nước trên thế giới. Đồng thời, việc tham khảo những công trình nghiên cứu này 4 sẽ góp phần rút ra những bài học kinh nghiệm về chính sách và chiến lược phát triển nhà ở cho người TNT nói chung, ở khu vực đô thị nói riêng.
Nghiên cứu về nhà ở thu nhập thấp Tuyên bố Vancouver 1976 về định cư con người cho rằng “Chỗ ở và các dịch vụ đầy đủ là quyền cơ bản của con người, chính phủ có nghĩa vụ đảm bảo tất cả mọi người đều có được điều đó, bắt đầu bằng những hỗ trợ trực tiếp cho những người ít cơ hội nhất, thông qua những chương trình hướng dẫn hoạt động tự vươn lên và hành động cộng đồng” (trích theo nhà ở cho người nghèo ở Châu Á, 2010). Ngôi nhà cung cấp “nền tảng cơ bản” giúp con người sống và duy trì các hoạt động xã hội và hoạt động thể chất (Byrne và Diamond, 2007). Giá cả thị trường bất động sản trở nên bất ổn kể từ khi nền kinh tế của nhiều quốc gia phát triển mạnh mẽ sau Chiến tranh Thế giới II. Nhà ở trở nên “đắt đỏ” tại nhiều quốc gia kể từ đầu thế kỷ 21 (Haffner và Boumeester, 2010).
Có khoảng cách rõ rệt giữa nhóm thu nhập cao và nhóm có thu nhập thấp. Đối với nhóm thu nhập thấp, sở hữu một ngôi nhà thoải mái trở thành một trong những giấc mơ ngoài tầm chi trả đối với họ. Cung cấp nhà ở thu nhập thấp, nhà ở giá rẻ đã trở thành một nhiệm vụ cấp bách của chính phủ các nước.