CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NGÀNH THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm, đặc trưng ngành thương mại a. Khái niệm về thương mại Về mặt thuật ngữ, thương mại trong tiếng Anh là Trade, vừa có nghĩa là kinh doanh, vừa có nghĩa là trao đổi hàng hoá, dịch vụ.
Ngoài ra, tiếng Anh còn dùng một thuật ngữ nữa là Business hoặc Commerce với ý nghĩa là buôn bán hàng hoá, kinh doanh hàng hoá. Tiếng Pháp cũng có từ Commerce (tương đương với từ Trade, Business của tiếng Anh) là sự buôn bán hàng hoá, dịch vụ. Thương mại là hoạt động trao đổi của cải, hàng hóa, dịch vụ, kiến thức, tiền tệ…giữa hai hay nhiều đối tác và có thể nhận lại một giá trị nào đó (bằng tiền thông qua giá cả) hay bằng hàng hóa, dịch vụ khác như trong hình thức thương mại hàng đổi hàng. Trong quá trình này, người bán là người cung cấp của cải, hàng hóa, dịch vụ,…cho người mua, đổi lại người mua sẽ phải trả cho người bán một giá trị tương đương nào đó [25, tr 3].
Sự phát triển kinh tế và hoạt động kinh doanh đã làm cho khái niệm thương mại ngày càng được mở rộng. Mức độ phát triển khác nhau của các nước dẫn đến khái niệm thương mại được hiểu các nghĩa khác nhau. Ở Việt Nam, khái niệm thương mại dùng để chỉ các hoạt động liên quan đến quá trình mua bán hàng hóa (Khoản 2, Điều V, Luật Thương mại của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam). Trong khi đó, khái niệm thương mại trong Luật pháp quốc tế cũng như luật pháp của phần lớn các nước được hiểu theo nghĩa rộng hơn bao trùm rất nhiều lĩnh vực: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, sở hữu trí tuệ và các hoạt động đầu tư liên quan đến thương mại.
Luan van 9 Các nhà kinh tế học hiện đại cũng xem thương mại hoạt động với chức năng chủ yếu là mua, bán hàng hóa và các dịch vụ mua bán kèm theo. Vậy, thương mại là quá trình mua bán hàng hóa, dịch vụ trên thị trường, là lĩnh vực phân phối và lưu thông hàng hóa. Nếu hoạt động trao đổi hàng hóa (kinh doanh hàng hóa) vượt ra khỏi biên giới quốc gia thì người ta gọi đó là ngoại thương (kinh doanh quốc tế) [14, tr15]. Đặc trưng cơ bản của thương mại trong nền kinh tế thị trường - Thương mại hàng hóa, dịch vụ phát triển dựa trên cơ sở nền kinh tế nhiều thành phần (thương mại nhiều thành phần).
Cơ sở khách quan của sự tồn tại nhiều thành phần là do nhiều hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất. Đại hội IX đã khẳng định: tiếp tục thực hiện nhất quán chính sách kinh tế nhiều thành phần theo định hướng XHCN, tạo mọi điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp và công dân đầu tư và phát triển sản xuất kinh doanh; tập trung sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách, pháp luật, đổi mới công tác chỉ đạo thực hiện để đảm bảo các thành phần kinh tế đều được khuyến khích phát triển lâu dài, hợp tác, cạnh tranh lành mạnh. đó là kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể và tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản Nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Nền kinh tế nhiều thành phần trong sự vận động của cơ chế thị trường ở nước ta là nguồn lực tổng hợp to lớn để phát triển nền kinh tế, đưa thương mại phát triển trong điều kiện hội nhập.
- Thương mại phát triển theo định hướng XHCN dưới sự quản lý của Nhà nước. Sự vận động của nền kinh tế, thương mại theo cơ chế thị trường không thể nào giải quyết được hết những vấn đề do chính cơ chế đó và bản thân hoạt động thương mại dịch vụ đặt ra. Đó là các vấn đề về quan hệ lợi ích, thương mại với môi trường, nhu cầu kinh doanh bởi các nhu cầu xã hội, buôn lậu, gian lận thương mại. Những vấn đề đó trực tiếp hay gián tiếp đều có tác động ngược lại và có ảnh hưởng đến sự phát triển thương mại, dịch vụ.
Sự Luan van 10 quản lý của Nhà nước đối với thương mại ở nước ta được thực hiện bằng pháp luật và các chính sách, chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển thương mại. Nhà nước sử dụng những công cụ đó để quản lý các hoạt động thương mại làm cho thương mại phát triển trong trật tự, kỉ cương, kinh doanh theo đúng nguyên tắc của thi trường. - Thương mại tự do hay tự do lưu thông hàng hóa dịch vụ theo quy luật kinh tế thị trường và theo pháp luật. Sản xuất hàng hóa trước hết là sản xuất những giá trị sử dụng nhưng những giá trị sử dụng này phải qua trao đổi mới là hàng hóa được.
Bởi vậy, thương mại làm cho sản xuất phù hợp với những biến đổi không ngừng của thị trường trong nước và thế giới, với sự tiến bộ kỹ thuật thay đổi nhanh chóng, đồng thời thông qua việc phục vụ nhu cầu mới mà kích thích sản xuất. Tự do thương mại làm cho lưu thông hàng hóa nhanh chóng, thông suốt là diều kiện nhất thiết phải có để phát triển thương mại và kinh tế hàng hóa. Sản xuất được cởi mở nhưng việc mua bán những sản phẩm sản xuất bị gò bó, hạn chế thì rút cuộc sản xuất cũng bị kìm hãm. - Thương mại dịch vụ theo giá cả thị trường.
Gía cả thị trường được hình thành trên cơ sở giá thị trường, nó là giá trị trung bình và là giá trị cá biệt của những hàng hóa dịch vụ chiếm phần lớn trên thị trường. Mua bán theo giá cả thị trường tạo ra động lực để thúc đẩy sản xuất kinh doanh phát triển, tạo cơ hội để các doanh nghiệp vươn lên. - Tất cả các mối quan hệ kinh tế trong lĩnh vực thương mại đều được tiền tệ hóa và được thiết lập một cách hợp lý theo định hướng kế hoạch của Nhà nước, tuân theo các quy luật của lưu thông hàng hóa của nền kinh tế thị trường. Vai trò của ngành thương mại trong phát triển kinh tế - xã hội Đối với những nước mà trình độ phát triển kinh tế còn thấp như nước ta, những nhân tố tiềm năng là tài nguyên thiên nhiên và lao động, còn những Luan van 11 yếu tố thiếu hụt đó là vốn, thị trường và khả năng quản lý.
Chiến lược hướng về xuất khẩu thực chất là giải pháp mở cửa nền kinh tế nhằm tranh thủ vốn và kỹ thuật của nước ngoài, kết hợp chúng với tiềm năng trong nước về lao động và tài nguyên thiên nhiên để tạo ra sự tăng trưởng mạnh cho nền kinh tế, góp phần rút ngắn khoảng cách với nước giàu. Với định hướng phát triển kinh tế xã hội của Đảng, chính sách kinh tế đối ngoại nói chung và thương mại quốc tế nói riêng phải được coi là một chính sách cơ cấu có tầm quan trọng, chiến lược nhằm phục vụ quá trình phát triển của nền kinh tế quốc dân. Như vậy, đối với mọi quốc gia cũng như nước ta, thương mại thực sự có vai trò quan trọng, thể hiện : - Thứ nhất, thương mại là điều kiện để thúc đẩy hàng hóa phát triển. Thông qua hoạt động thương mại trên thị trường, các chủ thể kinh doanh mua bán được các hàng hóa, dịch vụ.
Điều đó bảo đảm cho quá trình tái sản xuất được tiến hành bình thường, lưu thông hàng hóa dịch vụ thông suốt. Vì vậy, không có hoạt động thương mại thì không có sản xuất phát triển. - Thứ hai, thông qua việc mua bán hàng hóa dịch vụ trên thị trường, thương mại có vai trò quan trọng trong việc mở rộng khả năng tiêu dùng nâng cao mức hưởng thụ của các cá nhân và tiêu dùng của doanh nghiệp, góp phần thúc đẩy sản xuất và mở rộng phân công lao động xã hội, thực hiện cách mạng khoa học công nghệ trong các ngành của nền kinh tế. - Thứ ba, trong xu thế quốc tế hóa đời sống kinh tế diễn ra mạnh mẽ, thị trường trong nước có mối quan hệ chặt chẽ với thị trường ngoài nước thông qua hoạt động ngoại thương.
Sự phát triển mạnh mẽ của ngoại thương hay thương mại quốc tế sẽ bảo đảm mở rộng thị trường các yếu tố đầu vào, đầu ra của thị trường trong nước và bảo đảm sự cân bằng giữa hai thị trường đó. Vì vậy, thương mại có vai trò là cầu nối gắn kết nền kinh tế trong nước với nền kinh tế thế giới, thực hiện chính sách mở cửa. Luan van 12 - Thứ tư, nói đến thương mại là nói đến sự cạnh tranh giữa các chủ thể kinh doanh trên thị trường trong mua bán hàng hóa, dịch vụ. Quan hệ giữa các chủ thể kinh doanh là quan hệ bình đẳng, thuận mua vừa bán, nói cách khác là các quan hệ đó được tiền tệ hóa.
Vì vậy, trong hoạt động thương mại đòi hỏi các doanh nghiệp tính năng động sáng tạo trong sản xuất, kinh doanh, thúc đẩy cải tiến, phát huy sáng kiến để nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa, dịch vụ trên thị trường. Ngoài ra, thương mại còn kích thích thu hút đầu tư, phát triển sản xuất hàng hóa, phân công lao động, chuyên môn hóa sản xuất và nâng cao năng lực sản xuất của nền kinh tế. Phân loại các hoạt động thương mại Có nhiều cách phân loại hoạt động thương mại: a. Phân loại theo đặc điểm và tính chất của sản phẩm trong quá trình tái sản xuất xã hội - Thương mại hàng hóa: Đối tượng của thương mại là hàng hoá hữu hình; hàng hóa được tổ chức lưu thông không chỉ trong phạm vi địa phương, vùng, quốc gia mà cả quốc tế.
- Thương mại dịch vụ: Đối tượng của thương mại là dịch vụ. Phân loại theo phạm vi hoạt động thương mại - Thương mại quốc tế (ngoại thương): Thương mại vượt qua ngoài phạm vi biên giới của một quốc gia, thông qua xuất - khẩu hàng hoá và dịch vụ, trong đó: xuất khẩu là việc bán hàng hoá và dịch vụ cho nước ngoài, nhập khẩu là việc mua hàng hoá và dịch vụ của nước ngoài. - Thương mại nội địa: Thương mại trong phạm vi lãnh thổ quốc gia, vùng và địa phương nhất định. Phân loại theo các khâu của quá trình lưu thông - Thương mại bán buôn: là hình thức chuyên môn hóa của quá trình lưu thông hàng hóa, thể hiện sự lưu chuyển hàng hóa giữa các chủ thể sản xuất và thương mại bán buôn.
Kết thúc quá trình lưu chuyển, hàng hóa vẫn còn nằm trong khâu lưu thông. Thương mại bán buôn có vai trò quan trọng trong kết nối giữa nơi sản xuất và nơi tiêu thụ tất cả các hàng hóa khác nhau.