Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG PHÁP LUẬT VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LƯỢNG SẠCH VÀ NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO 1. Những vấn đề chung về năng lượng sạch và năng lượng tái tạo 1. Khái niệm năng lượng sạch và năng lượng tái tạo Thời gian qua, trên thế giới hay ở Việt Nam đề cập nhiều về nguồn năng lượng mới, năng lượng tái tạo, năng lượng xanh hay năng lượng bền vững. Ưu điểm của các nguồn năng lượng là sạch, có sẵn trong thiên nhiên, không gây ô nhiễm, không bị cạn kiệt và là giải pháp tốt nhất nhằm tiết kiệm năng lượng và thay thế cho năng lượng hóa thạch trong tương lai.
Năng lượng sạch mang tính khoa học và được quan niệm theo nhiều cách tiếp cận khác nhau. Các tên gọi khác như năng lượng tái tạo, năng lượng xanh, năng lượng mới, năng lượng bền vững đều có chung một cách hiểu như vậy. Trong công trình này các cụm từ năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, năng lượng xanh đều được sử dụng và cần được hiểu là có cùng nội hàm như nhau. Trong cách nói thông thường, năng lượng tái tạo được hiểu là những nguồn năng lượng hay những phương pháp khai thác năng lượng mà nếu đo bằng các chuẩn mực của con người thì vô hạn.
Vô hạn ở đây có hai nghĩa: Nghĩa thứ nhất: năng lượng tồn tại nhiều đến mức mà không thể trở thành cạn kiệt vì sự sử dụng của con người (ví dụ như năng lượng Mặt trời). Nghĩa thứ hai: là năng lượng tự trong thời gian ngắn và liên tục (ví dụ năng lượng sinh khối) trong các quy trình còn diễn tiến trong một thời gian dài trên Trái đất. Theo ý nghĩa về vật lý, năng lượng không tự nhiên sinh ra mà trước tiên là do mặt trời mang lại và được biển đổi thành các dạng năng lượng hay các vật mang năng lượng khác nhau. Tùy theo từng trường hợp mà năng lượng này được sử dụng ngay tức khắc hay được tạm thời dự trữ dưới một dạng nào đó.
Việc sử dụng khái niệm tái tạo theo cách nói thông thường là dùng để chi các chu kỳ tái tạo mà đối với con người là ngắn đi rất nhiều (thí dụ như khí sinh học 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com so với năng lượng hóa thạch). Trong cảm giác về thời gian của con người thì Mặt trời sẽ còn là một nguồn cung cấp năng lượng trong một thời gian gần như là vô tận. Mặt trời cũng là nguồn cung cấp năng lượng liên tục cho nhiều quy trình diễn tiến trong bầu sinh quyển Trái đất. Những quy trình này có thể cung cấp năng lượng cho con người và cũng mang lại những cái gọi là nguyên liệu tái tăng trưởng.
Luồng gió thổi, dòng nước chảy và nhiệt lượng cùa mặt trời đã được con người sử dụng từ rất lâu trong quá khứ cho đến khi phát hiện ra than đá, dầu mỏ, khí đốt thì những nguồn năng lượng nói trên ít được đề cập đến nữa. Ở Việt Nam, khái niệm năng lượng sạch (hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả năng lượng tái tạo, năng lượng xanh, năng lượng bền vững) được quy định ở nhiều văn bản, tài liệu. Đứng ở nhiều góc độ mà cách tiếp cận có thể khác nhau nhưng không sai lệch về bản chất của cùng một đối tượng. Trong khoa học pháp lý: Khoản 1, Điều 43 Luật bảo vệ môi trường năm 2014 được hiểu: "Năng lượng tái tạo là năng lượng được khai thác từ nước, gió, ánh sáng mặt trời, địa nhiệt, sóng biển, nhiên liệu sinh học và các nguồn tài nguyên năng lượng có khả năng tái tạo khác" [47].
Khoản 1, khoản 2, khoản 3 Điều 3 Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2010 được hiểu: 1. Năng lượng bao gồm nhiên liệu, điện năng, nhiệt năng thu được trực tiếp hoặc thông qua chế biến từ các nguồn tài nguyên năng lượng không tái tạo và tái tạo. Tài nguyên năng lượng không tái tạo gồm than đá, khí than, dầu mỏ, khí thiên nhiên, quặng urani và các tài nguyên năng lượng khác không có khả năng tái tạo. Tài nguyên năng lượng tái tạo gồm sức nước, sức gió, ánh sáng mặt trời, địa nhiệt, nhiên liệu sinh học và các tài nguyên năng lượng khác có khả năng tái tạo [43].
Khoản 13, Điều 2 Quyết định số 18/2008/QĐ-BCT ngày 18/07/2008 của Bộ trưởng Bộ Công Thương quy định về biểu giá chi phí tránh được cho các nhà máy 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điện nhỏ sử dụng năng lượng tái tạo, được hiểu: "Năng lượng tái tạo là năng lượng được sản xuất từ các nguồn thủy điện nhỏ, gió, mặt trời, địa nhiệt, thủy triều, sinh khối, khí chôn lấp rác thải, khí của các nhà máy xử lý rác thải và khí sinh học" [3]. Khoản 2, Điều 3 Nghị định số 04/2009/NĐ-CP ngày 14/01/2009 của Chính phủ về ưu đãi, hỗ trợ hoạt động bảo vệ môi trường, được hiểu: Sản xuất năng lượng sạch, năng lượng tái tạo là việc sản xuất năng lượng từ sử dụng sức gió, ánh sáng mặt trời, thủy triều, địa nhiệt. Năng lượng sạch là năng lượng được sản xuất trên cơ sở chuyển hóa từ các nguồn năng lượng sơ cấp tái tạo, ít tác động tiêu cực đến môi trường như thủy năng, năng lượng gió, năng lượng mặt trời, năng lượng địa nhiệt, năng lượng thủy triều, nhiên liệu sinh học. Năng lượng sạch cũng là năng lượng được sản xuất, cung cấp từ các nguồn năng lượng sơ cấp hóa thạch (than đá, sản phẩm dầu, khí đốt) và hạt nhân trên cơ sở sử dụng công nghệ chuyển hóa năng lượng là công nghệ sạch, công nghệ thân thiện môi trường hay bảo vệ môi trường; đồng thời, quá trình sản xuất, cung cấp năng lượng được tiến hành trong điều kiện đảm bảo thực hiện nghiêm ngặt công tác quản lý tác động môi trường, tổ chức hoạt động có hiệu quả cao hệ thống giám sát, kiểm soát, phòng ngừa, giảm thiểu ô nhiễm và các tác động tiêu cực khác đến môi trường [11].
Các định nghĩa trên mang tính nguồn gốc vì việc xác định xét theo nguồn của năng lượng (như gió, mặt trời.), điều này khó điều chỉnh khi phát sinh thêm dạng năng lượng mới trong tương lai. Cùng một đối tượng nhưng khái niệm về năng lượng sạch của nhiều quốc gia còn khác nhau. Một số nước xác định năng lượng sạch theo căn cứ vào kết quả sử dụng. Ví dụ, Luật số 2005-781 ngày 13/01/2005 về năng lượng của Pháp xác định, năng lượng là năng lượng sạch nếu nó cho phép hạn chế tiếng ồn, không gây nhiễu loạn thủy năng, phá hỏng cảnh quan, gây ra bức xạ và làm giảm thải khí nhà kính.
Như vậy có thể hiểu, ngay trong cùng một hệ thống điều chỉnh pháp lý các khái niệm đưa rất khác nhau và chưa hoàn toàn đầy đủ nghĩa theo nội hàm "Năng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lượng sạch". Từ việc đưa ra khái niệm không chính xác, không bao quát nên việc xây dựng văn bản pháp luật của Nhà nước do vậy chưa thống nhất, có nhiều mâu thuẫn, cần phải được hệ thống lại và thống nhất trong áp dụng để đảm bảo pháp luật đi vào thực tế có hiệu quả. Theo quan điểm của tác giả, dù tiếp cận bằng cách này hay cách khác nguồn năng lượng đó không gây ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước, không ảnh hưởng đến môi trường sống, bảo vệ môi trường, cảnh quan và hệ sinh thái được coi là năng lượng sạch và năng lượng tái tạo. Các nguồn năng lượng sạch và năng lượng tái tạo chủ yếu Cho đến ngày nay, con người đã tìm ra được rất nhiều các nguồn năng lượng thay thế cho nguồn năng lượng hóa thạch.
Xét về lợi ích mà chúng đem lại ta có thể chia ra các nguồn năng lượng sạch và năng lượng tái tạo chủ yếu sau đây. Pin nhiêu liệu Pin nhiên liệu là một thiết bị điện hóa mà trong đó biến đổi hóa năng thành điện năng nhờ quá trình oxy hóa nhiên liệu, mà nhiên liệu thường dùng ở đây là khí H2 và khí O2 hoặc không khí. Quá trình biến đổi năng lượng trong pin nhiên liệu ở đây là trực tiếp từ hóa năng sang điện năng theo phản ứng H2 + O2 = H2O + dòng điện, nhờ có tác dụng của chất xúc tác, thường là các màng platin nguyên chất hoặc hỗn hợp platin, hoặc các chất điện phân như kiềm, muối Cacbonat, Oxit rắn. thực chất nó là một loại pin điện hóa.
Người ta phân loại các pin nhiên liệu theo chất điện phân, điện cực và các chất xúc tác trong pin nhưng nguồn nguyên liệu vẫn chỉ là H2 và O2 trên không khí. Trước đây người ta dùng khí H2 để biến đổi thành nhiệt năng dưới dạng đốt cháy, sau đó từ nhiệt năng sẽ biến đổi thành cơ năng qua các tua bin khí và các tua bin đó dẫn động các máy phát điện để biến đổi thành dòng điện, với biến đổi gián tiếp như vậy thì hiệu suất của quá trình sẽ thấp. Từ đó ta dễ dàng so sánh quá trình biến đổi trực tiếp trong pin nhiên liệu là có hiệu suất rất cao. Pin nhiên liệu sẽ có thể nắm giữ vai trò chủ đạo trong viễn cảnh nguồn năng lượng của thế giới trong tương lai.
Những đặc điểm ưu việt của nó như hiệu suất cao, ổn định lớn, độ phát xạ thấp, không gây ồn, không gây ô nhiễm môi trường. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Năng lượng mặt trời Năng lượng Mặt trời là năng lượng của dòng bức xạ điện từ xuất phát từ Mặt trời, cộng với một phần nhỏ năng lượng của các hạt hạ nguyên tử khác phóng ra từ ngôi sao này. Dòng năng lượng này sẽ tiếp tục phát ra cho đến khi phản ứng hạt nhân trên Mặt trời hết nhiên liệu, vào khoảng 5 tỷ năm nữa [31].
Năng lượng Mặt trời có những ưu điểm như: Sạch, chi phí nhiên liệu và bảo dưỡng thấp, an toàn cho người sử dụng… Đồng thời, phát triển ngành công nghiệp sản xuất pin mặt trời sẽ góp phần thay thế các nguồn năng lượng hóa thạch, giảm phát khí thải nhà kính, bảo vệ môi trường. Vì thế, đây được coi là nguồn năng lượng quý giá, có thể thay thế những dạng năng lượng cũ đang ngày càng cạn kiệt. Đối với cuộc sống của loài người, năng lượng Mặt trời là một nguồn năng lượng tái tạo quý báu. Tuy nhiên hiện nay, ứng dụng năng lượng Mặt trời còn gặp một số khó khăn như: Đầu tư chi phí lớn, cần nhiều không gian để đặt tấm năng lượng mặt trời, phụ thuộc vào vị trí của mặt trời, bị ảnh hưởng bởi sự hiện diện của các đám mây.
Năng lượng gió Năng lượng gió là động năng của không khí di chuyển trong bầu khí quyển Trái đất.