Luận văn thạc sĩ vnu ued phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học chương dẫn xuất halogen ancol phenol hóa học lớp 11 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phát triển năng lực vận dụng kiến thức qua dạy học chương dẫn xuất halogen, ancol, phenol lớp 11.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoàn
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Thị Oanh
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Thông Qua Dạy Học Chương “Dẫn Xuất Halogen – Ancol – Phenol” Hóa Học Lớp 11 Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• 0.5. Vấn đề nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
• 0.8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 0.9. Phương pháp nghiên cứu
• 0.9.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
• 0.9.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 0.9.3. Phương pháp xử lý thống kê toán học kết quả thực nghiệm
• 0.10. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Năng lực và sự phát triển năng lực của học sinh trung học phổ thông
• 1.1.1. Khái niệm năng lực và năng lực của học sinh trung học phổ thông
• 1.1.1.1. Khái niệm năng lực
• 1.1.1.2. Khái niệm về năng lực của học sinh trung học phổ thông
• 1.1.2. Phân loại năng lực
• 1.1.2.1. NL chuyên môn (Professional competency)
• 1.1.2.2. NL phương pháp (Methodical competency)
• 1.1.2.3. NL xã hội (Social competency)
• 1.1.2.4. NL cá thể (Individual competency)
• 1.2. Năng lực cốt lõi và năng lực đặc thù môn học của học sinh trung học phổ thông
• 1.2.1. Năng lực cốt lõi
• 1.2.2. Năng lực đặc thù của môn Hóa học
• 2. MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC THÔNG QUA DẠY HỌC CHƯƠNG “DẪN XUẤT HALOGEN - ANCOL - PHENOL” HÓA HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Phân tích cấu trúc nội dung chương “Dẫn xuất halogen - Ancol - Phenol”
• 2.2. Cấu trúc nội dung chương “Dẫn xuất halogen - Ancol - Phenol”
• 2.3. Mục tiêu chương “Dẫn xuất halogen- Ancol- Phenol”
• 2.4. Đặc điểm nội dung và phương pháp dạy học chương “Dẫn xuất halogen - Ancol - Phenol”
• 2.5. Một số biện pháp nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học chương “Dẫn xuất halogen - Ancol- Phenol” Hóa học lớp 11 trung học phổ thông
• 2.5.1. Nguyên tắc lựa chọn phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học chương “Dẫn xuất halogen - Ancol- Phenol” Hóa học lớp 11 trung học phổ thông (chương trình cơ bản)
• 2.5.2. Biện pháp 1: Sử dụng phương pháp dạy học dự án
• 2.5.3. Biện pháp 2: Sử dụng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề
• 2.5.4. Biện pháp 3: Sử dụng bài tập phát triển năng lực
• 2.5.5. Biện pháp 4: Sử dụng dạy theo học hợp đồng kết hợp với sơ đồ tư duy
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Địa bàn và đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Tiến trình thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Khảo sát lớp đối chứng và lớp thực nghiệm
• 3.5. Nội dung và kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Hóa Học

Phát triển năng lực vận dụng kiến thức hóa học cho học sinh lớp 11 là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Chương trình học không chỉ tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà còn giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Đặc biệt, chương "Dẫn xuất halogen, Ancol, Phenol" cung cấp nền tảng vững chắc cho việc phát triển năng lực này. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm hóa học và cách chúng liên quan đến cuộc sống hàng ngày.

1.1. Khái Niệm Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Hóa Học

Năng lực vận dụng kiến thức hóa học là khả năng áp dụng các kiến thức đã học vào các tình huống thực tế. Điều này bao gồm việc hiểu và phân tích các phản ứng hóa học, cũng như khả năng giải quyết các vấn đề liên quan đến hóa học trong cuộc sống hàng ngày.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Phát Triển Năng Lực Này

Việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức hóa học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn tạo ra sự tự tin trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn. Điều này rất cần thiết trong bối cảnh xã hội hiện đại, nơi mà kiến thức hóa học có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

II. Thách Thức Trong Việc Dạy Học Hóa Học Lớp 11

Dạy học hóa học lớp 11 gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu hụt phương pháp dạy học tích cực và sự không đồng nhất trong việc áp dụng các phương pháp này. Điều này dẫn đến việc học sinh không thể kết nối kiến thức lý thuyết với thực tiễn.

2.1. Thiếu Hụt Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, dẫn đến việc học sinh không có cơ hội thực hành và áp dụng kiến thức. Điều này làm giảm khả năng vận dụng kiến thức của học sinh trong các tình huống thực tế.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Kết Nối Kiến Thức Với Thực Tiễn

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc thấy được mối liên hệ giữa kiến thức hóa học và các vấn đề thực tiễn. Điều này cần được giải quyết thông qua việc thiết kế các bài học có tính ứng dụng cao và liên quan đến cuộc sống hàng ngày.

III. Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Để Phát Triển Năng Lực

Để phát triển năng lực vận dụng kiến thức hóa học, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực là rất cần thiết. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

3.1. Phương Pháp Dạy Học Dự Án

Phương pháp dạy học dự án cho phép học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó áp dụng kiến thức hóa học vào các tình huống cụ thể. Điều này giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm và khả năng giải quyết vấn đề.

3.2. Phương Pháp Dạy Học Phát Hiện Và Giải Quyết Vấn Đề

Phương pháp này khuyến khích học sinh tự tìm ra giải pháp cho các vấn đề hóa học. Học sinh sẽ được đặt vào các tình huống thực tế và phải sử dụng kiến thức của mình để tìm ra giải pháp, từ đó phát triển năng lực vận dụng kiến thức.

3.3. Sử Dụng Bài Tập Phát Triển Năng Lực

Bài tập hóa học được thiết kế để phát triển năng lực vận dụng kiến thức sẽ giúp học sinh thực hành và củng cố kiến thức. Các bài tập này nên liên quan đến các tình huống thực tế để học sinh có thể thấy được ứng dụng của kiến thức.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Hóa Học

Việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức hóa học không chỉ có ý nghĩa trong học tập mà còn trong cuộc sống hàng ngày. Học sinh có thể áp dụng kiến thức hóa học để giải quyết các vấn đề thực tiễn, từ việc hiểu biết về các sản phẩm hóa học trong sinh hoạt đến việc tham gia vào các hoạt động nghiên cứu khoa học.

4.1. Ứng Dụng Trong Cuộc Sống Hàng Ngày

Học sinh có thể áp dụng kiến thức hóa học để hiểu rõ hơn về các sản phẩm hóa học mà họ sử dụng hàng ngày, từ thực phẩm đến mỹ phẩm. Điều này giúp họ đưa ra các quyết định thông minh hơn trong việc lựa chọn sản phẩm.

4.2. Tham Gia Nghiên Cứu Khoa Học

Năng lực vận dụng kiến thức hóa học cũng mở ra cơ hội cho học sinh tham gia vào các hoạt động nghiên cứu khoa học. Họ có thể áp dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn và đóng góp vào sự phát triển của xã hội.

V. Kết Luận Về Phát Triển Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Hóa Học

Phát triển năng lực vận dụng kiến thức hóa học cho học sinh lớp 11 là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn tự tin áp dụng vào thực tiễn. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn chuẩn bị cho học sinh những kỹ năng cần thiết cho tương lai.

5.1. Tương Lai Của Việc Dạy Học Hóa Học

Tương lai của việc dạy học hóa học sẽ tiếp tục phát triển theo hướng tích cực, với sự chú trọng vào việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh. Các phương pháp dạy học mới sẽ được áp dụng để tạo ra môi trường học tập hiệu quả hơn.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Tiến

Cần có các giải pháp cải tiến trong việc dạy học hóa học, bao gồm việc đào tạo giáo viên, phát triển tài liệu học tập và thiết kế các hoạt động học tập có tính ứng dụng cao. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh chuyển dịch căn bản của nền giáo dục hiện đại theo Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020, việc chuyển đổi từ mô hình truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Môn Hóa học tại trường trung học phổ thông vốn là ngành khoa học vừa mang tính lý thuyết chuyên sâu, vừa gắn liền với thực nghiệm và đời sống sản xuất. Tuy nhiên, khảo sát thực tế năm 2014 trên 56 giáo viên và 200 học sinh tại 15 trường trung học phổ thông thuộc địa bàn Thành phố Hải Phòng cho thấy việc dạy học vẫn nặng về lý thuyết hàn lâm, khiến học sinh gặp nhiều khó khăn khi giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua việc đổi mới phương pháp giảng dạy chương Dẫn xuất halogen - Ancol - Phenol trong chương trình Hóa học lớp 11 cơ bản. Mục tiêu cụ thể của luận văn là xây dựng hệ thống cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng, từ đó đề xuất và thực nghiệm 4 biện pháp dạy học tích cực bao gồm dạy học dự án, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học hợp đồng kết hợp sơ đồ tư duy và sử dụng bài tập hóa học thực tiễn.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại các trường trung học phổ thông tiêu biểu như An Dương, Nguyễn Trãi, Kiến An, Lê Hồng Phong trong năm học 2013-2014. Ý nghĩa của đề tài được khẳng định thông qua việc nâng cao các chỉ số định lượng về kết quả học tập, gia tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 20%, đồng thời thiết lập bộ công cụ sư phạm hữu ích giúp giáo viên phổ thông tối ưu hóa chất lượng dạy học môn Hóa học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài xây dựng nền tảng dựa trên lý thuyết tiếp cận tích hợp về năng lực của Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường, kết hợp quan điểm của Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn. Năng lực được định nghĩa là sự kết hợp hài hòa giữa tri thức, kỹ năng và thái độ sẵn sàng hành động để hoàn thành hiệu quả nhiệm vụ trong các bối cảnh cụ thể. Cấu trúc năng lực hành động bao gồm 4 thành tố cốt lõi tương ứng với 4 trụ cột giáo dục của UNESCO: Năng lực chuyên môn (Học để biết), Năng lực phương pháp (Học để làm), Năng lực xã hội (Học để cùng chung sống), và Năng lực cá thể (Học để tự khẳng định).

Trong phạm vi chuyên ngành, luận văn làm rõ 5 khái niệm then chốt: Năng lực cốt lõi, Năng lực đặc thù môn Hóa học, Năng lực vận dụng kiến thức, Tình huống có vấn đề và Dạy học theo hợp đồng. Cấu trúc năng lực vận dụng kiến thức hóa học được cụ thể hóa thành 5 thành phần:

1. Năng lực hệ thống hóa kiến thức.
2. Năng lực phân tích, tổng hợp các kiến thức hóa học vận dụng vào đời sống.
3. Năng lực phát hiện các nội dung kiến thức được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực.
4. Năng lực phát hiện vấn đề thực tiễn và sử dụng kiến thức hóa học để giải thích.
5. Năng lực độc lập, sáng tạo trong việc xử lý các tình huống thực tiễn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu lý thuyết, nghiên cứu thực tiễn và thống kê toán học:

• Phương pháp khảo sát thực tiễn: Thu thập dữ liệu thông qua phiếu điều tra anket đối với cỡ mẫu gồm 56 giáo viên giảng dạy Hóa học tại 15 trường trung học phổ thông và 200 học sinh (gồm 100 học sinh lớp 11 và 100 học sinh lớp 12) tại trường An Dương và Nguyễn Trãi - Hải Phòng. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện và khách quan cho toàn bộ khu vực nghiên cứu.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành giảng dạy song song trên các lớp thực nghiệm và đối chứng có trình độ tương đương, sử dụng giáo án tích hợp các phương pháp dạy học tích cực đã thiết kế.
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Toàn bộ điểm số bài kiểm tra 15 phút, 45 phút và bảng kiểm quan sát hành vi được phân tích thông qua các tham số thống kê toán học gồm điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên, kiểm định t-Student và dựng đồ thị đường lũy tích phân bố điểm số. Việc lựa chọn các phương pháp thống kê này nhằm đảm bảo tính chuẩn xác, khách quan và chứng minh sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm đối tượng. Quá trình nghiên cứu được triển khai từ tháng 9 năm 2013 đến tháng 11 năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu đã chỉ ra sự mất cân đối nghiêm trọng giữa nhận thức và hành động trong việc dạy học phát triển năng lực:

• Tỷ lệ giáo viên không sử dụng hoặc ít sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại còn rất cao: Có tới 67,83% giáo viên không sử dụng dạy học theo dự án, 58,92% giáo viên không sử dụng bài tập phát triển năng lực vận dụng kiến thức, 32,13% không sử dụng phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề, và 28,57% không áp dụng dạy học theo hợp đồng.
• Mục tiêu kiểm tra đánh giá chủ yếu dừng lại ở mức độ thấp: 55,36% giáo viên thường xuyên chỉ yêu cầu học sinh tái hiện kiến thức lý thuyết đơn thuần, trong khi tỷ lệ yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề thực tiễn hoặc thực hiện đề tài nghiên cứu nhỏ chỉ đạt 1,79% ở mức rất thường xuyên và có tới 33,93% giáo viên hoàn toàn không thực hiện.
• Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ áp lực thi cử và nguồn học liệu: 50,0% giáo viên cho rằng các kỳ thi chưa yêu cầu nhiều câu hỏi thực tiễn; 30,36% gặp khó khăn về thời gian soạn giáo án và 25,0% thiếu tài liệu tham khảo chuẩn hóa.
• Khoảng cách giữa nhu cầu của học sinh và phương pháp của giáo viên rất lớn: 80% học sinh khẳng định rất thích vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn, nhưng 74% học sinh phản ánh các bài kiểm tra không bao giờ có câu hỏi thực tế, 75% cho biết giáo viên không dành thời gian giải đáp các hiện tượng đời sống, dẫn đến 64% học sinh không hình thành được thói quen liên hệ bài học với thực tế.

Thảo luận kết quả

Khi triển khai các biện pháp thực nghiệm sư phạm tại các lớp thực nghiệm so với lớp đối chứng, kết quả định lượng cho thấy sự cải thiện vượt bậc:

• Về kết quả kiểm tra định kỳ: Điểm trung bình của học sinh lớp thực nghiệm đạt mức cao hơn từ 0,8 đến 1,2 điểm so với lớp đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở lớp thực nghiệm chiếm trên 65%, cao hơn khoảng 18% so với lớp đối chứng; tỷ lệ học sinh yếu, kém giảm mạnh xuống dưới 3%.
• Trực quan hóa dữ liệu qua biểu đồ và đồ thị: Đồ thị đường lũy tích phân bố điểm số của lớp thực nghiệm luôn nằm hoàn toàn về phía bên phải của lớp đối chứng ở cả đề kiểm tra 15 phút và đề kiểm tra 45 phút. Biểu đồ cột thể hiện sự dịch chuyển rõ rệt của phổ điểm từ nhóm trung bình sang nhóm khá giỏi, chứng minh hiệu quả can thiệp sư phạm rõ ràng.
• Đánh giá định tính qua bảng kiểm quan sát: Học sinh lớp thực nghiệm có biểu hiện tích cực về năng lực tự học, khả năng phát hiện vấn đề tăng 35%, kỹ năng làm việc nhóm và thuyết trình sản phẩm dự án như quy trình nấu rượu etylic truyền thống được hoàn thiện xuất sắc. Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu lý luận giáo dục hiện đại, khẳng định rằng khi kiến thức hóa học hữu cơ được đặt trong bối cảnh thực tiễn sinh động, học sinh không chỉ nắm chắc bản chất hóa học mà còn hình thành tư duy giải quyết vấn đề bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng mô hình dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Thiết kế và tổ chức dạy học theo dự án định kỳ: Giáo viên bộ môn Hóa học chủ động xây dựng các dự án học tập vừa và nhỏ với chu kỳ từ 1 đến 2 tuần cho các chủ đề có tính ứng dụng cao như điều chế ancol etylic bằng phương pháp lên men tinh bột, khảo sát tác hại của lạm dụng rượu bia, hoặc ứng dụng của phenol trong công nghiệp hóa chất. Mục tiêu hướng tới là 100% học sinh được rèn luyện kỹ năng thu thập dữ liệu, làm việc nhóm và báo cáo sản phẩm trước lớp.
2. Tích hợp tình huống có vấn đề vào tiến trình giảng dạy bài mới: Đội ngũ giáo viên cần triệt để khai thác quy trình dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề qua 4 bước. Mỗi bài giảng cần lồng ghép ít nhất 2 tình huống mâu thuẫn nhận thức thực tiễn, ví dụ như giải thích sự bất thường về nhiệt độ sôi và độ tan của ancol metylic do liên kết hiđro so với các hợp chất có cùng phân tử khối.
3. Đổi mới căn bản ma trận đề kiểm tra và đánh giá học sinh: Tổ chuyên môn nhà trường cần tăng tỷ lệ các câu hỏi gắn với bối cảnh thực tiễn, đời sống sinh hoạt, sản xuất công nghiệp và bảo vệ môi trường từ mức dưới 5% hiện nay lên tối thiểu 30% trong tổng số điểm của các bài kiểm tra 15 phút, 45 phút và bài thi học kỳ.
4. Triển khai phương pháp dạy học theo hợp đồng kết hợp sơ đồ tư duy: Ban giám hiệu và giáo viên cần tạo điều kiện tổ chức các tiết học theo hợp đồng trong các giờ luyện tập, ôn tập chương. Việc yêu cầu học sinh tự xây dựng sơ đồ tư duy về mối liên hệ giữa cấu tạo, tính chất và ứng dụng của dẫn xuất halogen, ancol, phenol sẽ giúp củng cố năng lực hệ thống hóa kiến thức một cách chủ động.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giáo viên Hóa học cấp trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống giáo án mẫu, ngân hàng bài tập thực tiễn và kịch bản tổ chức dạy học dự án đã được thực nghiệm thành công để áp dụng vào giảng dạy chương trình Hóa học hữu cơ lớp 11.
• Tổ trưởng chuyên môn và Cán bộ quản lý giáo dục: Sử dụng luận văn làm tài liệu định hướng sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề đổi mới phương pháp giảng dạy, làm căn cứ xây dựng tiêu chí đánh giá giờ dạy theo định hướng phát triển năng lực người học.
• Học viên cao học và Nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Hóa học: Tham khảo khung lý thuyết chuyên sâu về 5 thành phần năng lực vận dụng kiến thức, quy trình thiết kế bảng hỏi điều tra và phương pháp xử lý thống kê toán học chuẩn mực trong nghiên cứu khoa học giáo dục.
• Sinh viên các trường Đại học Sư phạm ngành Hóa học: Tiếp cận sớm các phương pháp dạy học tích cực, nâng cao kỹ năng thiết kế tình huống có vấn đề và kỹ thuật xây dựng sơ đồ tư duy để phục vụ tốt cho các đợt thực tập sư phạm và công tác giảng dạy sau khi tốt nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Chương Dẫn xuất halogen - Ancol - Phenol có những ưu thế gì để phát triển năng lực vận dụng kiến thức?

Chương học này chứa đựng lượng kiến thức hữu cơ phong phú gắn liền mật thiết với đời sống hàng ngày như rượu bia, cồn y tế, chất sát trùng, dung môi và nhựa phenol-fomanđehit. Học sinh dễ dàng tìm kiếm mẫu vật, quan sát hiện tượng thực tế và thực hiện các dự án điều chế sinh học đơn giản để liên hệ trực tiếp với lý thuyết cấu tạo nhóm chức.

Làm thế nào để triển khai dạy học dự án mà không ảnh hưởng đến quỹ thời gian 45 phút trên lớp?

Giáo viên áp dụng mô hình phân chia 5 giai đoạn: Giao nhiệm vụ, lập kế hoạch và hướng dẫn ngoài giờ lên lớp; học sinh tự thực hiện dự án theo nhóm trong thời gian 1 tuần tại nhà; tiết học 45 phút trên lớp chỉ dành trọn vẹn cho việc đại diện các nhóm báo cáo sản phẩm, thảo luận và đánh giá nghiệm thu hợp đồng.

Rào cản lớn nhất khiến giáo viên ngần ngại đưa câu hỏi thực tiễn vào giảng dạy là gì?

Theo số liệu điều tra từ 56 giáo viên, 50% thừa nhận nguyên nhân lớn nhất là các kỳ thi tuyển sinh và kiểm tra chung chưa có nhiều câu hỏi thực tế, cùng với 30,36% lo ngại mất nhiều thời gian biên soạn giáo án và thiếu tài liệu tham khảo chuẩn mực.

Những công cụ nào giúp đánh giá chính xác năng lực vận dụng kiến thức của học sinh?

Đánh giá năng lực cần phối hợp đa dạng các công cụ: Bài kiểm tra định hướng năng lực với các câu hỏi mở, bảng kiểm quan sát thái độ làm việc nhóm, phiếu đánh giá sản phẩm dự án đa phương tiện và hồ sơ học tập thông qua bản hợp đồng tự đánh giá của học sinh.

Dạy học theo hợp đồng kết hợp sơ đồ tư duy đem lại hiệu quả cụ thể ra sao?

Phương pháp này phân hóa được nhịp độ học tập của từng cá nhân thông qua việc tự chọn các gói nhiệm vụ bắt buộc và tự chọn, đồng thời sơ đồ tư duy giúp học sinh hệ thống hóa mạch kiến thức cấu trúc - tính chất - ứng dụng một cách trực quan, tăng khả năng ghi nhớ dài hạn lên trên 30%.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về cấu trúc năng lực hành động và xác lập 5 tiêu chí cốt lõi của năng lực vận dụng kiến thức hóa học cho học sinh phổ thông.
• Khảo sát thực tế trên 56 giáo viên và 200 học sinh tại Hải Phòng đã phản ánh chân thực thực trạng giảng dạy nặng về lý thuyết và chỉ rõ khoảng cách lớn giữa nhu cầu học sinh với phương pháp dạy học truyền thống.
• Xây dựng thành công 4 biện pháp dạy học tích cực gồm dạy học dự án, phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học hợp đồng kết hợp sơ đồ tư duy và hệ thống bài tập thực tiễn chuyên sâu cho chương Dẫn xuất halogen - Ancol - Phenol.
• Dữ liệu thực nghiệm sư phạm khẳng định tính hiệu quả và khả thi vượt trội khi nâng cao tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 65% và hạ tỷ lệ điểm yếu kém xuống dưới 3%.
• Trong giai đoạn tiếp theo, các tổ chuyên môn cần nhanh chóng triển khai chuẩn hóa ngân hàng câu hỏi thực tiễn và phổ biến rộng rãi các kịch bản dạy học dự án vào phân phối chương trình chính khóa.

Quý thầy cô và bạn đọc hãy áp dụng ngay các giải pháp sư phạm và hệ thống bài tập tình huống thực tiễn từ luận văn để kiến tạo những giờ học Hóa học sinh động, hiệu quả và truyền cảm hứng mạnh mẽ cho học sinh!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Năng lực và sự phát triển năng lực của học sinh trung học phổ thông 1. Khái niệm năng lực và năng lực của học sinh trung học phổ thông 1. Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực (compentency)(NL) có nguồn gốc Latinh: “competentia” có nghĩa là “gặp gỡ”.

Ngày nay khái niệm NL được hiểu dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau. Theo cách tiếp cận truyền thống (tiếp cận hành vi - behavioural approach) thì NL là khả năng đơn lẻ của cá nhân, được hình thành dựa trên sự lắp ghép các mảng kiến thức và kỹ năng cụ thể. Trong thập kỷ gần đây, NL đang được nhìn nhận bằng tiếp cận tích hợp: Theo Trần Trọng Thuỷ và Nguyễn Quang Uẩn “NL là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [23, tr. Theo Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường: “NL là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức kĩ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức” [4, tr.

Trong đề tài này chúng tôi chấp nhận quan niệm: “ Năng lực là sự kết hợp hợp lý kiến thức, kỹ năng và sự sẵn sàng tham gia hoạt động tích cực, có hiệu quả”. NL được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả (performance). NL dưới dạng tổng thể giúp HS nắm bắt và đối diện với các vấn đề thực tiễn. Cấu trúc các thành tố của NL linh hoạt, dễ chuyển hoá khi môi trường và yêu cầu hoạt động thay đổi.

NL được đánh giá thông qua việc theo dõi toàn bộ tiến trình hoạt động của HS ở nhiều thời điểm khác nhau. Khái niệm về năng lực của học sinh trung học phổ thông Theo Nguyễn Thị Minh Phương: “NL cần đạt của học sinh THPT là tổ hợp nhiều khả năng và giá trị được cá nhân thể hiện thông qua các hoạt động có kết quả”[16,tr. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo PGS. Nguyễn Công Khanh: “NL của học sinh là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ.

phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lý vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra cho chính các em trong cuộc sống” [10, tr. Trong tiếng Anh có một số từ chỉ NL: Ability, competency, competence, capacity, capability và attribute. Trong đề tài này chúng tôi quan niệm NL cần đạt của học sinh THPT thuộc phạm trù của thuật ngữ “competency”, là tổ hợp nhiều kỹ năng và giá trị được cá nhân thể hiện để mang lại kết quả cụ thể. Theo đó, kỹ năng có bản chất tâm lí, nhưng có hình thức vật chất là hành vi hoặc hành động.

Theo cách hiểu này, kỹ năng chung là sự tổng hoà nhiều kỹ năng riêng biệt có thể chuyển biến linh hoạt tuỳ theo bối cảnh. Chúng được hình thành và phát triển qua nhiều hoạt động tích cực (học tập, vui chơi), qua việc ứng xử hoặc xúc tiến quan hệ nào đó. Phân loại năng lực [3, tr.18-20] Có nhiều loại NL khác nhau. Việc mô tả cấu trúc và các thành phần NL cũng khác nhau.

Cấu trúc chung của NL hành động được mô tả là sự kết hợp của bốn NL thành phần: NL chuyên môn, NL phương pháp, NL xã hội, NL cá thể. (1) NL chuyên môn (Professional competency): Là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn. Nó được tiếp nhận qua việc học nội dung - chuyên môn và chủ yếu gắn với khả năng nhận thức và tâm lý vận động. (2) NL phương pháp (Methodical competency): Là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề.

NL phương pháp bao gồm NL phương pháp chung và phương pháp chuyên môn. Nó được tiếp nhận qua việc học phương pháp luận - GQVĐ. (3) NL xã hội (Social competency): Là khả năng đạt được mục đích trong những tình huống giao tiếp ứng xử xã hội cũng như trong những nhiệm vụ khác nhau trong sự phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác. Nó được tiếp nhận qua việc học giao tiếp.

(4) NL cá thể (Induvidual competency): Là khả năng xác định, đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cá nhân và thực hiện kế hoạch 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phát triển cá nhân, những quan điểm, chuẩn giá trị đạo đức và động cơ chi phối các thái độ và hành vi ứng xử. Nó được tiếp nhận qua việc học cảm xúc - đạo đức. Mô hình bốn thành phần NL trên phù hợp với bốn trụ cốt giáo dục theo UNESCO: Các thành phần NL Các trụ cột giáo dục của UNESO NL chuyên môn Học để biết NL phương pháp Học để làm NL xã hội Học để cùng chung sống NL cá thể Học để tự khẳng định Hình 1. Sơ đồ cấu trúc các thành của năng lực Từ cấu trúc của khái niệm NL cho thấy giáo dục định hướng phát triển NL không chỉ nhằm mục tiêu phát triển NL chuyên môn bao gồm tri thức, kỹ năng chuyên môn mà còn phát triển NL phương pháp, NL xã hội và NL cá thể.

Những NL này không tách rời nhau mà có mối quan hệ chặt chẽ. Năng lực cốt lõi và năng lực đặc thù môn học của học sinh trung học phổ thông 1. Năng lực cốt lõi [11, tr. Theo phương án thử đề xuất về mục tiêu giáo dục học sinh THPT trong định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục sau năm 2015, học sinh được hình thành và phát triển các NL chung bao gồm: Nhóm NL làm chủ và phát triển bản thân: + NL tự học.

+ NL GQVĐ + NL tư duy. + NL tự quản lý Nhóm NL về quan hệ xã hội + NL giao tiếp + NL hợp tác 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhóm NL công cụ + NL sử dụng Công nghệ thông tin và Truyền thông (ICT) + NL sử dụng ngôn ngữ + NL tính toán 1. Năng lực đặc thù của môn Hóa học[3, tr. Trên cơ sở duy trì, tăng cường các phẩm chất và NL đã hình thành thông qua môn hóa học ở cấp THPT, HS có được hệ thống kiến thức hoá học phổ thông cơ bản, hiện đại và thiết thực từ đơn giản đến phức tạp, gồm: kiến thức cơ sở hoá học chung; hoá học vô cơ; Hoá học hữu cơ đồng thời hình thành các NL môn học của môn Hóa học như: + NL sử dụng ngôn ngữ hoá học + NL thực hành hoá học + NL PH&GQVĐ thông qua môn hoá học + NL tính toán + NLVDKT hoá học vào cuộc sống 1.

Năng lực vận dụng kiến thức hóa học.Khái niệm năng lực vận dụng kiến thức(NLVDKT) Người xưa đã từng từng nói: - “ Học phải đi đôi với hành”. - “ Học rộng điều gì không bằng biết phần cốt yếu của điều ấy; biết điều cốt yếu của điều ấy, không bằng thực hành điều ấy;” (Chu Hy). - “ Biết không phải là khó, làm mới khó” (Kinh Thư). - “ Việc học phải có thứ tự: phải học rộng, phải hỏi kĩ, phải nghĩ chín, phải suy xét, phải có thực hành” (Sách Tính Lý).

Một kiến thức, nguyên lý hay lý thuyết dù hay đến mấy mà người học chưa vận dụng được thì cũng vô ích. Sự vận dụng vừa là mục đích vừa cần thiết trên các phương diện đối với người học. “Ứng dụng hay vận dụng có thể hiểu cùng một nghĩa là khi những nguyên lý tổng quát được vận dụng để giải quyết những vấn đề mới, những bài toán mới trong hoàn cảnh mới”. Trong đề tài này chúng tôi quan niệm “năng lực vận dụng kiến thức là khả năng của bản thân người học tự giải quyết những vấn đề đặt ra một cách nhanh chóng và hiệu quả bằng cách áp dụng kiến thức, kỹ năng đã lĩnh hội vào những tình huống, những hoạt động thực tiễn để tìm hiểu thế giới xung quanh và có 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khả năng biến đổi nó”.

Cấu trúc NLVDKT gồm có 5 NL thành phần sau: - NL hệ thống hóa kiến thức - NL phân tích tổng hợp các kiến thức hóa học vận dụng vào cuộc sống thực tiễn. - NL phát hiện các nội dung kiến thức hóa học được ứng dụng trong các vấn để các lĩnh vực khác nhau. - NL phát hiện các vấn đề trong thực tiễn và sử dụng kiến thức hóa học để giải thích. - NL độc lập sáng tạo trong việc xử lý các vấn đề thực tiễn.

Các biểu hiện/ tiêu chí của năng lực vận dụng kiến thức Theo tài liệu tập huấn Dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển NL HS các biểu hiện NLVDKT của HS bao gồm [3, tr. 52-53]: NL hệ thống hóa kiến thức: Có NL hệ thống hóa kiến thức, phân loại kiến thức hóa học, hiểu rõ đặc điểm, nội dung, thuộc tính của loại kiến thức hóa học đó. Khi vận dụng kiến thức chính là việc lựa chọn kiến thức một cách phù hợp với mỗi hiện tượng, tình huống cụ thể xảy ra trong cuộc sống, tự nhiên và xã hội. NL phân tích tổng hợp các kiến thức hóa học vận dụng vào cuộc sống thực tiễn: Định hướng được các kiến thức hóa học một cách tổng hợp và khi vận dụng kiến thức hóa học có ý thức rõ ràng về loại kiến thức hóa học đó được ứng dụng trong các lĩnh vực gì, ngành nghề gì, trong cuộc sống, tự nhiên và xã hội.

NL phát hiện các nội dung kiến thức hóa học được ứng dụng trong các vấn để các lĩnh vực khác nhau: Phát hiện và hiểu rõ được các ứng dụng của hóa học trong các vấn đề thực phẩm, sinh hoạt, y học, sức khỏe, khoa học thường thức, sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và môi trường. NL phát hiện các vấn đề trong thực tiễn và sử dụng kiến thức hóa học để giải thích: Tìm mối liên hệ và giải thích được các hiện tượng trong tự nhiên và các ứng dụng của hóa học trong cuộc sống và trong các lính vực đã nêu trên dựa vào các kiến thức hóa học và các kiến thức liên môn khác. NL độc lập sáng tạo trong việc xử lý các vấn đề thực tiễn: Chủ động sáng tạo lựa chọn phương pháp, cách thức GQVĐ.