CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC ĐỊNH HƯỚNG TỰ HỌC 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Vấn đề tự học đã được nghiên cứu từ rất sớm trong lịch sử giáo dục ở trên thế giới. Nó vẫn còn là vấn đề nóng bỏng cho các nhà nghiên cứu giáo dục hiện tại và tương lai bởi vì tự học có vai trò rất quan trọng, quyết định mọi sự thành công trong học tập, là điều kiện đảm bảo cho hiệu quả, chất lượng của mọi quá trình giáo dục, đào tạo.
Lịch sử Trung Hoa cổ đại đã xuất hiện các nhà giáo dục kiệt xuất, nổi bật là Khổng Tử (551- 479). Trong cuộc đời dạy học của mình, ông quan tâm và coi trọng mặt tích cực suy nghĩ, sáng tạo của HS. Cách dạy của ông là gợi mở để học trò tìm ra chân lý. Ông nói với học trò của mình: “Không giận vì không muốn biết thì không gợi mở cho, không bực vì không rõ thì không bày vẽ cho, một vật có 4 góc, bảo cho biết một góc mà không suy ra 3 góc kia thì không dạy nữa” [8, 10].
John Dewey (1859 - 1952) phát biểu "HS là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục". Một loạt các phương pháp dạy học theo quan điểm, tư tưởng này đã được đưa vào TN: "Phương pháp tích cực", "Phương pháp hợp tác"… Nói chung đây là các phương pháp mà người học không ch lĩnh hội kiến thức bằng nghe thầy giảng, học thuộc mà còn từ hoạt động tự học, tự tìm tòi lĩnh hội tri thức. GV là người trọng tài, đạo diễn thiết kế tổ chức giúp HS biết cách làm, cách học. Makiguchi, nhà sư phạm nổi tiếng người Nhật Bản, trong những năm 30 của thế kỷ XX đã cho rằng "Mục đích của giáo dục là hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào tay mỗi HS.
Giáo dục xét như là một quá trình hướng dẫn HS tự học".[2, 13] “Tự học như thế nào” của Rubakin, được dịch bởi Nguyễn Đình Côi, xuất bản 1990 đã giúp bạn đọc biết tự học tập, nâng cao kiến thức toàn diện của mình. [9] Công trình “Phương pháp dạy và học hiệu quả” của Cark Rogers (một nhà giáo dục học, nhà tâm lý học người Mỹ), người dịch Cao Đình Quát, xuất bản năm 2001. Công trình đã giải đáp cho HS câu hỏi học cái gì và học như thế nào? Bên cạnh đó, câu hỏi dạy cái gì và dạy như thế nào cũng được tác giả trình bày khá chi tiết. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Công trình “Hiểu biết là sức mạnh của thành công” do Klas Mellander chủ biên, dịch giả Nguyễn Kim Dân, xuất bản năm 2004.
Các tác giả đã đề cập đến bí ẩn của việc học, trong đó nhấn mạnh vai trò của tự học, hướng dẫn 5 bước cần thực hiện để giúp chúng ta dễ dàng hơn trong quá trình học hỏi. Cuốn “Để luôn đạt điểm 10” của GordonW. do Trần Vũ Thạch dịch đã được tái bản lần thứ 25 năm 2007. Với cuốn sách này, tác giả đã chỉ ra cách kết hợp phương pháp đọc một quyển sách, phương pháp làm bài kiểm tra, phương pháp trở thành sinh viên giỏi hơn,.
với nhau thành một hệ thống để trở thành sinh viên đạt toàn điểm 10.2 Tình hình nghiên cứu trong nước Ở nước ta, tự học đã có từ thời phong kiến. Truyền thống tự học là một bộ phận trong truyền thống hiếu học của nhân dân ta. Vấn đề tự học được phát động, nghiên cứu nghiêm túc và rộng rãi từ năm 1945. Chủ tịch Hồ chí Minh vừa là người khởi xướng vừa là tấm gương tự học để mọi người noi theo.
Người từng nói “còn sống thì còn học” và “về cách học phải lấy tự học làm cốt”. Trong giai đoạn 1945 - 1975 truyền thống tự học vẫn tiếp tục phát huy mạnh mẽ tuy nhiên vẫn là khả năng tự học tự phát vì thời điểm đó đất nước nói chung và nền giáo dục nói riêng còn muôn vàn khó khăn. Trong giai đoạn này chưa có nhiều chủ trương, chính sách chăm lo cho việc tự học. [1] Giai đoạn sau năm 1975 Vấn đề TH được Đảng ta đặc biệt coi trọng.
Trong nghị quyết của Bộ chính trị về cải cách Giáo dục (11/1/1979) đã viết: “Cần coi trọng việc bồi dưỡng hứng thú, thói quen và phương pháp TH cho HS, hướng dẫn HS biết cách nghiên cứu SGK, thảo luận chuyên đề, ghi chép tư liệu…” [18]. Với công cuộc đổi mới đất nước và phong trào đổi mới trong giáo dục, Đảng và nhà nước ta cũng nhận định rất rõ vai trò của TH trong việc nâng cao chất lượng học tập. Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12/1996) cũng khẳng định: “… Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Phát triển mạnh phong trào TH, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên…”[19].
Định hướng này được thể chế hóa qua luật Giáo dục 2005 điều 5, khoản 2: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học NLTH, khả năng thực hành, lòng say 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mê học tập và ý chí vươn lên” [20].TSKH Nguyễn Cảnh Toàn, một trong những tác giả có công nghiên cứu rất nhiều về TH và làm thế nào để TH có hiệu quả, ông cùng một số tác giả xuất bản khá nhiều đầu sách viết về vấn đề này tiêu biểu như: “Quá trình dạy TH”, NXB Giáo dục 1996; “Học và dạy cách học”, NXB Đại học Sư phạm 2002; “Tự học như thế nào cho tốt”, NXB Thành phố Hồ Chí Minh năm 2009; “Học để đuổi kịp và vượt”, NXB Lao động năm 2010. Qua tham khảo các công trình trên, chúng tôi thấy quan điểm chủ đạo của ông là “học bao giờ cũng gắn liền với tự học, tự rèn luyện, coi trọng việc tự học, nêu cao những tấm gương tự học thành tài”. Trong cuốn “Giáo dục học”, tập 1 NXB Giáo dục (1987), tác giả Hà Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt đã đề cập đến việc hướng dẫn dùng sách ở trên lớp, ở nhà và những yêu cầu cơ bản về phương pháp sử dụng SGK. Đây là một trong những phương pháp rất quan trọng trong việc rèn luyện cho HS NLTH.
Nguyễn Ngọc Quang, trong giáo trình “Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm đại học” năm 2002, học viện Giáo dục cho rằng: Học là quá trình tự giác, tích cực, tự lực, chiếm lĩnh khái niệm khoa học dưới sự điều khiển sư phạm của GV. Trần Bá Hoành, trong cuốn “Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa”, NXB Đại học sư phạm năm 2007, quan niệm: “Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp TH. nếu rèn luyện cho người học có phương pháp, kĩ năng, thói quen TH, biết linh hoạt vận dụng những điều đã học và những tình huống mới, biết tự lực phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong thực tiễn thì sẽ tạo cho họ lòng ham học hỏi, khơi dậy tiềm năng vốn có trong mỗi người” [5, 7] Trong việc đổi mới phương pháp dạy học thì cũng đã có nhiều nghiên cứu nói về việc dạy học nhằm phát triển NLTH và dạy học sử dụng công cụ hỗ trợ là Website học tập và mạng xã hội học tập như: Trần Tuyến trong bài báo “Sử dụng trang (Web) mạng xã hội để dạy học”, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt, tháng 5 năm 2015. Luận văn thạc sĩ của Trần Thị Hương Xuân “ Xây dựng Website hỗ trợ học sinh tự ôn tập, củng cố và kiểm tra đánh giá kết quả học tập phần “Quang hình”- vật lí 11 – Ban cơ bản” Luận văn thạc sĩ của Lâm Minh Xuân Trường “Nâng cao chất lượng dạy học vật 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lí ở trường THPT thông qua việc xây dựng và sử dụng Website hỗ trợ dạy học phần “Dao động và song cơ học” lớp 12”.
Luận án Tiến sĩ của Phạm Đình Khương “Một số giải pháp nhằm phát triển NLTH Toán cho HS THPT qua quá trình đổi mới PPDH”, “Hình thành và phát triển KN TH Toán cho HS THCS”. Luận văn thạc sĩ của Trịnh Khắc Hậu “Một số biện pháp quản lí hoạt động TH của HS trường nội trú Đồ Sơn” Luận văn thạc sĩ của Ngô Đình Qua “Một số biện pháp phát huy tính tự lực của HS THPT” Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Duân “Sử dụng phương pháp làm việc với SGK để tổ chức hoạt động học tập của HS trong dạy HS học ở trường THPT”. Luận văn thạc sĩ của Cao Minh Đức “Nâng cao năng lực tự học của học sinh trong dạy học chương Mắt và các dụng cụ quang học lớp 11 THPT với sự hỗ trợ của Website” Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Bích Phượng “Phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương Mắt. Các dụng cụ quang vật lý 11 cơ bản với sự hỗ trợ của Website” Kế thừa các nghiên cứu của các tác giả và công trình trên chúng tôi tập trung làm rõ hơn cấu trúc của năng lực TH và việc sử dụng các PPDH nhằm phát triển năng lực TH cho học sinh thông qua một số bài giảng dạng video – clip và fanpage cá nhân hỗ trợ việc dạy và học.
Năng lực tự học của học sinh 1. Khái niệm năng lực tự học Theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể [6] NLTH được xác định là một trong ba năng lực chung, cốt lõi, cần phải được hình thành và phát triển cho HS THPT trong các môn học. Có nhiều quan niệm khác nhau về NLTH. Trong công trình “Học và dạy cách học” Nguyễn Cảnh Toàn đưa ra quan niệm về năng lực tự học như sau: “Năng lực tự học được hiểu là một thuộc tính kỹ năng rất phức hợp.
Nó bao gồm kỹ năng và kĩ xảo cần gắn bó với động cơ và thói quen tương ứng, làm cho người học có thể đáp ứng được những yêu cầu mà công việc đặt ra” Năng lực tự học là thuộc tính riêng lẻ của mỗi cá nhân người học, nhờ được thuộc tính này mà con người hoàn thành tốt đẹp một hoạt động nào đó, mặc dù bỏ ra ít sức lao 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động mà vẫn đạt hiệu quả cao. Năng lực tự học là khả năng mỗi cá nhân tự hoàn thiện thông qua rèn luyện, trang bị, bổ sung kiến thức cho mình thông qua bằng nhiều hình thức, phương tiện. Năng lực tự học của học sinh còn thể hiện ở chỗ tự kiểm tra những kiến thức, kỹ năng của mình.