Luận văn thạc sĩ vnu ued vận dụng phương pháp làm việc nhóm nhằm phát triển năng lực tư duy trong dạy học phần sinh học vi sinh vật sinh học 10 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phương pháp làm việc nhóm để phát triển năng lực tư duy trong dạy học sinh học vi sinh vật lớp 10.

• Tác giả: Trần Thị Ánh Tuyết
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Vận dụng phương pháp làm việc nhóm nhằm phát triển năng lực tư duy trong dạy học phần Sinh học vi sinh vật – Sinh học 10 trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Trong nước
• 1.2. Làm việc nhóm
• 1.2.1. Một số khái niệm
• 1.2.1.1. Nhóm
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƢƠNG PHÁP LÀM VIỆC NHÓM NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƢ DUY TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC VI SINH VẬT - SINH HỌC 10, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển năng lực tư duy qua làm việc nhóm

Phát triển năng lực tư duy là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, việc áp dụng phương pháp làm việc nhóm trong dạy học Sinh học 10 không chỉ giúp học sinh nâng cao kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng tư duy phản biện, sáng tạo. Phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả.

1.1. Khái niệm năng lực tư duy và vai trò của nó

Năng lực tư duy được hiểu là khả năng phân tích, tổng hợp và đánh giá thông tin. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành kiến thức và kỹ năng cho học sinh. Việc phát triển năng lực tư duy giúp học sinh tự tin hơn trong việc giải quyết vấn đề và đưa ra quyết định.

1.2. Phương pháp làm việc nhóm trong giáo dục

Phương pháp làm việc nhóm là một hình thức dạy học tích cực, trong đó học sinh làm việc cùng nhau để đạt được mục tiêu chung. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh học hỏi lẫn nhau mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác.

II. Thách thức trong việc áp dụng phương pháp làm việc nhóm

Mặc dù phương pháp làm việc nhóm mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học Sinh học 10 cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt kỹ năng làm việc nhóm của học sinh. Nhiều học sinh chưa quen với việc làm việc theo nhóm, dẫn đến hiệu quả học tập không cao.

2.1. Thiếu kỹ năng làm việc nhóm của học sinh

Nhiều học sinh chưa có kinh nghiệm làm việc nhóm, dẫn đến việc phân công công việc không hợp lý và thiếu sự hợp tác. Điều này ảnh hưởng đến kết quả học tập và sự phát triển năng lực tư duy của học sinh.

2.2. Khó khăn trong việc tổ chức hoạt động nhóm

Giáo viên gặp khó khăn trong việc thiết kế và tổ chức các hoạt động nhóm hiệu quả. Việc này đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng quản lý lớp học tốt và khả năng tạo động lực cho học sinh.

III. Phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực tư duy qua làm việc nhóm

Để phát triển năng lực tư duy cho học sinh thông qua phương pháp làm việc nhóm, cần áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo.

3.1. Thiết kế hoạt động nhóm theo mô hình Jigsaw

Mô hình Jigsaw là một phương pháp hiệu quả trong việc tổ chức hoạt động nhóm. Học sinh sẽ được chia thành các nhóm nhỏ, mỗi nhóm sẽ nghiên cứu một phần kiến thức và sau đó chia sẻ với các nhóm khác. Phương pháp này giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác.

3.2. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học nhóm

Việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học nhóm có thể tạo ra môi trường học tập tương tác và hấp dẫn hơn. Các công cụ trực tuyến như Google Classroom hay Zoom có thể hỗ trợ học sinh trong việc làm việc nhóm hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu cho thấy việc áp dụng phương pháp làm việc nhóm trong dạy học Sinh học 10 đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nâng cao kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng làm việc nhóm.

4.1. Kết quả khảo sát về năng lực tư duy của học sinh

Kết quả khảo sát cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động nhóm có sự tiến bộ rõ rệt về năng lực tư duy. Học sinh có khả năng phân tích và giải quyết vấn đề tốt hơn so với trước khi áp dụng phương pháp này.

4.2. Phản hồi từ giáo viên và học sinh

Giáo viên và học sinh đều nhận thấy rằng phương pháp làm việc nhóm giúp tạo ra môi trường học tập tích cực. Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có động lực học tập cao hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai

Phát triển năng lực tư duy qua phương pháp làm việc nhóm trong dạy học Sinh học 10 là một hướng đi đúng đắn. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh nâng cao kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng mềm cần thiết cho tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc phát triển năng lực tư duy

Năng lực tư duy là yếu tố quan trọng giúp học sinh thành công trong học tập và cuộc sống. Việc phát triển năng lực này cần được chú trọng trong giáo dục hiện đại.

5.2. Định hướng phát triển phương pháp làm việc nhóm trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp làm việc nhóm hiệu quả hơn, nhằm nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực tư duy cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng giáo dục phổ thông hiện nay cho thấy các phương pháp dạy học truyền thống vẫn chiếm ưu thế áp đảo tại nhiều cơ sở giáo dục. Số liệu khảo sát thực tế trên 600 học sinh tại các trường trung học phổ thông chỉ ra rằng có tới 63,3% thời lượng tiết học Sinh học diễn ra theo hình thức giáo viên thuyết giảng lý thuyết và học sinh làm bài tập thụ động, trong khi hoạt động làm việc nhóm chỉ chiếm khoảng 17,1%. Thực tế này dẫn đến mức độ hứng thú học tập chưa cao, khi chỉ có 35,8% học sinh bày tỏ sự yêu thích môn học (với 12,3% rất thích và 23,6% thích), trong khi có tới 27,7% học sinh hoàn toàn không có sự say mê đối với bộ môn.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để chuyển đổi phương pháp truyền thống sang các mô hình dạy học tích cực nhằm bồi dưỡng và phát triển năng lực tư duy cho học sinh. Phần "Sinh học vi sinh vật" trong chương trình Sinh học 10 bao gồm 12 bài học với hệ thống kiến thức vi mô, trừu tượng nhưng có mối liên hệ mật thiết với thực tiễn sản xuất và đời sống. Do đó, mục tiêu của luận văn là nghiên cứu, thiết kế và vận dụng hệ thống các phương pháp làm việc nhóm nhằm nâng cao năng lực tư duy logic, phân tích, tổng hợp và vận dụng sáng tạo cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông.

Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi học kỳ 2 năm học 2016 - 2017 tại hai cơ sở giáo dục tiêu biểu là Trường Trung học phổ thông Hữu Nghị T78 (Hà Nội) và Trường Trung học phổ thông A Hải Hậu (Nam Định). Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp giải pháp sư phạm đột phá, giúp khắc phục tình trạng chỉ có 15,4% học sinh đạt mức độ vận dụng kiến thức vào thực tiễn và 21,6% học sinh phát triển được tư duy sáng tạo trong mô hình học tập cũ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của thuyết kiến tạo trong dạy học hiện đại, khẳng định rằng học tập là quá trình cá nhân tự kiến tạo tri thức thông qua sự tương tác xã hội và hoạt động thực tiễn. Bên cạnh đó, tác giả vận dụng lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget về việc giải quyết các mâu thuẫn nhận thức nảy sinh trong tranh luận nhóm để thúc đẩy phát triển trí tuệ. Đồng thời, lý thuyết đa trí tuệ của Howard Gardner với 8 loại hình thông minh (logic - toán học, ngôn ngữ, không gian, âm nhạc, vận động, thiên nhiên, tương tác - giao tiếp và nội tâm) được khai thác triệt để nhằm tạo môi trường học tập đa dạng, giúp mọi đối tượng học sinh đều có cơ hội phát huy tiềm năng.

Luận văn tập trung làm sáng tỏ ba khái niệm trọng tâm bao gồm:

1. Năng lực: Tập hợp các thuộc tính tâm lý độc đáo của cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong bảo đảm cho việc thực hiện có hiệu quả một dạng hoạt động nhất định trong bối cảnh thực tiễn.
2. Năng lực tư duy: Khả năng vận dụng tổng thể các thao tác trí tuệ (phân tích, so sánh, tổng hợp, trừu tượng hóa và khái quát hóa) để giải quyết các tình huống có vấn đề và tạo ra tri thức mới.
3. Phương pháp làm việc nhóm: Hình thức tổ chức dạy học hợp tác, trong đó học sinh được chia thành các nhóm nhỏ từ 2 đến 6 thành viên để cùng chia sẻ trách nhiệm, phối hợp giải quyết nhiệm vụ học tập dưới sự định hướng của giáo viên. Mô hình này vận hành nghiêm ngặt theo 5 nguyên tắc vàng của David Johnson và Roger Johnson: phụ thuộc tích cực, trách nhiệm cá nhân, tương tác trực tiếp, kỹ năng xã hội và đánh giá rút kinh nghiệm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập thông qua điều tra thực trạng trên mẫu gồm 600 học sinh và 40 giáo viên bộ môn Sinh học tại Trường Trung học phổ thông A Hải Hậu và Trường Trung học phổ thông Hữu Nghị T78. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên có kiểm soát được áp dụng nhằm phản ánh chính xác sự đa dạng về điều kiện cơ sở vật chất và đặc điểm tâm lý học sinh giữa các khu vực địa lý khác nhau.

Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp nghiên cứu định tính (quan sát sư phạm trực tiếp các giờ học, phân tích cấu trúc chương trình sách giáo khoa) và nghiên cứu định lượng thông qua thực nghiệm sư phạm. Thiết kế thực nghiệm bao gồm các cặp lớp Thực nghiệm và lớp Đối chứng có trình độ tương đương nhau. Lớp Thực nghiệm được giảng dạy bằng các giáo án tích hợp 6 dạng hoạt động nhóm chuyên sâu, trong khi lớp Đối chứng học theo tiến trình phân phối chuẩn.

Lý do lựa chọn các phương pháp phân tích thống kê toán học (kiểm định T-test, phân tích phương sai ANOVA, tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn và hệ số biến thiên) là nhằm loại bỏ các yếu tố sai số ngẫu nhiên, khẳng định độ tin cậy và tính khách quan khoa học của kết quả can thiệp sư phạm. Toàn bộ tiến trình điều tra và thực nghiệm được hoàn thành xuyên suốt học kỳ 2 năm học 2016 - 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy sự mất cân đối rõ rệt trong việc rèn luyện các kỹ năng học tập cho học sinh. Trước khi can thiệp, các kỹ năng nhận được sự phát triển chủ yếu dừng lại ở mức tự học cơ bản chiếm 38,6% và suy nghĩ phán đoán chiếm 26,3%. Ngược lại, các kỹ năng tư duy bậc cao bị hạn chế nghiêm trọng: kỹ năng giải quyết vấn đề chỉ đạt 19,5%, kỹ năng giao tiếp đạt 20,4%, kỹ năng thuyết trình đạt 20,8%, và kỹ năng hệ thống hóa, khái quát hóa kiến thức chỉ đạt 21,1%. Về mức độ tiếp thu, có đến 44,6% học sinh chỉ dừng lại ở mức ghi nhớ thông thường và 13,2% nhớ rất ít kiến thức.

Mặc dù có 52,6% giáo viên phản ánh thường xuyên sử dụng phương pháp làm việc nhóm, nhưng kỹ thuật tổ chức còn mang tính hình thức. Khoảng 53,2% giáo viên chia nhóm thuần túy dựa theo vị trí chỗ ngồi và chỉ có 11,7% giáo viên chủ động phân chia theo năng lực học sinh. Về khâu đánh giá, có 33,9% giáo viên áp dụng cách cào bằng lấy điểm chung của cả nhóm làm điểm số cá nhân, dẫn đến triệt tiêu động lực phấn đấu của học sinh tích cực và tạo cơ hội cho học sinh yếu ỷ lại.

Quá trình thực nghiệm sư phạm với các bài kiểm tra định kỳ lần 1, lần 2 và bài kiểm tra tổng kết 45 phút đã ghi nhận bước tiến vượt bậc của nhóm Thực nghiệm. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi (từ 7,0 đến 10,0 điểm) ở lớp Thực nghiệm luôn duy trì ở mức trên 75,0%, cao hơn đáng kể so với mức khoảng 52,0% ở lớp Đối chứng. Tỷ lệ điểm yếu, kém (dưới 5,0 điểm) ở nhóm Thực nghiệm giảm mạnh xuống dưới 3,0%, trong khi ở nhóm Đối chứng vẫn dao động quanh ngưỡng 12,0%.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về kết quả học tập của học sinh lớp Thực nghiệm xuất phát từ việc quy trình tổ chức dạy học nhóm 3 bước đã phát huy tối đa tính tương tác đa chiều. Việc áp dụng các kỹ thuật nhóm hiện đại như mô hình Jigsaw (mảnh ghép chuyên sâu) và cấu trúc STAD (nhóm học tập đạt chuẩn) buộc mỗi cá nhân phải trở thành một "chuyên gia" về mảng kiến thức được phân công trước khi quay lại truyền đạt cho nhóm hợp tác. Điều này loại bỏ triệt để hiện tượng học sinh ngồi chơi hoặc bị động nghe giảng.

So với các nghiên cứu giáo dục truyền thống vốn chỉ chú trọng đến việc truyền thụ kiến thức một chiều, mô hình làm việc nhóm tích cực trong luận văn đã chuyển đổi thành công từ tư duy bậc thấp (nhận biết, ghi nhớ) sang tư duy bậc cao (phân tích cấu trúc vi sinh vật, so sánh nuôi cấy liên tục và không liên tục, ứng dụng lên men trong thực tiễn). Toàn bộ dữ liệu thực nghiệm được trực quan hóa sinh động qua các biểu đồ đường tần suất phân bố điểm số dạng chuẩn lệch phải ở lớp Thực nghiệm và các bảng phân tích phương sai ANOVA với giá trị xác suất ý nghĩa p < 0,05, minh chứng cho sự tiến bộ thực chất về năng lực nhận thức của người học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết kế lại kế hoạch bài dạy theo hướng tăng cường hoạt động trải nghiệm: Giáo viên bộ môn Sinh học cần chủ động chuyển đổi ít nhất 40% thời lượng các tiết lý thuyết trừu tượng sang các dạng hoạt động nhóm tích cực (như sơ đồ tư duy, cấu trúc Jigsaw, nhóm kim tự tháp). Mục tiêu là nâng tỷ lệ học sinh yêu thích và tích cực tham gia xây dựng bài lên trên 75% ngay trong năm học đầu tiên áp dụng.
2. Cải tiến triệt để quy trình chia nhóm và tiêu chí đánh giá: Các tổ bộ môn tại trường trung học phổ thông cần ban hành hướng dẫn giảm tỷ lệ chia nhóm ngẫu nhiên theo chỗ ngồi từ 53,2% xuống dưới 20%, đồng thời nâng tỷ lệ phân nhóm linh hoạt theo năng lực và mục tiêu bài học lên trên 50%. Khâu đánh giá phải kết hợp chặt chẽ giữa 50% điểm số cá nhân, 30% điểm sản phẩm nhóm và 20% điểm tự đánh giá nội bộ trong khung thời gian 6 tháng triển khai.
3. Hoàn thiện cơ sở vật chất và không gian phòng học: Ban giám hiệu các nhà trường cần quy hoạch đầu tư hệ thống bàn ghế thông minh dễ dàng ghép nối và di chuyển, tạo không gian linh hoạt cho các hoạt động thảo luận hoặc kỹ thuật trà trộn. Mục tiêu đạt 100% phòng học bộ môn đáp ứng tiêu chuẩn dạy học tương tác trong lộ trình 1 đến 2 năm.
4. Bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ sư phạm cho đội ngũ giáo viên: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên đề mỗi năm về kỹ thuật thiết kế phiếu học tập và phương pháp đo lường năng lực tư duy bậc cao cho 100% giáo viên cốt cán trên địa bàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên dạy môn Sinh học cấp trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp 6 dạng hoạt động nhóm mẫu và 2 kế hoạch bài dạy thực nghiệm chi tiết phần Sinh học vi sinh vật lớp 10 để ứng dụng ngay vào giảng dạy thực tế, giúp tiết kiệm thời gian soạn bài và tăng hứng thú học tập cho học sinh.
2. Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng quy trình tổ chức dạy học nhóm 3 bước chuẩn hóa và các công cụ đo lường thực nghiệm để chỉ đạo đổi mới phương pháp, phục vụ công tác thanh tra, dự giờ và đánh giá chất lượng dạy học theo định hướng phát triển năng lực.
3. Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục học: Sử dụng hệ thống cơ sở lý luận vững chắc kết hợp giữa thuyết kiến tạo, thuyết đa trí tuệ và phương pháp xử lý số liệu định lượng (ANOVA, t-test) làm tài liệu tham khảo giá trị cho các công trình nghiên cứu về lý luận và phương pháp dạy học bộ môn.
4. Sinh viên ngành Sư phạm Sinh học: Nắm vững các kỹ năng sư phạm thực hành, phương pháp quản lý lớp học khi tổ chức thảo luận nhóm và cách thức xây dựng bài tập tình huống thực tiễn trước khi bước vào kỳ thực tập sư phạm tại các trường phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

Làm thế nào để khắc phục hiện tượng một số học sinh ỷ lại vào các thành viên khác khi làm việc nhóm? Giáo viên cần áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc trách nhiệm cá nhân bằng cách phân chia rõ vai trò của từng học sinh (nhóm trưởng, thư ký, phản biện) và giao nhiệm vụ độc lập trên phiếu học tập. Đồng thời, cấu trúc bài kiểm tra cá nhân sau hoạt động nhóm chiếm tỷ trọng 50% tổng điểm sẽ loại bỏ hoàn toàn tâm lý dựa dẫm từng xuất hiện ở 33,9% lớp học truyền thống.

Thời lượng tổ chức hoạt động nhóm trong một tiết học 45 phút nên phân bổ ra sao để không bị cháy giáo án? Thời lượng làm việc nhóm lý tưởng nhất nên kéo dài từ 10 đến 15 phút trong tổng thể cấu trúc 3 bước. Cụ thể: 5 phút làm việc chung để giao nhiệm vụ, 12 phút làm việc theo nhóm để giải quyết vấn đề, và 13 phút dành cho việc báo cáo, thảo luận và giáo viên chuẩn hóa kiến thức trước lớp.

Tại sao nội dung phần Sinh học vi sinh vật lớp 10 lại đặc biệt thích hợp với phương pháp làm việc nhóm? Phần học này gồm 12 bài với nhiều kiến thức trừu tượng về cấu trúc virut, quá trình chuyển hóa vật chất và sinh trưởng vi sinh vật gắn liền với các hiện tượng thực tế như lên men thực phẩm hay phòng chống dịch bệnh. Hoạt động nhóm giúp học sinh cùng nhau quan sát tranh ảnh, phân tích sơ đồ và tranh luận để thấu hiểu bản chất vi mô một cách trực quan.

Có thể áp dụng phương pháp dạy học nhóm tại các lớp học có sĩ số đông và bàn ghế cố định không? Hoàn toàn có thể thực hiện thông qua hình thức nhóm đôi cùng bàn hoặc ghép 2 bàn liền kề tạo thành nhóm 4 học sinh quay mặt vào nhau. Thực tế khảo sát cho thấy có 53,2% giáo viên phổ thông đã ứng dụng linh hoạt giải pháp ghép bàn tại chỗ này để tổ chức thảo luận hiệu quả mà không cần thay đổi cấu trúc phòng học.

Làm sao để đánh giá khách quan năng lực tư duy của học sinh qua bài tập nhóm? Giáo viên cần thiết lập bảng kiểm quan sát kỹ năng và bộ tiêu chí đánh giá (rubric) công khai, tập trung vào khả năng phân tích, so sánh và suy luận logic thay vì chỉ chấm điểm kết quả ghi nhớ. Việc kết hợp bài kiểm tra ngắn độc lập với điểm đánh giá đồng đẳng giữa các thành viên giúp đo lường chính xác sự tiến bộ tư duy của từng học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận vững chắc về việc vận dụng phương pháp làm việc nhóm nhằm phát triển năng lực tư duy cho học sinh trung học phổ thông.
• Phản ánh trung thực bức tranh thực trạng dạy học Sinh học qua điều tra 600 học sinh với 63,3% thời lượng nghe giảng thụ động và chỉ 35,8% học sinh có hứng thú với môn học.
• Xây dựng thành công quy trình 3 bước chuẩn hóa và hệ thống 6 dạng hoạt động nhóm chuyên sâu, áp dụng trực tiếp vào 12 bài học phần Sinh học vi sinh vật lớp 10.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt trội qua thực nghiệm sư phạm tại 2 trường trung học phổ thông với tỷ lệ học sinh khá, giỏi đạt trên 75% và sự cải thiện rõ rệt về năng lực tư duy bậc cao.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi về phương pháp giảng dạy, đổi mới kiểm tra đánh giá và nâng cấp không gian học tập.

Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực, đóng góp tích cực vào tiến trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông. Các cơ sở giáo dục và giáo viên bộ môn cần nhanh chóng triển khai ứng dụng mô hình dạy học nhóm tích cực này ngay trong năm học tới để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn dự kiến gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2.Vận dụng phƣơng pháp làm việc nhóm nhằm phát triển năng lực tƣ duy trong dạy học phần Sinh học vi sinh vật - Sinh học 10, Trung học phổ thông Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1.

Trên thế giới Cuộc sống với vô vàn những biến đổi luôn đặt ra những vấn đề mới, buộc con ngƣời phải suy nghĩ, tìm kiếm những lời giải đáp và những phƣơng tiện để giải quyết vấn đề. Vì vậy, có không ít những công trình nghiên cứu về tƣ duy đã đƣợc ra đời. Daniel Kahneman - tác giả cuốn sách Tư duy nhanh và chậm đƣa ra hai hệ thống tƣ duy tác động đến nhận thức của con ngƣời. Hệ thống thứ nhất đƣợc gọi là cơ chế nghĩ nhanh, tự động, đƣợc sử dụng một cách cảm tính, rập khuôn và tiềm thức.

Hệ thống hai đƣợc gọi là cơ chế nghĩ chậm, dùng logic, có tính toán và ý thức [24, tr. Tác giả đã chứng minh con ngƣời thƣờng đi đến quyết định theo cơ chế nghĩ nhanh hơn nghĩ chậm. Phần lớn nội dung của cuốn sách chỉ ra những sai lầm của con ngƣời suy nghĩ theo hệ thống thứ nhất. Tony Buzan - tác giả của bản đồ tƣ duy - hƣớng dẫn một cách tỉ mỉ, cặn kẽ cách thực hành phƣơng pháp này trong cuốn Lập bản đồ tư duy.

Bản đồ tƣ duy (Mindmap) là một cách để ghi nhớ chi tiết, tổng hợp, phân tích một vấn đề thành dạng lƣợc đồ phân nhánh. Đặc biệt, tác giả đã chỉ ra 7 bƣớc cụ thể để tạo nên một bản đồ tƣ duy: bắt đầu từ trung tâm, sử dụng nhiều hình ảnh, màu sắc, các đƣờng cong, các nét nối và các từ khóa, từ đó khơi dậy các ý tƣởng mới, suy nghĩ mới [23, tr. Phƣơng pháp này giúp khai thác khả năng ghi nhớ và liên lạc, liên hệ dữ kiện của bộ não. Hàng triệu ngƣời trên thế giới đã áp dụng thành công phƣơng pháp này.

Edward de Bono đã có công trình nghiên cứu mang tên Sáu chiếc mũ tư duy. Sáu chiếc mũ với màu sắc khác nhau, biểu thị cho các cách tƣ duy: Mũ trắng tập trung vào những con số thực khách quan, mũ đỏ chú trọng vào góc 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhìn cảm xúc, mũ đen là sự cảnh giác và thận trọng, mũ vàng hƣớng đến sự lạc quan, mũ xanh lục ám chỉ ý tƣởng mới sáng tạo, mũ xanh lam tập trung vào sự kiểm soát cơ chế quá trình tƣ duy [22, tr. Đó là quan điểm đội duy nhất một chiếc mũ tƣ duy trên đầu. Đội bất cứ kiểu mũ nào đều có nghĩa là bạn đang kiểm soát và hƣớng suy nghĩ của mình theo cách thức của chiếc mũ đó.

Chúng ta có thể tách biệt tình cảm ra khỏi lý trí, tách bạch sự sáng tạo ra khỏi thông tin để tập trung vào xử lý một sự việc. Howard Gardner, nhà tâm lý học hàng đầu tại Đại Học Harvard, và cộng sự đã đặt ra lý thuyết về “đa thông minh” (the theory of multiple intelligences). Theo đó một em học sinh bình thƣờng (ngoại trừ trẻ em bị khuyết tật) đều thông minh tới một mức độ nào đó tại một hay nhiều miền sau đây: lý luận toán học, ngôn ngữ, âm nhạc, không gian, vận động thân thể, thiên nhiên, giao tiếp giữa cá nhân và hiểu rõ nội tâm cá nhân. Lý thuyết về “đa thông minh” của Howard Gardner đã đặt ra nhiều chiến thuật mới về cách giảng dạy và học tập, ngƣời học sinh nhờ đó gặp nhiều cơ hội khám phá ra các tầm cỡ khác nhau về thông minh, đƣợc giúp đỡ để phát triển cả những năng khiếu còn tiềm ẩn.

Theo Howard Gardner, trƣờng học nên giúp đỡ học sinh tham gia học hỏi, phát triển nhiều loại thông minh, cộng tác vào nhiều loại sinh hoạt học đƣờng và xã hội, khiến cho học sinh có khả năng nhiều mặt để sau này phục vụ xã hội theo nhiều chiều hƣớng xây dựng. Brookhart đã đƣa ra hai trong số các mục tiêu giáo dục quan trọng nhất là thúc đẩy việc duy trì và thúc đẩy việc chuyển đổi. Duy trì yêu cầu ngƣời học nhớ những gì họ đã học đƣợc, trong khi đó chuyển đổi đòi hỏi ngƣời học không chỉnhớ mà còn phải hiểu và có thể vận dụng những gì họ đã học đƣợc vào thực tiễn cuộc sống [29, tr. Brookhart đã đƣa ra 3 nguyên tắc để đánh giá tƣ duy bậc cao:1.

Nêu đƣợc yêu cầu, nhiều vụ đối với ngƣời học một cách cụ thể, rõ ràng dƣới dạng văn bản, hình ảnh,… 2. Khuyến khích ngƣời học sáng tạo, không bó buộc vào một tài liệu có sẵn. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Phân biệt rõ giữa mức độ khó khăn (khó hay dễ) và mức độ tƣ duy (tƣ duy bậc thấp hay tƣ duy bậc cao) [29, tr. Jean Piaget cho rằng: Tƣơng tác cùng nhau làm xuất hiện mâu thuẫn xã hội, từ đó tạo ra sự mất cân bằng nhận thức giữa mọi ngƣời.

Các cuộc tranh luận liên tục diễn ra và đƣợc giải quyết, nhờ đó góp phần bổ sung hoàn thiện các lý luận, lý lẽ [8, tr. Nhƣ vậy, làm việc nhóm tạo điều kiện cho ngƣời học tranh luận, từ đó nâng cao nhận thức và năng lực tƣ duy của HS. Vào những năm 80 của thế ký XX, thuyết kiến tạo ra đời và là cơ sở cho việc hình thành lí luận dạy học hiện đại nói chung và dạy học theo nhóm nói riêng. Thuyết này đề cập đến nội dung quan trọng: Học là một quá trình mang tính xã hội, văn hóa và nhân cách, do vậy, học không chỉ chịu sự tác động của các tác nhân nhận thức mà còn chịu sự tác động của các yếu tố xã hội và sự tƣơng tác giữa các cá nhân.

Vì vậy, nhóm học tập, nơi kết hợp giữa các yếu tố xã hội và sự hợp tác cá nhân sẽ giúp HS nâng cao đƣợc kết quả học tập cũng nhƣ khả năng tƣ duy. Trong nước Tại Việt Nam, việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh nhằm đào tạo nguồn nhân lực sáng tạo, chất lƣợng cũng đã đƣợc đặt ra rất rõ ràng trong ngành Giáo dục và Đào tạo. Từ cuối những năm 1960, khẩu hiệu “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo” đã đi vào các trƣờng sƣ phạm. Nhiều nghiên cứu về các biện pháp tổ chức học sinh hoạt động tự lực, chủ động, sáng tạo khám phá ra kiến thức mới đã đƣợc đặt ra.

Từ năm 1970 trở đi, các nghiên cứu về các phƣơng pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực tƣ duy cho học sinh đƣợc chú trọng cả về lí thuyết và thực hành. Trong đó, nổi bật là công trình nghiên cứu: “Cải tiến phƣơng pháp dạy và học nhằm phát huy trí thông minh của học sinh” của tác giả Nguyễn Sỹ Tỳ (1971). 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cũng trong thời gian này một số tài liệu nƣớc ngoài đã đƣợc dịch để phục vụ giảng dạy và nghiên cứu trong các trƣờng Sƣ phạm nhƣ: “Hoạt động độc lập của học sinh trong quá trình dạy học của tác giả E. Sau nghị quyết Trung ƣơng IV khoá VII (tháng 2/1993), nghị quyết Trung ƣơng II khoá VIII (tháng 12/1996), nghị quyết Trung ƣơng VI khoá IX (4/2002) của Đảng, vấn đề đổi mới phƣơng pháp dạy học theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh đã trở thành vấn đề quan trọng, cấp bách của ngành giáo dục trong giai đoạn hiện nay, “Đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, tăng cường giáo dục tư duy sáng tạo, năng lực tự học, tự tu dưỡng, tự tạo việc làm”.

Điểm mấu chốt để phát huy tính tích cực của học sinh và nâng cao chất lƣợng dạy học, đó là giáo viên phải có những biện pháp tổ chức cho học sinh những hoạt động theo nhóm. Điều này đã đƣợc triển khai mạnh mẽ cả về lí thuyết và ứng dụng. Nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài báo, nhiều tài liệu đã đƣợc công bố, xuất bản. Tiêu biểu là các công trình nghiên cứu lí thuyết của các tác giả:  Trần Bá Hoành (1993): “Dạy học lấy ngƣời học làm trung tâm”, “Bản chất của việc dạy học lấy học sinh làm trung tâm”.

Theo Nguyễn Hữu Châu, học là quá trình cá nhân tự kiến tạo kiến thức thông qua tƣơng tác với các cá nhân khác, với xã hội và thực tiễn mà có. Từ đó, có thể thấy, quá trình dạy học cần có các hoạt động học tập kết hợp học tập cá nhân với hoạt động nhóm. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Làm việc nhóm 1.

Một số khái niệm a. Nhóm Theo Đặng Đình Bôi, “Nhóm là tập hợp nhiều người cùng có chung mục tiêu, thường xuyên tương tác với nhau, mỗi thành viên có vai trò, nhiệm vụ rõ ràng và có các quy tắc chung chi phối lẫn nhau”[6, tr. Cụ thể, “Nhóm” là tập hợp những cá nhân thỏa mãn 4 yếu tố sau: + Có từ 2 thành viên trở lên + Có thời gian làm việc chung nhau nhất định + Cùng chia sẻ hay thực hiện chung một nhiệm vụ hay một kế hoạch để đạt đến các mục tiêu của nhóm kì vọng. + Hoạt động theo những quy định chung của nhóm.T là đại diện của trƣờng phái nguyên tắc, đã tổng kết thành “5 nguyên tắc vàng” cho hoạt động nhóm và khẳng định: Bất kì một hoạt động nhóm nào cũng phải đảm bảo 5 nguyên tắc này.

Nếu thiếu 1 trong 5 nguyên tắc thì hoạt động nhóm sẽ thất bại [28, tr. Phụ thuộc tích cực: Mỗi thành viên chỉ thành công khi những ngƣời bạn trong nhóm cũng thành công. Sự phụ thuộc tích cực xảy ra khi các thành viên nhận thấy rằng: nếu một ngƣời thất bại, tất cả sẽ thất bại; những nỗ lực của mỗi ngƣời sẽ mang lại lợi ích cho bản thân và các thành viên khác. Sự phụ thuộc tích cực tạo ra cam kết cho sự thành công của cả nhóm.

Trách nhiệm cá nhân: Mỗi thành viên phải có trách nhiệm đóng góp cho mục tiêu chung của nhóm. Phần việc cá nhân phải đƣợc phân công rõ ràng và có sự kiểm tra đánh giá với các thành viên còn lại trong nhóm. Nhóm phải biết từng thành viên đang làm gì, gặp khó khăn, thuận lợi gì, nỗ lực của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] từng thành viên.