Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn - Chương II: Đề xuất biện pháp xây dựng hệ thống đề mở nhằm phát triển NL sáng tạo cho HS chuyên Văn cấp THPT - Chương III: Thực nghiệm sư phạm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan niệm về đề mở Khái niệm đề mở, xét về nguồn gốc, có thể liên quan đ ến tên go ̣i của mô ̣t da ̣ng bài kiể m tra ở nước Mỹ. Đó là da ̣ng Test / examination with open books, open notes (bài kiểm tra cho phép đư ợc mở sách vở); phân biê ̣t với dạng Test/ examination with closed books, closed notes (kiể m tra không được mở sách, mở vở). Sau này , khái niệm đề mở đươ ̣c hiể u mở rô ̣ng hơn ý nghiã là mô ̣t loa ̣i đề cho phép mở tài liệu khi làm bài.
Chữ mở trong đề mở có thể được hiểu như là một đặc điểm, một phẩm chất của đề; nó quy định sự khác nhau giữa đề mở và đề truyền thống (còn gọi là đề đóng). Nếu đề truyền thống là những đề bài có yêu cầu cụ thể về nội dung, cách thức thực hiện, phạm vi tư liệu; thì đề mở là dạng đề chỉ có những gợi dẫn nhất định, tùy theo từng trường hợp HS được tự lựa chọn vấn đề, cách triển khai hoặc nguồn tư liệu để thực hiện đề bài một cách hiệu quả nhất theo quan điểm của mình. Dưới đây là ví dụ về đề mở trong tương quan so sánh với đề truyền thống: Đề 1. Phân tích bài thơ Khóc Dương Khuê (Nguyễn Khuyến) để làm rõ tâm sự của nhà thơ.
Bài thơ Khóc Dương Khuê (Nguyễn Khuyến) là nỗi đau mất bạn hay nỗi cô đơn thống thiết của nhà thơ trước cuộc đời? Trong hai đề bài trên, đề 1 là đề truyền thống, đề 2 là đề mở. Đề 1 có yêu cầu cụ thể về thao tác lập luận, nội dung vấn đề và phạm vi tư liệu. Để triển khai bài viết, HS nhất thiết phải bám sát văn bản, sử dụng thao tác lập luận phân tích để làm rõ những tâm sự của nhà thơ trong tác phẩm. Trong khi đó, đề 2 lại cho phép HS thoải mái hơn trong việc sử dụng thao tác lập luận cũng như xác định nội dung trọng tâm để triển khai bài viết.
Ngoài thao tác 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lập luận phân tích, các em có thể sử dụng kết hợp các thao tác giải thích, chứng minh, so sánh, bình luận, bác bỏ để bài viết tự nhiên và thuyết phục hơn. Về nội dung, các em có thể cảm nhận về bài thơ để thấy nỗi đau mất bạn hoặc nỗi cô đơn của nhà thơ, cũng có thể làm sáng tỏ cả hai nội dung đó hoặc nêu cảm nhận của mình về bài thơ bằng những luận điểm riêng… Có thể thấy: Hai đề bài cùng hỏi về bài thơ Khóc Dương Khuê, nhưng so với đề truyền thống thì rõ ràng đề mở đã“tạo được không gian thoáng cho HS suy nghĩ” [39; tr. Nhận định về đề mở, tác giả Đinh Văn Thiê ̣n (2015) cho rằng: Đề mở không còn bị đóng khung một cách cứng nhắ c vào một số câu, chữ, một số tác phẩm trong chương trình quy đi ̣nh, cũng không bị gò bó vào một vài quan điểm, nhận đi ̣nh có sẵn muôn thuở đố i với những tác phẩm học trích ấy. [44] Trong cuố n Hê ̣ thố ng đề mở Ngữ văn 10, tác giả Đỗ Ngọc Thố ng và cộng sự từ phương diê ̣n hình thức cũng nêu quan niê ̣m về đề mở như sau: Đề mở là loại đề chỉ nêu vấ n đề cầ n bàn luận trong bài nghị luận hoặc chỉ nêu đề tài để viế t văn tự sự, miêu tả… không nêu mê ̣nh lê ̣nh gì về thao tác lập luận như kiểu: hãy chứng minh, hãy giải thích, hãy phân tích… hoặc phương thức biểu đạt như: hãy kể , hãy phát biểu cảm nghĩ,… [47, tr.
8] Có thể thấy các quan niệm trên đều th ống nhất ở chỗ đề cao tính không hạn định của đề mở. Các nhà nghiên cứu đã nhìn nhận tính mở của đề mở ở nhiều phương diện khác nhau, tùy thuộc vào tính chất và yêu cầu của kì thi/ kì kiểm tra và của đối tượng làm bài. Cụ thể: - Về nội dung: Đề mở là dạng đề mà nội dung có tính gợi mở cao, không bị áp đặt vào một vấn đề bó buộc nào. Nội dung của đề mở có thể là những vấn đề tương đối rộng, chứ không nhất thiết phải thuộc phần kiến thức mà HS đã được học.
Đề mở vì vậy cho phép đánh giá khả năng xâu chuỗi, tổng hợp kiến thức từ nhiều nguồn, nhiều góc độ của HS; đồng thời kích thích khả năng trình bày vấn đề theo ý hiểu và theo cá tính của người học. - Về hình thức trình bày và quan điểm đánh giá: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đề mở có thể được diễn đạt một cách mới mẻ qua những giả định bất ngờ, những cách diễn đạt lấp lửng, đa nghĩa, mang tính gợi mở cao… Qua đó, đề mở thường được dùng với mục đích KTĐG khả năng ứng xử, khả năng phản biện, khả năng vận dụng sáng tạo của người học. Đề mở cũng có thể là loại đề được sử dụng cho nhiều đối tượng HS. Tính mở ở đây thiên về khả năng đánh giá của đề với những đối tượng khác nhau.
Ví dụ: Theo thông tin của Nguyễn Thị Hồng Vân [56], trong kì đánh giá quốc gia của NAPLAN (Australia) năm 2009, tất cả HS các lớp 3, 5, 7, 9 đều làm cùng một đề kiểm tra viết như sau: Hôm nay chúng ta sẽ viết một bài văn tự sự hoặc một truyện ngắn. Ý tưởng cho câu chuyện của bạn là "Chiếc hộp". Cái gì đang nằm ở bên trong chiếc hộp? Làm thế nào để tìm ra nó? Nó có giá trị hay không? Có thể nó là một vật sống! Trong hộp có thể còn xuất hiện một lời nhắn hoặc một vật gì đó rất bí ẩn. Cái gì sẽ xảy ra trong câu chuyện bạn kể nếu chiếc hộp được mở ra? Với đề bài này, mỗi HS ở các lớp khác nhau, các trình độ khác nhau đều có thể tưởng tượng, suy nghĩ và thể hiện NL cá nhân trong khi viết bài theo gợi ý của đề bài.
Mặc dầu sử dụng chung một đề thi nhưng mức độ phân hóa rất rõ theo từng đối tượng. Tóm lại: Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về đề mở, song điểm thống nhất là các ý kiến đều khẳng định tính mở và ưu thế của đề mở so với các dạng đề truyền thống. Tính mở của đề mở được quy định trên các phương diện: (1) Nội dung: không bó buộc vào một vấn đề cụ thể hoặc chỉ nêu chủ đề, HS phải tự xác định vấn đề. (2) Thao tác lập luận: không bắt buộc HS thực hiện yêu cầu của đề bằng các mệnh lệnh như: Hãy giải thích, hãy chứng minh, hãy bình luận… mà cho các em được linh hoạt vận dụng các thao tác lập luận để làm sáng tỏ vấn đề.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (3) Phạm vi tư liệu: không giới hạn trong một khuôn khổ nhất định, mà cho phép HS có cơ hội huy động kiến thức từ nhiều nguồn khác nhau để làm sáng tỏ yêu cầu của đề. Chính tính mở đã tạo ra ưu thế của đề mở so với đề truyền thống: đề mở cho phép HS tự do, linh hoạt hơn khi xử lý yêu cầu của đề bài. Nó trở thành mảnh đất gieo trồng cho những tư tưởng, quan điểm mới; những cách diễn đạt/ khả năng thể hiện cái mới; những cách ứng xử linh hoạt, nhạy bén của người học trước một vấn đề/ một tình huống được đặt ra. Phân loại Có nhiều cách để phân loại đề mở.
Căn cứ về tính mở của đề trên các phương diện về nội dung, thao tác thực hiện, phạm vi tư liệu; có thể nhận diện đề mở trong môn Ngữ văn ở một số dạng như sau: 1. Đề mở về nội dung Các đề có tính mở về nội dung thường chỉ nêu chủ đề, yêu cầu HS cụ thể hóa thành một bài viết. Vì không thể hiện yêu cầu có tính chất áp đặt về nội dung cụ thể cần triển khai, nên đề mở ở dạng này cho phép HS tự do phát triển ý của bài viết một cách linh hoạt bằng quan điểm cá nhân. Hình thức của các đề mở về phương diện nội dung khá phong phú.
Dưới đây là một số cách hỏi thường gặp: - Đề ra dưới dạng một mệnh lệnh yêu cầu triển khai chủ đề sẵn có. Ví dụ: Hãy viết một bài văn với chủ đề: Người khuyết tật. - Đề bài yêu cầu HS viết tiếp một mệnh đề còn bỏ trống. Ví dụ: Thất bại thực sự là… - Đề ra dưới hình thức một câu hỏi, yêu cầu HS viết một bài văn để trả lời câu hỏi đó bằng suy nghĩ của bản thân.
Ví dụ: Phải chăng vấp ngã là đặc quyền của tuổi trẻ? - Đề bài cung cấp thông tin/ ngữ liệu, yêu cầu HS tự lựa chọn vấn đề trên cơ sở đọc hiểu thông tin/ ngữ liệu đó để triển khai thành một bài văn. Thông tin/ ngữ liệu được cho trong đề bài có thể là một bức tranh, một câu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyện nhỏ, một đoạn thơ/ bài thơ, một tình huống giả định, một mẩu tin tức… Ví dụ: Đọc câu chuyện dưới đây và trình bày cảm nghĩ của mình về bài học sâu sắc nhất mà anh/chị nhận được: SỐNG Ở ĐỜI Từ hồi còn học trung học, cha tôi có thói quen vặn đồng hồ chạy nhanh năm phút. Rồi vào đại học, ra trường, đi tìm việc làm, lập gia đình… cha tôi vẫn giữ thói quen như thế. Cha dạy tôi: “Phải luôn tôn trọng giờ giấc và đừng để ai khó chịu vì mình chậm trễ con ạ”.
Năm ngoái được thăng chức giám đốc, cha thay đổi thói quen đột ngột: cha vặn đồng cho chạy chậm năm phút. Tôi thắc mắc, hỏi tại sao, cha trả lời: “Phải nghiêm khắc với chính mình nhưng lại rộng lượng với người khác!” (Truyện cực ngắn về cuộc sống, Phạm Quốc) 1. Đề mở về thao tác Đề mở về thao tác là những đề bài không ấn định cụ thể về cách thức thực hiện bài viết bằng những mệnh lệnh như: Hãy chứng minh, hãy giải thích, hãy bình luận… Ví dụ: - Nhân vật người vợ nhặt (Vợ nhặt, Kim Lân) trong suy nghĩ của tôi. - Câu chuyện giàu và nghèo trong xã hội hiện nay.