Luận văn thạc sĩ vnu ued phát triển năng lực giải toán hình học không gian cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued phát triển năng lực giải toán hình học không gian cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phạm Viết Sơn
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Hồng Minh
• Trường học: Trường đại học giáo dục - Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (bộ môn Toán)
• Đề tài: Phát triển năng lực giải toán hình học không gian cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nhóm năng lực cá nhân
• 1.2. Các thành phần cấu trúc của năng lực
• 1.3. Nội dung và PPDH theo quan điểm phát triển năng lực
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI TOÁN CỦA HỌC SINH
• 2.1. Phát triển năng lực thông qua kỹ năng giải các dạng toán
• 2.2. Xác định giao tuyến của hai mặt phẳng
• 2.3. Xác định giao điểm của đường thẳng và mặt phẳng
• 2.4. Chứng minh hai đường thẳng song song
• 2.5. Chứng minh đường thẳng song song mặt phẳng
• 2.6. Chứng minh hai mặt phẳng song song
• 2.7. Chứng minh đường thẳng vuông góc với mặt phẳng
• 2.8. Chứng minh hai đường thẳng vuông góc
• 2.9. Chứng minh hai mặt phẳng vuông góc với nhau
• 2.10. Xác định góc giữa mặt phẳng và mặt phẳng
• 2.11. Xác định góc giữa đường thẳng và mặt phẳng
• 2.12. Xác định khoảng cách
• 2.13. Xác định thể tích khối đa diện
• 2.14. Xác định diện tích hình tròn xoay – Thể tích khối tròn xoay
• 2.15. Biện pháp để phát triển năng lực giải toán hình học không gian cho học sinh
• 2.16. Phát triển kỹ năng thông qua các dạng toán cơ bản
• 2.17. Xây dựng hệ thống bài tập
• 2.18. Tổ chức hoạt động cho học sinh tham gia thảo luận nhóm, làm bài tập nhóm
• 2.19. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm
• 3.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Kết quả thực nghiệm sư phạm, phân tích, đánh giá
• 3.6. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Giải Toán Hình Học Không Gian

Phát triển năng lực giải toán hình học không gian cho học sinh lớp 11 là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Môn hình học không gian không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề. Việc này đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp giảng dạy phù hợp để khơi dậy hứng thú học tập của học sinh.

1.1. Ý Nghĩa Của Năng Lực Giải Toán Trong Học Tập

Năng lực giải toán không chỉ là khả năng tính toán mà còn là khả năng tư duy, phân tích và áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Học sinh cần phát triển năng lực này để có thể giải quyết các bài toán hình học không gian một cách hiệu quả.

1.2. Đặc Điểm Của Hình Học Không Gian Trong Chương Trình Lớp 11

Hình học không gian lớp 11 bao gồm các khái niệm như hình đa diện, mặt phẳng, và các mối quan hệ giữa chúng. Việc hiểu rõ các đặc điểm này giúp học sinh dễ dàng hơn trong việc giải quyết bài tập.

II. Những Thách Thức Trong Việc Giải Toán Hình Học Không Gian

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hình dung và áp dụng các khái niệm hình học không gian. Những thách thức này có thể đến từ việc thiếu kiến thức nền tảng hoặc phương pháp giảng dạy chưa phù hợp.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Hình Dung Hình Khối

Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc hình dung các hình khối ba chiều, điều này dẫn đến việc giải bài tập không hiệu quả. Cần có các phương pháp trực quan để hỗ trợ học sinh.

2.2. Thiếu Kỹ Năng Giải Quyết Vấn Đề

Kỹ năng giải quyết vấn đề là yếu tố quan trọng trong việc học hình học không gian. Học sinh cần được rèn luyện để phát triển kỹ năng này thông qua các bài tập thực hành.

III. Phương Pháp Dạy Học Hiệu Quả Để Phát Triển Năng Lực Giải Toán

Để phát triển năng lực giải toán hình học không gian, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khơi dậy hứng thú học tập.

3.1. Sử Dụng Bài Tập Thực Hành Để Củng Cố Kiến Thức

Bài tập thực hành là công cụ hiệu quả để củng cố kiến thức. Giáo viên nên xây dựng hệ thống bài tập đa dạng, từ cơ bản đến nâng cao, để học sinh có thể thực hành thường xuyên.

3.2. Tổ Chức Hoạt Động Nhóm Để Khuyến Khích Học Tập

Hoạt động nhóm giúp học sinh trao đổi, thảo luận và học hỏi lẫn nhau. Điều này không chỉ phát triển kỹ năng giải toán mà còn rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Năng Lực Giải Toán Hình Học Không Gian

Năng lực giải toán hình học không gian có ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như kiến trúc, kỹ thuật và nghệ thuật. Việc phát triển năng lực này giúp học sinh có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.1. Ứng Dụng Trong Kiến Trúc Và Thiết Kế

Kiến trúc sư cần có khả năng hình dung và thiết kế các công trình ba chiều. Năng lực giải toán hình học không gian giúp họ thực hiện điều này một cách hiệu quả.

4.2. Ứng Dụng Trong Kỹ Thuật Và Công Nghệ

Trong lĩnh vực kỹ thuật, việc hiểu rõ các khái niệm hình học không gian là rất quan trọng. Nó giúp kỹ sư thiết kế và phân tích các sản phẩm một cách chính xác.

V. Kết Luận Về Phát Triển Năng Lực Giải Toán Hình Học Không Gian

Phát triển năng lực giải toán hình học không gian cho học sinh lớp 11 là một nhiệm vụ cần thiết và cấp bách. Cần có sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.1. Tương Lai Của Năng Lực Giải Toán Trong Giáo Dục

Năng lực giải toán sẽ tiếp tục được chú trọng trong giáo dục, đặc biệt là trong bối cảnh đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.

5.2. Khuyến Nghị Để Nâng Cao Chất Lượng Dạy Học

Cần có các chương trình đào tạo giáo viên và tài liệu hỗ trợ để nâng cao chất lượng dạy học môn hình học không gian.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo các báo cáo khảo sát chất lượng dạy học môn Toán cấp trung học phổ thông, có tới hơn 65% học sinh lớp 11 gặp khó khăn và lúng túng khi tiếp cận phân môn hình học không gian do trở ngại trong việc chuyển đổi tư duy từ mặt phẳng sang không gian ba chiều. Thực trạng giáo dục truyền thống thường chú trọng truyền thụ lý thuyết một chiều, khiến năng lực giải quyết vấn đề và tư duy trừu tượng của học sinh chưa được bồi dưỡng đúng mức. Nhằm khắc phục tình trạng này, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán của tác giả Phạm Viết Sơn tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung nghiên cứu giải pháp phát triển năng lực giải toán hình học không gian cho học sinh lớp 11.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về năng lực toán học, đồng thời xây dựng một hệ thống 13 dạng bài tập điển hình bao quát toàn bộ chương trình quan hệ song song và quan hệ vuông góc. Đề tài được triển khai thực nghiệm sư phạm trong năm học 2012-2013 tại trường Trung học phổ thông Thụy Hương, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua các chỉ số nâng cao chất lượng học tập: tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi trong các đợt kiểm tra thực nghiệm tăng hơn 25%, trong khi tỷ lệ học sinh yếu kém giảm xuống dưới 10%. Nghiên cứu không chỉ hoàn thiện phương pháp giảng dạy cho giáo viên bộ môn Toán mà còn cung cấp khung định hướng phát triển năng lực tư duy không gian có thể áp dụng rộng rãi tại các trường trung học phổ thông trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng dựa trên mô hình cấu trúc năng lực hành động của các nhà sư phạm nghề Cộng hòa Liên bang Đức kết hợp với khung đánh giá năng lực toán học quốc tế của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế. Cấu trúc năng lực tổng thể được hình thành từ 4 thành phần gắn kết chặt chẽ: năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể. Trong đó, năng lực chuyên môn toán học bao gồm 7 năng lực cốt lõi theo chuẩn quốc tế: giải quyết vấn đề, lập luận toán học, mô hình hóa, giao tiếp toán học, tranh luận logic, sử dụng biểu diễn toán học và thao tác với ký hiệu, thuật toán.

Hệ thống lý thuyết của đề tài làm rõ 4 khái niệm trung tâm: năng lực toán học, kỹ năng giải toán, dạy học định hướng phát triển năng lực và tư duy hình học không gian. Năng lực toán học được định nghĩa là tổ hợp các phẩm chất tâm lý và kỹ năng trí tuệ giúp cá nhân thực hiện chính xác 100% các thao tác tư duy đặc trưng như phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa và tưởng tượng không gian. Dạy học định hướng năng lực chuyển dịch trọng tâm từ kiểm tra việc tái hiện kiến thức sang đánh giá khả năng vận dụng sáng tạo tri thức vào việc giải quyết các tình huống toán học phức hợp và thực tiễn đời sống.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo độ tin cậy khoa học, luận văn áp dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa lý luận, điều tra quan sát và thực nghiệm sư phạm đối chứng. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ học sinh của 4 lớp 11 tại trường Trung học phổ thông Thụy Hương với tổng số 175 học sinh, phân chia thành hai nhóm tương đồng về năng lực học tập ban đầu: nhóm thực nghiệm gồm lớp 11B2 và 11B4 (88 học sinh), nhóm đối chứng gồm lớp 11B3 và 11B5 (87 học sinh). Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên theo đơn vị lớp học được áp dụng để đảm bảo tính khách quan và giữ nguyên môi trường sư phạm tự nhiên.

Nguồn dữ liệu định lượng được thu thập qua 3 bài kiểm tra định kỳ tiêu chuẩn theo thang điểm 10, đo lường toàn diện các kỹ năng từ cơ bản đến nâng cao. Nguồn dữ liệu định tính được tổng hợp thông qua 15 tiết dự giờ, phiếu khảo sát thái độ học tập và các buổi trao đổi chuyên môn với giáo viên tổ Toán. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê đối chứng là nhằm kiểm định một cách định lượng sự khác biệt có ý nghĩa về mức độ tiến bộ của học sinh trước và sau khi áp dụng các biện pháp sư phạm mới trong suốt năm học 2012-2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm sư phạm qua 3 đợt kiểm tra độc lập đã mang lại những phát hiện quan trọng về sự phát triển năng lực của học sinh:

Thứ nhất, năng lực nhận diện và thiết lập các quan hệ không gian cơ bản có sự chuyển biến vượt bậc. Ở bài kiểm tra số 1 về xác định giao tuyến, giao điểm và quan hệ song song, điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 7,35 điểm, cao hơn 1,42 điểm so với nhóm đối chứng (5,93 điểm). Tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi từ 8,0 trở lên ở nhóm thực nghiệm đạt 28,4%, vượt trội so với mức 11,5% của nhóm đối chứng.

Thứ hai, kỹ năng giải quyết các bài toán định lượng phức tạp như tính góc, khoảng cách và thể tích khối đa diện được củng cố vững chắc. Tại bài kiểm tra số 2 và số 3, tỷ lệ học sinh nhóm thực nghiệm đạt điểm khá và giỏi chiếm 68,2%, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 41,4% (chênh lệch 26,8%). Đặc biệt, tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm từ mức 28,5% ban đầu xuống chỉ còn 6,2% ở đợt kiểm tra cuối cùng.

Thứ ba, năng lực tự học và tư duy giải toán độc lập, sáng tạo của học sinh được cải thiện rõ nét. Hơn 85% học sinh nhóm thực nghiệm đã biết vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp giải khác nhau cho một bài toán dựng thiết diện hoặc tính khoảng cách giữa hai đường thẳng chéo nhau, thay vì chỉ dựa vào một thuật toán duy nhất.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc cấu trúc hóa 13 dạng toán điển hình thành các quy trình tư duy rõ ràng, giúp học sinh xóa bỏ tâm lý e ngại hình học không gian. Khi các dữ liệu kiểm tra được biểu diễn qua biểu đồ phân phối tần suất điểm số và bảng so sánh các tham số thống kê đặc trưng, đường cong phân phối điểm của nhóm thực nghiệm lệch hẳn về phía thang điểm cao (từ 7,0 đến 10,0 điểm), thể hiện tính đồng đều và bền vững trong nhận thức của học sinh.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học toán hiện đại trong nước và quốc tế, khẳng định rằng việc rèn luyện năng lực chuyên biệt thông qua hệ thống bài tập phân hóa có tính định hướng sẽ mang lại hiệu quả cao hơn nhiều so với lối dạy giải bài tập thụ động. Ý nghĩa thực tiễn của phát hiện này chỉ ra rằng việc kết hợp dạy học phân hóa với tổ chức thảo luận nhóm giúp học sinh không chỉ thành thạo kỹ năng chuyên môn mà còn phát triển năng lực xã hội và năng lực phương pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dạy học hình học không gian:

1. Tái cấu trúc phân phối chương trình và bài tập: Giáo viên bộ môn cần chủ động phân loại nội dung hình học không gian lớp 11 thành 13 chuyên đề kỹ năng trọng tâm, từ xác định giao tuyến đến tính thể tích khối tròn xoay. Mục tiêu hướng tới là 100% học sinh nắm vững thuật toán tư duy cơ bản, thực hiện ngay từ tuần học đầu tiên của học kỳ 1.

2. Biên soạn ngân hàng bài tập phân hóa gắn với thực tiễn: Tổ chuyên môn Toán tại các trường phổ thông cần hoàn thiện hệ thống tài liệu gồm ít nhất 150 bài tập chia làm 3 cấp độ (nhận biết - thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) và tích hợp các bài toán mô hình hóa kiến trúc đời sống trong khung thời gian 3 tháng trước năm học mới.

3. Đổi mới phương pháp tổ chức dạy học trên lớp: Tăng cường thời lượng học tập hợp tác và thảo luận nhóm lên tối thiểu 30% thời lượng các tiết bài tập; kết hợp sử dụng phần mềm mô phỏng hình học không gian 3 chiều để trực quan hóa các khái niệm trừu tượng, hoàn thành kế hoạch bài dạy theo định hướng năng lực trong từng học kỳ.

4. Cải tiến hình thức kiểm tra đánh giá: Ban giám hiệu và Sở Giáo dục và Đào tạo cần điều chỉnh cấu trúc đề thi định kỳ, tăng tỷ lệ câu hỏi đánh giá năng lực vận dụng và tư duy sáng tạo lên ít nhất 35% tổng số điểm, triển khai đồng bộ trong lộ trình 1 đến 2 năm học tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giáo viên dạy môn Toán tại các trường trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống 13 dạng bài tập kèm thuật toán giải chi tiết để thiết kế giáo án đổi mới và xây dựng các chuyên đề ôn luyện cho học sinh lớp 11 và lớp 12.

2. Học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Toán: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình thiết kế thực nghiệm sư phạm, phương pháp xử lý số liệu thống kê giáo dục và mô hình phát triển năng lực người học.

3. Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng khung tiêu chí đánh giá năng lực chuyên môn và mô hình tổ chức học tập nhóm để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm cho đội ngũ giáo viên trong nhà trường.

4. Học sinh lớp 11 và thí sinh ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông: Tham khảo hệ thống phân loại bài toán, kỹ thuật dựng hình chiếu và các công thức quy đổi khoảng cách, góc để tối ưu hóa thời gian làm bài và nâng cao điểm số môn Toán trong các kỳ thi quan trọng.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn phân loại hệ thống bài toán hình học không gian lớp 11 theo những tiêu chí nào? Tác giả đã phân chia nội dung thành 13 dạng toán cốt lõi, bám sát hai mạch kiến thức chính là quan hệ song song và quan hệ vuông góc trong không gian. Các dạng toán bao gồm từ xác định giao tuyến, giao điểm, chứng minh song song, chứng minh vuông góc, xác định góc, tính khoảng cách cho đến tính thể tích khối đa diện và diện tích hình tròn xoay, giúp học sinh dễ dàng nhận diện và áp dụng thuật toán phù hợp.

Phương pháp dạy học nhóm giúp phát triển năng lực xã hội của học sinh như thế nào? Việc tổ chức các nhóm học tập từ 4 đến 6 học sinh để giải quyết các bài toán phức hợp giúp các em rèn luyện kỹ năng lắng nghe, tranh luận toán học và chia sẻ giải pháp. Thực nghiệm cho thấy hơn 85% học sinh tham gia học nhóm đã tự tin trình bày lập luận trước tập thể và phát triển khả năng hợp tác hiệu quả khi xử lý các vấn đề khó.

Luận văn đưa ra giải pháp gì để đơn giản hóa bài toán tính khoảng cách giữa hai đường thẳng chéo nhau? Tác giả đề xuất 3 phương pháp quy đổi linh hoạt: dựng mặt phẳng chứa đường này và vuông góc với đường kia, sử dụng mặt phẳng song song để chuyển về khoảng cách từ một điểm đến mặt phẳng, và phương pháp dựng hình chiếu vuông góc. Cách tiếp cận này giúp học sinh giải quyết bài toán một cách tuần tự mà không cần dựng trực tiếp đoạn vuông góc chung phức tạp.

Khung cấu trúc năng lực của Cộng hòa Liên bang Đức được tích hợp ra sao trong đề tài? Mô hình này được vận dụng để phân tách năng lực hành động của học sinh thành 4 thành tố: chuyên môn (kiến thức và kỹ năng giải toán), phương pháp (kế hoạch giải và xử lý dữ liệu), xã hội (giao tiếp và làm việc nhóm) và cá thể (ý thức tự giác và tự đánh giá), tạo nên sự phát triển nhân cách toàn diện cho người học.

Kết quả thực nghiệm tại trường THPT Thụy Hương có khả năng chuyển giao cho các trường khác không? Kết quả nghiên cứu hoàn toàn có thể nhân rộng tại các trường trung học phổ thông trên cả nước vì hệ thống bài tập được xây dựng chuẩn hóa theo chương trình sách giáo khoa hiện hành, phù hợp với trình độ nhận thức chung của học sinh lớp 11 ở nhiều vùng miền khác nhau.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh 13 dạng toán điển hình thuộc phần quan hệ song song và quan hệ vuông góc trong không gian lớp 11.
• Vận dụng thành công mô hình cấu trúc 4 thành phần năng lực hành động vào thực tiễn giảng dạy môn Toán tại trường phổ thông.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt trội qua thực nghiệm trên 175 học sinh, nâng tỷ lệ điểm khá giỏi lên 68,2% và giảm tỷ lệ yếu kém xuống 6,2%.
• Cung cấp các biện pháp sư phạm khả thi về dạy học phân hóa, phát triển kỹ năng tự học và tổ chức thảo luận nhóm.
• Đóng góp nguồn tư liệu giảng dạy và nghiên cứu giá trị cho giáo viên Toán và sinh viên các ngành khoa học giáo dục.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã cụ thể hóa định hướng đổi mới giáo dục phát triển năng lực thành các quy trình dạy học và hệ thống bài tập thực hành tường minh, giải quyết triệt để rào cản tâm lý e ngại môn hình học không gian của học sinh.

Trong giai đoạn tiếp theo của năm học, các tổ chuyên môn cần tiến hành áp dụng thử nghiệm ngân hàng bài tập này trong các đợt bồi dưỡng chuyên đề và tích hợp ứng dụng công nghệ thông tin mô phỏng không gian. Quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu giáo dục và các bạn học sinh hãy tham khảo toàn văn công trình luận văn thạc sĩ để nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán một cách toàn diện và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Năng lực Năng lực là một khái niệm nhận được nhiều quan tâm bởi các nhà nghiên cứu, bản thân thuật ngữ (competence) trong tiếng Anh cũng có nhiều từ gần nghĩa trong ngôn ngữ này như “năng lực hành vi” (Competence behavior), “năng lực thành phần” (aptitude), “khả năng đã được phát triển” (developed abilities), “sự thành thạo” (proficiencies), “khả năng” (ability), “trình độ” (qualification), “kỹ năng” (skill). Đặc biệt, những năm gần đây đã có nhiều đề tài đề cập đến thuật ngữ này. Năng lực (Competence) nói lên người đó có thể làm được gì, làm đến mức nào, làm với chất lượng ra sao.

Thông thường người ta còn gọi là khả năng hay “tài” [10, tr. Năng lực là một trong 3 thành tố tạo lên cấu trúc nhân cách (cùng với xu hướng, tính cách và khí chất). Do là một thành tố của nhân cách nên năng lực chịu sự chi phối của các yếu tố: bẩm sinh di truyền, hoàn cảnh sống, sự giáo dục và hoạt động của cá nhân. Như vậy, cũng có thể hiểu năng lực là tổ hợp của các thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả.

Năng lực là một trong những chỉ số cụ thể để so sánh nhân cách này với nhân cách khác. Năng lực cá nhân là nền tảng cho bất kỳ cá nhân nào trong xã hội. Mỗi một cá nhân tại bất kỳ ngành nghề hay lĩnh vực nào đều cần có kiến thức, thái độ và kỹ năng. Mỗi cá nhân sẽ có các yếu tố trên tại các mức độ khác nhau tùy vào trình độ học vấn, nguồn lực cá nhân, hoàn cảnh môi trường và yếu tố quan trọng nhất đó là các năng lực cá nhân.

Như vậy năng lực là tổ hợp các kỹ năng của cá nhân đảm bảo thực hiện được một dạng hoạt động nào đó. Các nhóm năng lực cá nhân Các năng lực cá nhân được hiểu là những tố chất hay những khả năng thiên phú của mỗi cá nhân có được. Các năng lực cá nhân này sẽ giúp cho mỗi cá nhân có được những kiến thức tốt hơn, thái độ tốt hơn và những kỹ năng hoàn thiện hơn 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong giai đoạn học tập và làm việc sau này. Một cách thực dụng, các cha mẹ có thể quan sát và phân loại những năng lực giúp cho con mình có thể phát triển nghề nghiệp hiệu quả thông qua các nhóm năng lực sau.

Nhóm năng lực về kiến thức: Năng lực này giúp cho các em học sinh có thể nắm vững kiến thức một cách nhanh chóng. Các em học sinh theo học các ngành tự nhiên cần có năng lực thực hiện tính toán hoặc tư duy logic. Năng lực tư duy không gian ba chiều thể hiện qua các trò chơi xếp hình hoặc nặn tượng có thể là chỉ dấu nghề nghiệp nghệ thuật của các em nhỏ từ rất sớm. Năng lực ghi nhớ nhanh có thể tạo điều kiện cho các em theo các ngành như kinh tế, nghệ thuật hay luật sư.

Nhóm năng lực về kỹ năng: Năng lực này giúp cho các em học sinh có thể thực hiện các công việc nhanh chóng và hoàn hảo hơn các bạn cùng trang lứa. Các em có thể có khả năng khéo léo bàn tay thường phù hợp với các nghề hơn là các công việc văn phòng. Năng lực đối đáp trong hàng ngày tạo điều kiện cho các em trong những ngành liên quan tới hùng biện như bán hàng, luật sư, tư vấn tâm lý. Năng lực đọc nhanh có thể giúp các em thăng tiến nhanh trong môi trường khoa học và kỹ thuật.

Nhóm năng lực về thái độ: nhóm năng lực về thái độ trong cuộc sống thường được gọi là tính tình của học sinh. Các em học sinh có thái độ cạnh tranh cao trong công việc có thể phù hợp với vị trí lãnh đạo. Các em học sinh có thái độ hòa nhã khoan dung có thể trở thành những người giảng viên hoặc chuyên viên kỹ thuật. Nhóm năng lực thái độ này bị ảnh hưởng nhiều từ cuộc sống, gia đình, nhà trường và các biến cố trong gia đình.

Khi nói tới năng lực cá nhân, các phụ huynh cần chú ý tới tính chất tự nhiên của các năng lực này. Một em học sinh có thể học khá về toán nhưng chưa chắc có năng lực cá nhân về toán tốt. Lý do em học khá về toán nhờ gia đình cho đi học thêm và đầu tư nhiều hơn các bạn khác. Để có thể nhận biết năng lực cá nhân một cách chính xác, các phụ huynh cần quan sát và ghi nhận các biểu hiện trong những hoàn cảnh tự nhiên của các em.

Một bạn học sinh khi ứng đối nhanh nhẹn với nhóm bạn của mình đang thể hiện tố chất tiềm năng của một quản lý. Một bạn học sinh đứng ra sửa chữa rất nhanh chiếc xe đạp hỏng của bạn bè thể hiện năng lực khéo léo chân tay và am hiểu máy móc. Các năng lực cá nhân tự nhiên của các em học sinh 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] có thể được phát hiện qua gia đình, lớp học, các tình huống trong cuộc sống, giao tiếp vui chơi với bạn bè hoặc thông qua các bài test (kiểm tra) về chuyên môn. Các năng lực cá nhân này có thể được phát hiện qua các chương trình học hè hoặc bồi dưỡng.

Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực có thể coi là một tên gọi khác hay một mô hình cụ thể hoá của chương trình định hướng kết quả đầu ra, một công cụ để thực hiện giáo dục định hướng điều khiển đầu ra. Trong chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực, mục tiêu dạy học của chương trình được mô tả thông qua các nhóm năng lực. Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh “competentia”. Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu nhiều nghĩa khác nhau.

Năng lực được hiểu như sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc. Khái niệm năng lực được dùng ở đây là đối tượng của tâm lý, giáo dục học. Có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm.

a) Khái niệm năng lực gắn liền với khả năng hành động. Năng lực hành động là một loại năng lực, nhưng khi nói phát triển năng lực người ta cũng hiểu đồng thời là phát triển năng lực hành động. Chính vì vậy trong lĩnh vực sư phạm nghề, năng lực còn được hiểu là: khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động. Trong chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực, khái niệm năng lực được sử dụng như sau: + Năng lực liên quan đến bình diện mục tiêu của dạy học: mục tiêu dạy học được mô tả thông qua các năng lực cần hình thành.

+ Trong chương trình, những nội dung học tập và hoạt động cơ bản được liên kết với nhau nhằm hình thành các năng lực. + Năng lực là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn. + Mục tiêu hình thành năng lực định hướng cho việc lựa chọn, đánh giá mức độ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quan trọng của cấu trúc hóa các nội dung và hoạt động dạy học về mặt phương pháp. + Năng lực mô tả việc giải quyết những đòi hỏi về nội dung trong các tình huống.

+ Các năng lực chung cùng với các năng lực chuyên môn tạo thành nền tảng chung cho công việc giáo dục và dạy học. + Mức độ đối với sự phát triển năng lực có thể được xác định trong các tiêu chuẩn nghề. Đến một thời điểm nhất định nào đó, học sinh có thể phải đạt được những gì? b. Mô hình cấu trúc năng lực.

Trước hết năng lực được định nghĩa theo rất nhiều cách khác nhau, tuỳ thuộc vào bối cảnh và mục đích sử dụng những năng lực đó. Các năng lực còn là những đòi hỏi của các công việc, các nhiệm vụ, và các vai trò vị trí công việc. Vì vậy, các năng lực được xem như là những phẩm chất tiềm tàng của một cá nhân và những đòi hỏi của công việc. Từ hiểu biết về năng lực như vậy, ta có thể thấy các nhà nghiên cứu trên thế giới đã sử dụng những mô hình năng lực khác nhau trong tiếp cận của mình: + Mô hình dựa trên cơ sở tính cách và hành vi của cá nhân theo đuổi cách xác định “con người cần phải như thế nào để thực hiện được các vai trò của mình”.

+ Mô hình dựa trên cơ sở các kiến thức hiểu biết và các kỹ năng được đòi hỏi theo đuổi việc xác định “con người cần phải có những kiến thức và kỹ năng gì” để thực hiện tốt vai trò của mình. + Mô hình dựa trên các kết quả và tiêu chuẩn đầu ra theo đuổi việc xác định con người “cần phải đạt được những gì ở nơi làm việc”. Để hình thành và phát triển năng lực cần xác định các thành phần và cấu trúc của chúng. Có nhiều loại năng lực khác nhau.

Việc mô tả cấu trúc và các thành phần năng lực cũng khác nhau. Theo quan điểm của các nhà sư phạm nghề Đức, cấu trúc chung của năng lực hành động được mô tả là sự kết hợp của 4 năng lực thành phần sau: 1. Các thành phần cấu trúc của năng lực Năng lực chuyên môn (Professional competency): Là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn. Trong đó bao gồm cả khả năng tư duy lôgic, phân tích, tổng hợp, trừu tượng hoá, khả năng nhận biết các 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mối quan hệ hệ thống và quá trình.

Năng lực chuyên môn hiểu theo nghĩa hẹp là năng lực “nội dung chuyên môn”, theo nghĩa rộng bao gồm cả năng lực phương pháp chuyên môn. Năng lực phương pháp (Methodical competency): Là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề. Năng lực phương pháp bao gồm năng lực phương pháp chung và phương pháp chuyên môn. Trung tâm của phương pháp nhận thức là những khả năng tiếp nhận, xử lý, đánh giá, truyền thụ và trình bày tri thức.