CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH TẾ CHIA SẺ 1. Tổng quan về kinh tế chia sẻ 1. Khái niệm về kinh tế chia sẻ, mô hình kinh tế chia sẻ và phát triển kinh tế chia sẻ 1. Khái niệm kinh tế chia sẻ: Sự chia sẻ giữa người với người đã diễn ra hàng ngàn năm qua, hình thức chia sẻ trước kia rất đơn giản, có khi chỉ là chia sẻ một ngọn lửa với hàng xóm hay một túp lều nghỉ tạm mỗi khi xa nhà.
Tuy nhiên từ giữa thế kỷ 20, cùng với sự phát triển của Internet, với sự hỗ trợ, kết nối nhờ tận áp dụng công nghệ, người tiêu dùng đã tận dụng hiệu quả hơn đối với tài sản cá nhân mình có. Việc này giúp những thứ được lãng phí do không dùng đến được tận dụng thông qua nền tảng công nghệ. Tuy nhiên ngày nay sự chia sẻ không còn gói gọn trong phạm vi hẹp, nó đã trở thành một xu hướng, một loại hình kinh tế mới mang tính toàn cầu - kinh tế chia sẻ. Kinh tế chia sẻ (sharing economy) có nhiều tên gọi và khái niệm đồng nghĩa khác như kinh tế cộng tác (collaborative economy), kinh tế theo cầu (on-demand economy), kinh tế nền tảng (platform economy), kinh tế truy cập (access economy), kinh tế dựa trên các ứng dụng di động (app economy), v.v… Theo từ điển Tiếng Anh Oxford (Oxford English Dictionary, 2015) “kinh tế chia sẻ là một hệ thống kinh tế trong đó tài sản hoặc dịch vụ được chia sẻ giữa các cá nhân miễn phí hoặc thu phí, thông qua mạng Internet”; Hay theo Viện nghiên cứu và quản lý kinh tế, kinh tế chia sẻ (Sharing economy) là mô hình kinh tế mà trong đó đề cập đến việc chia sẻ ngang hàng quyền truy cập vào hàng hóa và dịch vụ (phối hợp thông qua các dịch vụ trực tuyến dựa vào cộng đồng).
Khái niệm mô hình kinh tế chia sẻ Khái niệm mô hình: Mô hình là sự đơn giản hóa hiện thực một cách có chủ định. Nó cho phép nhà nghiên cứu bỏ qua các mặt thứ yếu để tập trung vào phương diện chủ yếu, có ý nghĩa quan trọng đối với vấn đề nghiên cứu. Bản chất của KTCS là mô hình kinh doanh mới, tận dụng lợi thế của công nghệ số, qua đó tiết kiệm chi phí giao dịch và tiếp cận một số lượng lớn khách hàng thông qua các nền tảng số. So với mô hình kinh tế truyền thống, KTCS là trung tâm với ứng dụng công nghệ số.
Trong đó, giao dịch được thực hiện qua nền tảng trực tuyến do bên thứ ba cung cấp, mở ra nhiều cơ hội hơn cho người tiêu dùng lựa chọn với giá rẻ hơn. Các cá nhân có thể tham gia dưới hình thức bán thời gian, tạo thêm việc làm và tăng thu nhập, khách hàng và nhà cung cấp có thể tạo nên sự đảm bảo chung và xây dựng lòng tin bằng hệ thống xếp hạng và đánh giá đối tác giao dịch. Cùng với đó, những tài sản vật chất được “chia sẻ” hoặc sử dụng như những dịch vụ, thay đổi phương thức kinh doanh truyền thống, từ “sở hữu tài sản” sang phương thức “sử dụng tài sản mà không cần sở hữu”. Giá trị tạo ra nhờ đổi mới sáng tạo/kết nối mạng trên nền tảng số, thu lợi từ hiệu suất kinh tế nhờ quy mô.
Tóm lại, kinh tế chia sẻ là là một thuật ngữ đề cập đến mô hình kinh doanh khai thác các yếu tố tài nguyên sẵn có của người dùng cuối cùng và kết hợp với các yếu tố công nghệ để hợp thành một mô hình kinh doanh, trong đó: - Đề cập đến vai trò ngang hàng dựa trên sự chia sẻ quyền sử dụng hàng hóa và dịch vụ nhằm gia tăng lợi ích cho các bên tham gia. - Tận dụng lợi thế của phát triển công nghệ số giúp tiết kiệm chi phí giao dịch và tiếp cận một số lượng lớn khách hàng thông qua các nền tảng số. Khái niệm phát triển kinh tế chia sẻ Khái niệm “phát triển”: Trước hết cần làm rõ khái niệm “phát triển”, “phát triển” tuy ban đầu được các nhà kinh tế học định nghĩa là “tăng trưởng kinh tế”, nhưng nội hàm của nó từ lâu đã vượt 9 khỏi phạm vi này, được nâng cấp sâu sắc hơn và chính xác hơn. Theo Từ điển Tiếng Việt “phát triển” được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên, ví dụ phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, phát triển xã hội… Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới.
Phát triển là một thuộc tính của vật chất. Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong…nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” Phát triển kinh tế là quá trình lớn lên, tăng tiến mọi mặt của nền kinh tế. Nó bao gồm sự tăng trưởng kinh tế và đồng thời có sự hoàn chỉnh về mặt cơ cấu, thể chế kinh tế, chất lượng cuộc sống. Khái niệm phát triển kinh tế chia sẻ Phát triển kinh tế chia sẻ là tổng thể các quan điểm, mục tiêu, công cụ, giải pháp, nhằm hướng đến việc xây dựng mô hình kinh tế chia sẻ phát triển hiệu quả và bền vững; tận dụng và khai thác tối đa điểm mạnh của kinh tế chia sẻ, hạn chế tới mức thấp nhất những bất cập mà mô hình này đem lại.
Phát triển kinh tế chia sẻ bao gồm quá trình phát triển các lĩnh vực, ngành nghề ứng dụng mô hình kinh tế chia sẻ; phát triển các chính sách, hành lang pháp lý hỗ trợ kinh tế chia sẻ và phát triển hạ tầng CNTT phục vụ kinh tế chia sẻ. Sự phát triển của kinh tế chia sẻ là rất cần thiết, là tất yếu, phù hợp với xu thế phát triển của công nghệ thông tin hiện đại và có nhiều tác động tích cực tới nền kinh tế. Sự phát triển của kinh tế chia sẻ gắn với sự phát triển của tất cả các ngành, lĩnh vực và của nền kinh tế (công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ; sản xuất, phân phối, lưu thông hàng hóa, giao thông vận tải, logistic, tài chính, ngân hàng) mà công nghệ số được áp dụng. Lịch sử phát triển của kinh tế chia sẻ 10 Trên thực tế, mô hình chia sẻ đã có từ rất lâu: thư viện, thuê xe, CLB, phòng luyện tập…được chia sẻ trong làng xã, thị trấn.
Tuy nhiên từ giữa thế kỷ 20, việc chia sẻ trở nên đắt đỏ và rắc rối hơn việc sở hữu, do sự bùng nổ của sản xuất hàng loạt (cách mạng công nghiệp). Từ đó xuất hiện chủ nghĩa tiêu dùng: xây dựng trên ý tưởng tin rằng việc tiêu dùng sẽ giúp người dân thấy hạnh phúc, việc tiêu dùng giúp nền kinh tế phát triển mạnh hơn. Giờ thì xu hướng lại đảo ngược trở lại do việc chia sẻ dần trở nên rẻ hơn. Mô hình kinh tế chia sẻ được bắt đầu manh nha khái niệm năm 1995, khi kỷ nguyên Internet bùng nổ.
Khởi điểm tại Mỹ với mô hình ban đầu có tính chất “chia sẻ ngang hàng” nhưng không rõ rệt. Nó khởi đầu bằng dịch vụ website thông tin cho thuê quảng cáo, người tìm việc, việc tìm người… và giúp cho những cá nhân có thể kiếm được việc làm, kiếm được tiền quảng cáo. Khi Internet được lan rộng, các trang như Ebay và Craigslist giúp kết nối những người có và những người cần một cách hiệu quả hơn. Chia sẻ và tái phân phối tài nguyên bắt đầu rẻ hơn so mới đi mua đồ mới và vứt đồ cũ đi.
Mọi người không chỉ là người mua hàng mà còn có thể bán thông qua thương mại ngang hàng. Con người thay vì sở hữu để thỏa mãn nhu cầu của mình thì sẽ tìm những nguồn lực trong cộng đồng. Họ nhận ra những thứ đắt đỏ trong việc sở hữu hoặc duy trì, không thử dụng thường xuyên đều nên thuê chứ không nên mua. Điều này đã làm thay đổi tâm lý “tư hữu” của người dân.
Mô hình kinh doanh này thực sự phát triển mạnh mẽ khi nền kinh tế Mỹ rơi vào khủng hoảng năm 2008, người dân buộc phải thay đổi cách tiêu dùng, thắt chặt chi tiêu để thích ứng với bối cảnh khó khăn, trong khi rất nhiều người cần kiếm được nhiều tiền hơn từ chính những gì đang có. Bối cảnh đó khiến con người quay lại với một mô hình ưu việt, tiết kiệm, tận dụng nguồn lực sẵn có và đề cao tính chia sẻ hơn tư hữu tài sản. Đó cũng là lúc Uber - dịch vụ đi chung xe ra đời, năm 2009 và sau đó là sự bùng nổ hay đúng hơn là sự tái sinh mạnh mẽ của mô hình kinh tế này. Việc “chia sẻ” những tài nguyên sẵn có bằng các ứng dụng công nghệ cùng những khoản lợi nhuận khổng lồ đem lại cho nhà cung ứng dịch vụ lẫn người cho thuê và sử 11 dụng tài nguyên, đã khiến mô hình kinh doanh này nhanh chóng phát triển vượt ra khỏi biên giới Mỹ, lan rộng khắp châu Âu và toàn thế giới.
Mô hình hoạt động của kinh tế chia sẻ Hình 1.1: Mô tả hoạt động của mô hình kinh tế chia sẻ (Nguồn: Business Model Toolbox: http://bmtoolbox.net/patterns/sharing-economy/) Hoạt động của mô hình kinh tế chia sẻ có thể được mô tả như sau: Chủ tài sản (Owner) có tài sản nhàn rỗi như nhà cửa, xe cộ, thời gian…và muốn sử dụng chúng để kiếm thêm thu nhập. Khách hàng (người sử dụng) đang cần sử dụng các tài sản đó mà không muốn bỏ chi phí lớn để sở hữu. Sẽ có một bên thứ ba xuất hiện được gọi là nền tảng (Platform) và giúp thực hiện việc kết nối giữa người cung cấp với khách hàng để sử dụng các tài sản nhàn rỗi đó bằng việc họ sẽ sử dụng những ứng dụng công nghệ được cài đặt trên máy tính hoặc điện thoại. Khách hàng sẽ lên các ứng dụng đó và tìm kiếm những người cung cấp để bắt đầu thuê và sử dụng dịch vụ, sản phẩm.
Người sử dụng phải trả phí cho tài sản hoặc dịch vụ mình được sử dụng và có lợi ích được thỏa mãn từ việc sử dụng đó. Mỗi bên tham gia vào mô hình này đều có quyền lợi ngang nhau và 12 ngang hàng như nhau.Nhà cung cấp nền tảng trong mô hình kinh tế chia sẻ chỉ là người trung gian, giúp các bên mua/bán hoặc cho thuê tìm kiếm đến nhau. Các nền tảng cũng có lợi ích từ dịch vụ kết nối thông qua việc định giá hoặc thu phí của các bên còn lại.