Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại giữ vai trò động lực then chốt đối với sự phát triển kinh tế của tỉnh Nghệ An. Năm 2023, tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh đạt 7,14%, trong đó khu vực dịch vụ và thương mại bứt phá mạnh mẽ với mức tăng 8,70%, đóng góp tới 52,07% vào tổng giá trị gia tăng toàn địa bàn. Lĩnh vực bán buôn và bán lẻ ghi nhận mức tăng 15,04%, phản ánh sức mua và nhu cầu lưu thông hàng hóa ngày càng mở rộng. Tính đến cuối năm 2023, toàn tỉnh đã thu hút 6.222 doanh nghiệp tư nhân hoạt động trong ngành thương mại dịch vụ cùng hơn 160.000 hộ kinh doanh cá thể.

Tuy nhiên, khối kinh tế tư nhân thương mại tại Nghệ An vẫn bộc lộ nhiều hạn chế nội tại. Đa số doanh nghiệp có quy mô vốn nhỏ dưới 5 tỷ đồng, năng suất lao động ngành thương mại đạt 72,87 triệu đồng/người/năm, chỉ bằng 92,13% năng suất lao động bình quân của tỉnh. Bên cạnh đó, chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2023 giảm xuống mức 65,71 điểm, xếp thứ 41/63 tỉnh, thành phố, tụt 21 bậc so với năm 2022. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện công tác quản lý nhà nước nhằm tháo gỡ điểm nghẽn cho thị trường.

Mục tiêu của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý nhà nước đối với kinh tế tư nhân thương mại, đánh giá toàn diện thực trạng tại Nghệ An giai đoạn 2021 - 2023, và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý công giai đoạn 2024 - 2029. Nghiên cứu tập trung vào thị trường nội địa và xuất nhập khẩu hàng hóa, tạo cơ sở khoa học để chính quyền địa phương ban hành các chính sách xúc tiến thương mại, quy hoạch hạ tầng và phát triển doanh nghiệp bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo Nghị quyết số 10-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII và Nghị quyết số 45/NQ-CP của Chính phủ. Lý thuyết này khẳng định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế quốc dân, được khuyến khích phát triển bình đẳng trong mọi ngành nghề mà pháp luật không cấm.

Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết quản lý công hiện đại và lý thuyết can thiệp thị trường. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch, điều tiết cung cầu, cung ứng dịch vụ hành chính công và khắc phục các thất bại của thị trường như gian lận thương mại hay cạnh tranh không lành mạnh. Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: kinh tế tư nhân thương mại, quản lý nhà nước về thương mại, hạ tầng thương mại phân phối, và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chính thống từ Niên giám Thống kê tỉnh Nghệ An giai đoạn 2019 - 2023, báo cáo của Sở Công Thương Nghệ An, Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tỉnh, và báo cáo xếp hạng PCI của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 6.222 doanh nghiệp tư nhân thương mại, 160.000 hộ kinh doanh, và 519 cơ sở hạ tầng thương mại phân phối gồm 371 chợ dân sinh, 81 siêu thị, 27 trung tâm thương mại trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Phương pháp chọn mẫu chỉ tiêu toàn bộ kết hợp chọn mẫu có chủ đích đối với 2.772 khách hàng doanh nghiệp được cơ cấu lại nợ và 181.594 khách hàng được thụ hưởng chính sách giảm lãi suất tín dụng giai đoạn 2020 - 2023.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh chuỗi thời gian là nhằm phản ánh chính xác các biến động thực tế về quy mô vốn, năng suất lao động, kim ngạch xuất nhập khẩu và mức độ hài lòng hành chính qua các năm. Phương pháp này giúp lượng hóa tác động của các quyết định quản lý công đối với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và tổng hợp dữ liệu được tiến hành trong mốc thời gian từ đầu năm 2024 đến tháng 6 năm 2024.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khu vực kinh tế tư nhân thương mại tăng trưởng vượt bậc về số lượng tổ chức kinh doanh. Số lượng doanh nghiệp thương mại dịch vụ tư nhân tăng từ 4.601 doanh nghiệp năm 2021 lên 6.222 doanh nghiệp năm 2023, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 16,29%/năm và chiếm tỷ trọng 43,1% trong tổng số 14.437 doanh nghiệp tư nhân toàn tỉnh. Số lượng hộ kinh doanh cá thể vượt mốc 160.000 cơ sở, tăng trưởng trên 10%/năm.

Thứ hai, hoạt động xuất nhập khẩu ghi nhận bước tiến ấn tượng. Kim ngạch xuất khẩu của khu vực kinh tế tư nhân tăng từ 1,1 tỷ USD năm 2019 lên 3,11 tỷ USD năm 2023, tăng trưởng 22,3% so với năm 2022 và vượt 8,2% kế hoạch đề ra. Sản phẩm của Nghệ An đã hiện diện tại 152 quốc gia và vùng lãnh thổ với sự tham gia của 396 doanh nghiệp xuất khẩu. Kim ngạch nhập khẩu cũng tăng từ 650 triệu USD năm 2019 lên 1.323 triệu USD năm 2023, chủ yếu nhập khẩu nguyên phụ liệu máy móc phục vụ sản xuất.

Thứ ba, quy mô vốn và năng suất lao động của khối tư nhân vẫn còn ở mức thấp. Mức vốn bình quân của hộ kinh doanh cá thể chỉ đạt khoảng 50 triệu đồng, doanh nghiệp thương mại tư nhân chủ yếu có vốn dưới 5 tỷ đồng. Năng suất lao động thương mại tư nhân năm 2023 đạt 72,87 triệu đồng/người/năm, tuy tăng so với mức 69,87 triệu đồng năm 2021 nhưng chỉ bằng 79% mức bình quân chung của cả nước. Năm 2023 có tới 515 doanh nghiệp tư nhân phải dừng hoạt động kinh doanh do áp lực chi phí và thiếu vốn.

Thứ tư, công tác cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh còn nhiều biến động. Điểm số PCI năm 2023 sụt giảm xuống 65,71 điểm khiến thứ hạng của tỉnh tụt 21 bậc. Tuy nhiên, 4 chỉ số thành phần ghi nhận sự tiến bộ rõ nét: chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đạt 7,92 điểm, chi phí thời gian đạt 7,37 điểm, tính minh bạch đạt 6,74 điểm và đào tạo lao động đạt 5,65 điểm.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu chuỗi thời gian có thể được trực quan hóa qua biểu đồ đường thể hiện tốc độ tăng trưởng xuất khẩu tăng 182,7% giai đoạn 2019 - 2023, kết hợp bảng cơ cấu phân bố 371 chợ truyền thống đối lập với 81 siêu thị và 27 trung tâm thương mại. Điều này phản ánh rõ sự phân hóa giữa hạ tầng thương mại đô thị và nông thôn, khi 84 khu chợ dân sinh đang trong tình trạng tạm bợ, xuống cấp làm sụt giảm sức mua truyền thống.

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ sự phối hợp chưa đồng bộ giữa các cấp quản lý, cơ chế tiếp cận đất đai và tín dụng còn rào cản. Mặc dù các tổ chức tín dụng đã cơ cấu lại thời hạn trả nợ 3.703,6 tỷ đồng và dư nợ cho vay xuất khẩu đạt 2.474 tỷ đồng vào tháng 10 năm 2023, nguồn vốn vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu mở rộng quy mô. So sánh với các nghiên cứu tại Quảng Ninh hay Thành phố Hồ Chí Minh, Nghệ An cần đẩy mạnh kết nối giao thương thông qua tuyến cao tốc Bắc - Nam đã rút ngắn thời gian di chuyển Hà Nội - Nghệ An từ hơn 5 giờ xuống còn 3 giờ, đồng thời khai thác tốt 6 khu công nghiệp lớn như VSIP và WHA.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch hạ tầng thương mại và mạng lưới phân phối. UBND tỉnh Nghệ An và Sở Công Thương cần triển khai hiệu quả Quyết định số 856/QĐ-UBND, tiến hành nâng cấp 84 khu chợ xuống cấp và phát triển thêm 15 trung tâm thương mại, siêu thị hiện đại tại các huyện trọng điểm trước năm 2026. Mục tiêu đến năm 2030 đảm bảo 100% xã, phường có mạng lưới bán lẻ kiên cố, kết nối chuỗi cung ứng hàng hóa thông suốt.

Thứ hai, đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số trong quản lý thương mại. Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh phối hợp với Sở Công Thương và Sở Kế hoạch và Đầu tư áp dụng 100% dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và 4 đối với thủ tục đăng ký kinh doanh và cấp phép xuất nhập khẩu. Giảm tối thiểu 30% thời gian xử lý hồ sơ hành chính, hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp miễn phí nhằm đưa chỉ số PCI của tỉnh trở lại nhóm 20 địa phương dẫn đầu cả nước vào năm 2025.

Thứ ba, mở rộng các gói tín dụng ưu đãi và giải pháp logistics. Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tỉnh Nghệ An chỉ đạo các tổ chức tín dụng duy trì hạn mức tín dụng thương mại xuất khẩu trên 3.500 tỷ đồng/năm trong giai đoạn 2024 - 2027. Tận dụng hạ tầng giao thông cao tốc và cảng biển để giảm 10% đến 15% chi phí logistics cho doanh nghiệp tư nhân.

Thứ tư, đổi mới công tác đào tạo nhân lực và xúc tiến thương mại điện tử. Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức đào tạo kỹ năng số cho 10.000 lao động thương mại mỗi năm. Phấn đấu đến năm 2026 nâng số lượng nhân lực có trình độ đại học tại các đơn vị kinh tế tư nhân lên trên 10.000 người, đồng thời hỗ trợ đưa tối thiểu 50 sản phẩm OCOP vào hệ thống đại siêu thị và các sàn giao dịch quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương, bao gồm Sở Công Thương Nghệ An, Ban Quản lý Khu kinh tế Đông Hồi, UBND các huyện, thị xã. Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực tiễn để các đơn vị xây dựng chiến lược phát triển thương mại dịch vụ, điều chỉnh quy hoạch mạng lưới chợ, siêu thị và nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh cấp sở, ngành (DDCI).

Nhóm thứ hai là các chủ hộ kinh doanh và hiệp hội doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Tài liệu mang lại bức tranh toàn cảnh về thị trường 152 quốc gia xuất khẩu, giúp doanh nghiệp định hướng chuyển đổi mô hình từ hộ cá thể lên doanh nghiệp quy mô lớn, tiếp cận các quỹ hỗ trợ lãi suất và kênh tiêu thụ hiện đại.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý công, Kinh tế phát triển tại các trường đại học, học viện. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với thành phần kinh tế tư nhân theo khung tiêu chí định lượng rõ ràng.

Nhóm thứ tư là các ngân hàng thương mại, tổ chức tài chính và nhà đầu tư hạ tầng thương mại. Báo cáo phân tích chi tiết về quy mô tín dụng 3.703,6 tỷ đồng được cơ cấu nợ và nhu cầu mở rộng mặt bằng bán lẻ tại Nghệ An, phục vụ xây dựng sản phẩm tài trợ thương mại phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề cốt lõi nào trong phát triển kinh tế tư nhân tại Nghệ An?

Đề tài tập trung tháo gỡ điểm nghẽn về năng lực cạnh tranh và hiệu quả quản lý nhà nước đối với khu vực kinh tế tư nhân thương mại. Dù số lượng đạt 6.222 doanh nghiệp năm 2023, phần lớn vẫn có quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng và năng suất lao động chỉ đạt 72,87 triệu đồng/người/năm, đòi hỏi đổi mới thể chế quản lý.

Khu vực kinh tế tư nhân đóng góp như thế nào vào kim ngạch xuất khẩu của tỉnh?

Khu vực kinh tế tư nhân đóng vai trò mũi nhọn khi thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu tăng từ 1,1 tỷ USD năm 2019 lên 3,11 tỷ USD năm 2023, tăng trưởng 22,3% so với năm 2022. Hàng hóa chế biến, thủ công mỹ nghệ và nông sản đã xuất khẩu sang 152 quốc gia với 396 doanh nghiệp tham gia.

Hạ tầng thương mại truyền thống tại Nghệ An đang gặp những rào cản gì?

Toàn tỉnh có 371 chợ dân sinh nhưng có tới 84 chợ tạm bợ, xuống cấp và 104 chợ chưa được phân hạng. Điều này dẫn đến sức mua tại chợ truyền thống sụt giảm, trong khi các cơ sở thương mại hiện đại với 81 siêu thị và 27 trung tâm thương mại mới chỉ tập trung tại vùng đô thị.

Tỉnh Nghệ An đã có những chính sách hỗ trợ tài chính nào cho doanh nghiệp tư nhân?

Tỉnh đã chỉ đạo hệ thống ngân hàng cơ cấu lại thời hạn trả nợ cho 2.772 khách hàng với tổng giá trị nợ 3.703,6 tỷ đồng, miễn giảm hạ lãi suất cho 181.594 khách hàng với tổng dư nợ 113.179,3 tỷ đồng, và duy trì dư nợ cho vay xuất khẩu 2.474 tỷ đồng năm 2023.

Những điểm mới trong phương pháp nghiên cứu của đề tài là gì?

Luận văn kết hợp khung lý thuyết quản lý công hiện đại với phân tích định lượng toàn diện trên cỡ mẫu 6.222 doanh nghiệp và 160.000 hộ kinh doanh. Đề tài bám sát các chỉ số PCI, DDCI và dữ liệu vận hành thực tế của 6 khu công nghiệp lớn tại địa phương.

Kết luận

  • Khu vực kinh tế tư nhân thương mại khẳng định vai trò trụ cột với 6.222 doanh nghiệp và 160.000 hộ cá thể, đưa kim ngạch xuất khẩu của tỉnh đạt mốc 3,11 tỷ USD năm 2023.
  • Nghiên cứu chỉ rõ các rào cản về vốn mỏng, năng suất lao động 72,87 triệu đồng/người/năm và chỉ số PCI tụt 21 bậc, xếp thứ 41/63 tỉnh thành.
  • Đề tài hệ thống hóa 5 chức năng quản lý nhà nước trọng tâm gồm quy hoạch, tổ chức thực thi, quản lý hành chính, hỗ trợ nguồn lực và thanh tra kiểm tra.
  • Đưa ra 4 nhóm giải pháp khả thi giai đoạn 2024 - 2029 gắn liền với việc nâng cấp 84 chợ tạm bợ, đơn giản hóa thủ tục hành chính và đào tạo 10.000 lao động mỗi năm.
  • Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho Học viện Hành chính Quốc gia và chính quyền tỉnh Nghệ An trong công tác hoạch định chính sách kinh tế.

Quý độc giả và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ ngành Quản lý công để ứng dụng chi tiết các mô hình phát triển kinh tế tư nhân thương mại vào thực tiễn địa phương.