Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TH ỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN 1. Cơ sở lý lu ận về phát tri ển kinh tế tư nhân 1. Một số khái ni ệm cơ bản 1. Khái ni ệm về kinh tế tư nhân Kinh tế tư nhân là một loại hình kinh tế phát triển dựa trên sở hữu tư nhân về toàn bộ các yếu tố sản xuất (cả hữu hình và vô hình) được đưa vào sản xuất kinh doanh.
Nó hoàn toàn t ự chủ, tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ, cụ thể là: tự chủ về vốn, tự chủ về quản lý, t ự chủ về phân phối sản phẩm, tự chủ lựa chọn hình thức tổ chức, quy mô, phương hướng sản xuất kinh doanh, tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh trước pháp luật của Nhà nước [5]. Khu vực kinh tế tư nhân: Là khu vực kinh tế bao gồm những đơn vị được tổ chức dựa trên sở hữu tư nhân. Hiện nay, có r ất nhiều cách hiểu khác nhau về kinh tế tư nhân. Ở các quốc gia phát triển thì mọi hoạt động kinh tế không thu ộc khu vực kinh tế nhà nước thì đều được coi là khu vực kinh tế tư nhân.
Theo Nghị quyết Trung ương 5 (khóa IX) về tiếp tục đổi mới cơ chế chính sách khuyến khích và tạo điều kiện phát triển kinh tế tư nhân đã khẳng định rằng kinh tế tư nhân gồm: kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân “là một khu vực kinh tế, là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân và vi ệc phát triển kinh tế tư nhân được coi là vấn đề chiến lược lâu dài trong phát tri ển kinh tế nhiều thành phần định hướng xã hội chủ nghĩa, góp phần quan trọng trong thực hiện thắng lợi nhiệm vụ trung tâm là phát tri ển kinh tế, công nghi ệp hóa, hi ện đại hóa, nâng cao nội lực của đất nước trong hội nhập kinh tế quốc tế” [12]. Các loại hình doanh nghiệp thuộc khu vực KTTN là doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhi ệm hữu hạn, công ty c ổ phần, công ty h ợp danh. Các loại doanh 5 nghiệp này là hình thức tồn tại của thành phần kinh tế tư bản tư nhân, dựa trên sở hữu tư nhân lớn về tư liệu sản xuất. Đại hội toàn quốc lần thứ X của Đảng (2006) trên cơ sở ba chế độ sở hữu (toàn dân, t ập thể, tư nhân) hình thành nhiều hình thức sở hữu và nhiều thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân (cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân), kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có v ốn đầu tư nước ngoài.
Như vậy, lần đầu tiên Đảng ta khẳng định kinh tế tư nhân là một thành phần kinh tế, đồng thời khẳng định “các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp lu ật đều là bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã h ội chủ nghĩa, bình đẳng trước pháp luật, cùng phát tri ển lâu dài, h ợp tác và c ạnh tranh lành mạnh. kinh tế tư nhân có vai trò quan tr ọng, là một trong những động lực của nền kinh tế [7]. Đại hội XI của Đảng còn đề ra những chủ trương, chính sách nhằm: hoàn thiện cơ chế chính sách để phát triển kinh tế tư nhân trở thành một trong những động lực của nền kinh tế. Phát triển mạnh các loại hình kinh tế tư nhân ở hầu hết các ngành, l ĩnh vực kinh tế theo quy định của pháp luật.
Tạo điều kiện để các tập đoàn kinh tế tư nhân và tư nhân góp vốn vào kinh tế nhà nước. khuyến khích phát triển các loại hình doanh nghiệp với nhiều hình thức sở hữu hỗn hợp như: công ty cổ phần, công ty trách nhi ệm hữ u hạn, công ty h ợp danh [9]. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011-2020 đã xác định “Phát triển bền vững là yêu c ầu xuyên suốt trong chiến lược”; “Phát huy tối đa nhân tố con người; coi con người là chủ thể, nguồn lực chủ yếu và là m ục tiêu của sự phát triển” [9]. Văn kiện Đại hội XI của Đảng khẳng định: “Hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển mạnh kinh tế tư nhân trở thành một trong những động lực của nền kinh tế.
Phát triển mạnh các loại hình kinh tế tư nhân ở hầu hết các ngành, l ĩnh vực kinh tế theo quy hoạch và quy định của pháp luật. Tạo điều kiện hình thành một số tập đoàn kinh tế tư nhân và tư nhân góp vốn vào các t ập đoàn kinh tế nhà nước” [9]. “Các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp luật đều là bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế, bình đẳng trước pháp luật, cùng phát t riển lâu dài, h ợp tác và c ạnh tranh lành mạnh” [9]. 6 Văn kiện Đại hội XII của Đảng một lần nữa khẳng định: “Hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích, tạo thuận lợi phát triển mạnh kinh tế tư nhân ở hầu hết các ngành và l ĩnh vực kinh tế, trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế.
Hoàn thiện chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp. Khuyến khích hình thành các tập đoàn kinh tế tư nhân đa sở hữu và tư nhân góp v ốn vào các t ập đoàn kinh tế nhà nước” [10]. Nghị quyế t ội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương (khóa XII ) đã nhấn mạnh quan điểm chỉ đạo đối với các thành ph ần kinh tế: “Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng” [10]. Như vậy, có th ể hiểu KTTN là khu v ực kinh tế gắn liền với sở hữu tư nhân, bao gồm doanh nghiệp của tư nhân ở trong nước: DNTN, công ty THHH (một thành viên; 2 thành viên tr ở lên), công ty c ổ phần, công ty h ợp danh và h ộ sản xuất, kinh doanh cá th ể, tiểu chủ.
Khái ni ệm về phát tri ển kinh tế tư nhân * Khái ni ệm về phát tri ển: Phạm trù tri ết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới. Phát triển là một thuộc tính phổ biến của vật chất. Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không t ồn tại trong trạng thái bất biến, mà trải qua một loạt các trạng thái từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong. Ph ạm trù phát tri ển thể hiện một tính chất chung của tất cả những biến đổi ấy.
Nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập. Phương thức phát triển là chuyển hoá những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất, và ngược lại theo kiểu nhảy vọt. Chiều hướng phát triển là sự vận động xoáy trôn ốc [6]. * Khái ni ệm về phát tri ển kinh tế: Phát triển kinh tế bao hàm ý ngh ĩa rộng hơn tăng trưởng kinh tế, vì trong tăng trưởng kinh tế, thu nhập bình quân đầu người chỉ là thước đo về số lượng, chưa biểu thị được chất lượng.
Về khía cạnh chất lượng, PTKT có ý ngh ĩa rộng lớn hơn tổng sản phẩm thực tế của nền kinh tế, nó bao g ồm hầu như tất cả các khía cạnh văn hoá, xã hội, chính trị. Cho nên, PTKT không ph ải chỉ là sự tăng trưởng, vì nó có nh ững mục tiêu khác v ới sự tăng trưởng đơn giản của tổng sản phẩm quốc dân. Sự phát 7 triển là quá trình một xã hội đạt đến trình độ thoả mãn các nhu c ầu mà xã h ội ấy coi là cơ bản. PTKT được xem xét trước hết và cơ bản ở ba khía cạnh chính: - Tổng sản phẩm trong nước (GDP) hay tổng sản phẩm quốc dân (GNP) tính theo đầu người.
Đây là chỉ tiêu tổng hợp, thể hiện đại thể và căn bản về trạng thái kinh tế, sự tăng trưởng và sự phát triển của một nước. Nhưng xét về mặt chất lượng, còn ph ải xem xét năng suất lao động chung và năng suất của các ngành, các vùng khác nhau, thu nhập của các tầng lớp dân cư và của các vùng khác nhau. - Mức độ thoả mãn các nhu c ầu xã hội được coi là cơ bản, tức là các ch ỉ tiêu xã hội về phát triển; chúng phản ánh chất lượng của s ự phát triển xét về nội dung phương thức sinh hoạt kinh tế như tuổi thọ bình quân, số calo theo đầu người, tỉ lệ người biết chữ. - Cơ cấu của nền kinh tế, tính chất và sự thay đổi của nó.
+ Phát triển kinh tế theo chiều rộng (PT TTCR): Phát triển kinh tế bằng cách tăng số lượng lao động, khai thác thêm các ngu ồn tài nguyên thiên nhiên, tăng thêm tài sản cố định và tài s ản lưu động trên cơ sở kĩ thuật như trước. Trong điều kiện một nước kinh tế chậm phát triển, những tiềm năng kinh tế chưa được khai thác và s ử dụng hết, nhất là nhiều người lao động chưa có việc làm thì PTKTTCR là cần thiết và có ý ngh ĩa quan trọng, nhưng đồng thời phải coi trọng phát triển kinh tế theo chiều sâu. Nó th ể hiện ở chỗ mức tăng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân vừa dựa vào lực lượng lao động và tài s ản cố định, vừa dựa vào cải tiến thiết bị, kĩ thuật, công ngh ệ và tăng năng suất lao động. Tuy nhiên, PTKTTCR có nh ững giới hạn, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội thấp.
Vì vậy, phương hướng cơ bản và lâu dài là phải chuyển sang phát triển kinh tế theo chiều sâu + Phát triển kinh tế theo chiều sâu (PTKTTCS): Phát triển kinh tế chủ yếu nhờ đổi mới thiết bị, áp dụng công ngh ệ tiên tiến, nâng cao trình độ kĩ thuật, cải tiến tổ chức sản xuất và phân công l ại lao động, sử dụng hợp lý và có hi ệu quả các nguồn nhân tài, v ật lực hiện có. Trong điều kiện hiện nay, những nhân tố phát triển theo chiều rộng đang cạn dần, cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật trên thế giới ngày càng phát tri ển mạnh với những tiến bộ mới về điện tử và tin học, công ngh ệ mới, vật liệu mới, công ngh ệ sinh học đã thúc đẩy các nước coi trọng chuyển sang PTKTTCS.