Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Tổng quan về kinh tế trang trại 1. Một số khái niệm a. Khái niệm về trang trại, kinh tế trang trại Xây dựng nền kinh tế thị trường ở nước ta là một xu thế có tính quy luật, xu thế đó tác động đến mọi tầng lớp dân cư, trong đó có lực lượng sản xuất nông nghiệp, từ đó làm nẩy sinh một hình thức sản xuất mới ở nông thôn, đó là hình thức trang trại.
Trên thế giới người ta thường dùng các thuật ngữ: Ferme (Tiếng Pháp), Farm (tiếng Anh) v., thường được dịch sang tiếng Việ t là trang trại, là cơ sở sản xuất nông nghiệp gắn với hộ gia đình của người nông dân, gắn với ruộng đất, với đất đai nói chung. Trang trại là đơn vị cơ sở sản xuất của hộ gia đình nông dân, được hình thành và phát triển từ phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thay thế dần phương thức sản xuất phong kiến. Trang trại được hình thành từ cơ cở của các hộ tiểu nông sau khi phá bỏ hình thức sản xuất tự cấp, tự túc vươn lên sản xuất nhiều nông sản hàng hóa tiếp cận với thị trường và từng bước thích nghi với nền kinh tế cạnh tranh. Có ý kiến cho rằng: “Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất cơ sở của nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp có mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hóa; tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của chủ thể độc lập; sản xuất được tiến hành trên quy mô tương đối lớn; với cách thức tổ chức quản lí, trình độ tổ chức quản lí tiến bộ và trình độ kĩ thuật cao; hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường” [18].
This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 5 Một ý kiến khác: “Trang trại là đơn vị sản xuất cơ bản của nền nông nghiệp hàng hóa được tổ chức trên nguyên tắc tập trung và chuyên môn hóa lao động cao, tích tụ ruộng đất và tập trung vốn lớn vào một hay một số chủ thể kinh doanh ở một quy mô nhất định nhằm đạt sản lượng sản phẩm lớn, với tỉ suất hàng hóa cao” [10]. Còn rất nhiều tác giả ở các góc độ khác nhau, đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về trang trại, nhưng tựu chung theo tôi thì: Trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá tron g nôn g nghi ệp ở mức cao hơn kinh tế hộ gia đ ình về quy mô, lẫn hình thức quản lý. Hơn nữa các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh khác ở các hộ gia đình thì mục đích chủ yếu là tự sản xuất tự tiêu thụ, nhưng mục đích của người chủ trang trại lại chủ yếu là sản xuất hàng hoá đáp ứng nhu cầu thị trường, có quan hệ chặt chẽ và phản ứng nhanh nhạy với thị trường. Còn một phần nhỏ sản phẩm làm ra phục vụ ngược trở lại cho sản xuất và tiêu dùng.
Như vậy trang trại chỉ là một hình thức tổ chức sản xuất cụ thể của nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp. KTTT là một khái niệm không còn mới với các nước kinh tế phát triển và đang phát triển. Song đố i vớ i nước ta đang còn là một vấn đề mới, do nước ta mới chuyển sang nền kinh tế thị trường nên việc nhận thức chưa đầy đủ về KTTT là điều không thể tránh khỏi. Thời gian qua các lý luận về KTTT đã được các nhà khoa học trao đổ i trên các diễn đàn và các phương tiện thông tin đại chúng.
Song cho tới nay ở mỗi quốc gia, mỗi vùng khác nhau các nhà khoa học lại đưa ra các khái niệm khác nhau về KTTT. Hiện nay ở nước ta có nhiều khái niệm khác nhau về KTTT: Thứ nhất: “KTTT là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở, là doanh nghiệp trực tiếp tổ chức sản xuất ra nông sản hàng hóa dựa trên cơ sở hiệp tác và phân công This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 6 lao động xã hội, được chủ trang trại đầu tư vốn, thuê mướn phần lớn hoặc hầu hết sức lao động và trang bị tư liệu sản xuất để hoạt động kinh doanh theo yêu cầu của thị trường, được Nhà nước bảo hộ theo luật định” [15 ]. Thứ hai: “KTTT với các hình thức sở hữu khác nhau (Nhà nước, tập thể, tư nhân) được phát triển chủ yếu để trồng cây dài ngày, chăn nuôi đại gia súc ở những nơi có nhiều ruộng đất, khuyến khích việc khai phá đất hoang vào mục đích này” [8]. Thứ ba: “KTTT là hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản”.
[3] Từ các quan điểm trên đây tác giả luận văn rút ra khái niệm chung về KTTT như sau: KTTT là hình thức tổ chức sản xuất trong Nông – Lâm - Ngư nghiệp, có mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hoá, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một người chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất và các yếu sản xuất được tập trung đủ lớn với cách thức tổ chức quản lý tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường. Phân tích khái niệm này ta thấy: - Về mặt hình thức thì KTTT là một hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp. - Về nội dung thì KTTT là đơn vị sản xuất hàng hóa gắn với thị trường. - Về quy mô sản xuất thì KTTT có quy mô sản xuất lớn thể hiện qua việc đầu tư vốn, lao động, đất đai,.
- Về tính chất chuyên môn hóa sản xuất thì KTTT có tính chuyên môn hóa cao, quản lí tiến bộ và áp dụng kĩ thuật cao nên sản xuất được sản lượng hàng hóa lớn. This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 7 - Về chủ thể tham gia thì KTTT có sự tham gia của nhiều hình thức sở hữu, nhưng chủ yếu vẫn là hộ gia đình. Khái niệm phát triển kinh tế trang trại - Tăng trưởng kinh tế Theo lí thuyết của Kinh tế phát triển thì: “ Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng sản thu nhập của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định thường là một năm”[12]. Ở góc độ nền kinh tế quốc dân thì: “Tăng trưởng kinh tế đo lường kết quả sản xuất xã hội hằng năm, và người ta thường sử dụng hai chỉ tiêu kinh tế tổng hợp: Tổng sản phẩm quốc dân (GNP - Gross National Product), tổng sản phẩm quốc nội (GDP - Gross Domestic Product).
Các chỉ tiêu này phản ánh mức tăng trưởng sản xuất hàng hóa và dịch vụ của mỗi quốc gia trong một giai đoạn nào đó được biểu hiện bằng chỉ số % (thường là một năm)” [6]. - Phát triển kinh tế Có một ý kiến cho rằng: “Phát triển kinh tế là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế. Phát triển kinh tế được xem như là quá trình biến đổi cả về lượng và về chất, nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện hai vấn đề kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia” [12]. Như vậy, phát triển kinh tế bao gồm các nội dung cơ bản: + Một là, sự gia tăng tổng mức thu nhập của nền kinh tế và mức thu nhập bình quân đầu người.
Đây là tiêu thức thể hiện quá trình biến đổi về lượng của nền kinh tế - xã hội. Nó là điểu kiện cần để nâng cao mức sống vật chất cho nhân dân trong một quốc gia. + Hai là, sự biến đổi ngày càng tốt hơn trong các vấn đề xã hội. Đây là tiêu chí phản ánh sự thay đổi về mặt chất của xã hội như việc xóa đói giảm nghèo, giảm tỉ lệ suy dinh dưỡng, tăng tuổi thọ bình quân, khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế, nước sạch, trình độ giáo dục,… This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 8 + Ba là, sự biến đổi theo đúng xu thế của cơ cấu nền kinh tế.
Đây là tiêu thức phản ánh sự biến đổi về chất của nền kinh tế. - Phát triển kinh tế trang trại Có một quan điểm cho rằng: “P hát triển KTTT là việc gia tăng mức độ đóng góp về giá trị sản lượng hàng hóa nông sản của các trang trại cho nền kinh tế, đồng thời phát huy vai trò tiên phong của nó trong việc thúc đẩy tăng trưởng, giải quyết việc làm ở khu vực nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại gắn với yêu cầu bền vững” [6]. Từ những lí luận trên, theo tác giả luận văn thì: Phát triển KTTT là việc khai thác, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đất đai, vốn, lao động, kĩ thuật, kinh nghiệm quản lí góp phần phát triển nông nghiệp; tạo việc làm, tăng thu nhập; khuyến khích làm giàu đi đôi với xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới giàu đẹp. Đặc trưng của kinh tế trang trại Một là: Mục đích chủ yếu của KTTT là sản xuất nông sản phẩm hàng hoá theo nhu cầu thị trường.
Hai là: Tư liệu sản xuất trong trang trại thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một người chủ độc lập. Ba là: Trong các trang trại, các yếu tố sản xuất trước hết là ruộng đất được tập trung tới quy mô nhất định theo yêu cầu phát triển của sản xuất hàng hoá. Bốn là: KTTT có cách thức tổ chức và quản lý sản xuất tiến bộ hơn kinh tế hộ gia đình, dựa trên cơ sở chuyên môn hoá sản xuất, thâm canh, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, thực hiện hạch toán, điều hành sản xuất hợp lý và thường xuyên tiếp cận thị trường. Năm là: Chủ trang trại là người có ý chí, có năng lực tổ chức quản lý, có kiến thức và kinh nghiệm sản xuất, đồng thời có hiểu biết nhất định về kinh doanh.
Sáu là: Các trang trại đều có thuê mướn lao động.