Luận văn thực trạng và giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn xã cao thượng huyện ba bể tỉnh bắc kạn

Luận văn phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Điển
• Người hướng dẫn: Th.S. Trần Cương
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Thực Trạng Và Giải Pháp Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp Tại Xã Cao Thượng, Huyện Ba Bể, Tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.3.3. Đóng góp mới của đề tài nghiên cứu
• 1.4. Bố cục của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Cơ sở lý luận về cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.1.1. Cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.1.1.1. Khái niệm về cơ cấu và cơ cấu kinh tế
• 1.1.1.2. Đặc trưng của cơ cấu kinh tế
• 1.1.1.3. Phân loại cơ cấu kinh tế
• 1.1.1.4. Vai trò của cơ cấu kinh tế hợp lý
• 1.1.2. Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.1.2.1. Khái niệm về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.1.2.2. Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.1.2.3. Vai trò chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.1.2.4. Những nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.2.1. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên Thế Giới
• 1.2.1.1. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Indonesia
• 1.2.1.2. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Trung Quốc
• 1.2.1.3. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Thái Lan
• 1.2.2. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Việt Nam
• 1.2.2.1. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại Thành phố Hồ Chí Minh
• 1.2.2.2. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại Đà Nẵng
• 1.2.2.3. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại huyện Từ Liêm – Hà Nội
• 1.2.3. Bài học kinh nghiệm trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.1.2.1. Phạm vi về nội dung nghiên cứu
• 2.1.2.2. Phạm vi về không gian nghiên cứu
• 2.1.2.3. Phạm vi về thời gian nghiên cứu
• 2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3.1.1. Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp
• 2.3.1.2. Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp
• 2.3.2. Phương pháp tổng hợp, xử lý thông tin
• 2.3.3. Phương pháp phân tích thông tin
• 2.3.3.1. Phương pháp thống kê
• 2.3.3.2. Phương pháp so sánh
• 2.3.3.3. Phương pháp phân tích SWOT
• 2.3.4. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP TẠI XÃ CAO THƯỢNG
• 3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên – kinh tế - xã hội của xã Cao Thượng
• 3.1.1. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên
• 3.1.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.1.2. Về địa hình, thổ nhưỡng
• 3.1.1.3. Về khí hậu, thời tiết
• 3.1.1.4. Đất đai và tài nguyên thiên nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm về kinh tế - xã hội
• 3.1.2.1. Dân số và nguồn lao động
• 3.1.2.2. Cơ sở hạ tầng và vật chất kỹ thuật
• 3.1.2.3. Hệ thống y tế
• 3.1.2.4. Hệ thống giáo dục
• 3.1.2.5. Tình hình phát triển kinh tế
• 3.1.3. Đánh giá chung về thuận lợi khó khăn của xã
• 3.2. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của xã
• 3.2.1. Sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trên địa bàn xã Cao Thượng
• 3.2.2. Sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông nghiệp trên địa bàn xã Cao Thượng
• 3.2.2.1. Sự chuyển dịch trong nội bộ ngành trồng trọt
• 3.2.2.2. Sự chuyển dịch trong nội bộ ngành chăn nuôi
• 3.2.2.3. Sự chuyển dịch trong ngành khác
• 3.2.3. Tình hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo vùng lãnh thổ
• 3.3. Đánh giá thực trạng phát triển kinh tế nông nghiệp của các hộ điều tra trên địa bàn xã Cao Thượng
• 3.3.1. Đánh giá chung về các hộ điều tra
• 3.3.2. Cơ cấu sử dụng đất bình quân của các hộ
• 3.3.3. Điều kiện về vốn của nông hộ
• 3.3.4. Tình hình nhân lực của các hộ điều tra
• 3.3.5. Tình hình sản xuất kinh doanh của các hộ điều tra
• 3.3.6. Kết quả sản xuất kinh doanh của các hộ điều tra
• 3.3.7. Mức độ đầu tư chi phí cho sản xuất ngành nông nghiệp của hộ điều tra
• 3.4. Đánh giá chung quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng
• 3.4.1. Những tồn tại yếu kém và nguyên nhân
• 3.4.1.1. Những tồn tại yếu kém
• 3.4.2. Phân tích SWOT cho thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế xã Cao Thượng trong thời gian qua
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP TẠI XÃ CAO THƯỢNG
• 4.1. Quan điểm, phương hướng, mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của xã Cao Thượng
• 4.1.1. Những quan điểm chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở xã Cao Thượng
• 4.1.2. Phương hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp xã Cao Thượng trong thời gian tới
• 4.1.3. Những mục tiêu nhằm phát triển cơ cấu nông nghiệp trong những năm tới
• 4.1.3.1. Mục tiêu tổng quát
• 4.1.3.2. Mục tiêu cụ thể
• 4.2. Các giải pháp chủ yếu để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp xã Cao Thượng trong những năm tới
• 4.2.1. Giải pháp tăng năng suất, sản lượng cây trồng vật nuôi
• 4.2.2. Giải pháp đầu tư xây dựng phát triển cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp
• 4.2.3. Giải pháp về lao động và việc làm
• 4.2.4. Giải pháp tăng cường công tác chuyển giao khoa học kỹ thuật
• 4.2.5. Giải pháp về đất đai
• 4.2.6. Giải pháp về thị trường:
• 4.2.7. Giải pháp về vốn
• 4.2.8. Giải pháp tăng cường sự lãnh đạo của Đảng
• 4.2.9. Giải pháp ổn định đời sống và chính sách định canh định cư đối với đồng bào các dân tộc
• 4.2.10. Đối với Nhà nước
• 4.2.11. Đối với Tỉnh
• 4.2.12. Đối với Ngành
• 4.2.13. Đối với Huyện và cơ sở
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đặc biệt trong nông nghiệp, là vấn đề then chốt đối với các nước đang phát triển như Việt Nam. Quá trình này hướng tới việc tạo ra một cơ cấu kinh tế phù hợp hơn với từng vùng, từng lĩnh vực, và từng địa phương. Điều này đặc biệt cấp bách trong bối cảnh chiến lược phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một nội dung quan trọng và không thể thiếu trong phát triển nông nghiệp. Nó giúp đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm cho thị trường, tăng hiệu quả kinh tế và nâng cao đời sống của người dân. Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện một cách hợp lý, dựa trên những phân tích và đánh giá khách quan về thực trạng và tiềm năng của từng địa phương.

1.1. Khái niệm cơ bản về cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp là tổng thể các bộ phận hợp thành nền kinh tế của một vùng hoặc quốc gia, liên kết chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau. Nó biểu hiện ở các quan hệ tỷ lệ về số lượng, tương quan về chất lượng trong không gian và thời gian nhất định, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội. Theo Mác, cơ cấu kinh tế của xã hội là toàn bộ những quan hệ sản xuất phù hợp với quá trình phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất. Khi phân tích cơ cấu, cần chú ý đến cả hai khía cạnh là chất lượng và số lượng.

1.2. Vai trò của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống người dân. Nó giúp khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế so sánh của từng vùng, đồng thời tạo ra sự liên kết giữa các ngành kinh tế. Quá trình này cũng góp phần vào việc tái cơ cấu ngành nông nghiệp, hướng tới sản xuất hàng hóa chất lượng cao và bền vững.

II. Thách Thức Trong Chuyển Dịch Cơ Cấu Nông Nghiệp Cao Thượng

Mặc dù có tiềm năng, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp xã Cao Thượng còn chậm và gặp nhiều thách thức. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiện tại còn bất hợp lý, chưa phát huy được đầy đủ các thế mạnh trong sản xuất. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp thúc đẩy quá trình chuyển dịch một cách hợp lý và hiệu quả. Các yếu tố như thiếu vốn đầu tư, trình độ kỹ thuật hạn chế, và thị trường tiêu thụ chưa ổn định đang cản trở sự phát triển của nông nghiệp tại địa phương. Cần có những chính sách hỗ trợ và giải pháp đồng bộ để vượt qua những khó khăn này.

2.1. Thực trạng sản xuất nông nghiệp tại xã Cao Thượng

Sản xuất nông nghiệp tại xã Cao Thượng vẫn còn mang tính tự cung tự cấp, quy mô nhỏ lẻ và chưa áp dụng nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật. Năng suất cây trồng và vật nuôi còn thấp, chất lượng sản phẩm chưa cao, và khả năng cạnh tranh trên thị trường còn hạn chế. Việc liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ còn yếu, dẫn đến tình trạng giá cả bấp bênh và thu nhập của người nông dân không ổn định.

2.2. Những khó khăn về nguồn lực và cơ sở hạ tầng

Xã Cao Thượng còn gặp nhiều khó khăn về nguồn lực, bao gồm vốn đầu tư, đất đai, và nguồn nhân lực chất lượng cao. Cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp còn thiếu và chưa đồng bộ, đặc biệt là hệ thống thủy lợi, giao thông, và điện. Điều này gây khó khăn cho việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và mở rộng quy mô sản xuất.

2.3. Hạn chế về chính sách và quản lý

Chính sách hỗ trợ cho nông nghiệp tại xã Cao Thượng còn thiếu tính đồng bộ và hiệu quả. Công tác quản lý nhà nước về nông nghiệp còn yếu, đặc biệt là trong việc kiểm soát chất lượng sản phẩm, bảo vệ môi trường, và phòng chống dịch bệnh. Cần có những cải cách về chính sách và quản lý để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nông nghiệp.

III. Giải Pháp Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Cao Thượng

Để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện, tập trung vào việc nâng cao năng suất, chất lượng, và giá trị gia tăng của sản phẩm nông nghiệp. Đồng thời, cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường, phát triển nông nghiệp xanh, và nâng cao đời sống của người dân. Các giải pháp cần dựa trên việc khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế của địa phương, đồng thời phù hợp với xu hướng phát triển của nông nghiệp hiện đại.

3.1. Ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp

Cần tăng cường ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, bao gồm việc sử dụng giống cây trồng và vật nuôi có năng suất cao, áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến, và sử dụng các loại phân bón và thuốc bảo vệ thực vật an toàn và hiệu quả. Đồng thời, cần khuyến khích người dân áp dụng các biện pháp sản xuất nông nghiệp bền vững, như nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sinh thái, và nông nghiệp tuần hoàn.

3.2. Phát triển chuỗi giá trị nông sản

Cần xây dựng và phát triển chuỗi giá trị nông sản từ sản xuất đến tiêu thụ, bao gồm việc liên kết giữa người nông dân, doanh nghiệp chế biến, và các kênh phân phối. Đồng thời, cần nâng cao năng lực chế biến và bảo quản nông sản, xây dựng thương hiệu và nhãn hiệu cho các sản phẩm đặc sản của địa phương, và mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài tỉnh.

3.3. Đẩy mạnh liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản

Cần tăng cường liên kết giữa người sản xuất và doanh nghiệp tiêu thụ thông qua các hợp đồng bao tiêu sản phẩm, các mô hình kinh tế hợp tác xã nông nghiệp, và các kênh phân phối trực tiếp. Đồng thời, cần xây dựng các chợ đầu mối nông sản và các trung tâm giao dịch nông sản để tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ nông sản.

IV. Chính Sách Hỗ Trợ Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp

Để các giải pháp trên đạt hiệu quả cao, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các chính sách của nhà nước và địa phương. Các chính sách cần tập trung vào việc tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, hỗ trợ về vốn, kỹ thuật, và thị trường, và bảo vệ quyền lợi của người sản xuất. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, và các tổ chức xã hội trong việc triển khai các chính sách.

4.1. Chính sách tín dụng ưu đãi cho nông nghiệp

Cần có chính sách tín dụng ưu đãi cho nông nghiệp, bao gồm việc giảm lãi suất vay, kéo dài thời gian vay, và đơn giản hóa thủ tục vay vốn. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho người dân và doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn vay từ các tổ chức tín dụng và các quỹ hỗ trợ nông nghiệp.

4.2. Chính sách hỗ trợ khoa học công nghệ

Cần có chính sách hỗ trợ khoa học công nghệ, bao gồm việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển các giống cây trồng và vật nuôi mới, hỗ trợ chuyển giao công nghệ cho người dân, và khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực công nghệ nông nghiệp.

4.3. Chính sách bảo hiểm nông nghiệp

Cần có chính sách bảo hiểm nông nghiệp để giúp người dân giảm thiểu rủi ro do thiên tai, dịch bệnh, và biến động thị trường. Đồng thời, cần khuyến khích người dân tham gia bảo hiểm nông nghiệp và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp bảo hiểm phát triển các sản phẩm bảo hiểm phù hợp với đặc điểm của nông nghiệp.

V. Ứng Dụng Du Lịch Nông Nghiệp Tại Xã Cao Thượng

Phát triển du lịch nông nghiệp là một hướng đi tiềm năng cho xã Cao Thượng, giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập, tạo việc làm cho người dân, và quảng bá các sản phẩm đặc sản của địa phương. Để phát triển du lịch nông nghiệp hiệu quả, cần có sự đầu tư vào cơ sở hạ tầng, xây dựng các sản phẩm du lịch hấp dẫn, và đào tạo nguồn nhân lực du lịch.

5.1. Khai thác tiềm năng du lịch sinh thái và nông nghiệp

Xã Cao Thượng có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch sinh thái và du lịch nông nghiệp, nhờ vào cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, các sản phẩm nông sản đặc sản, và các nét văn hóa truyền thống độc đáo. Cần khai thác tối đa những tiềm năng này để tạo ra các sản phẩm du lịch hấp dẫn và thu hút du khách.

5.2. Xây dựng các sản phẩm du lịch nông nghiệp đặc trưng

Cần xây dựng các sản phẩm du lịch nông nghiệp đặc trưng, như tham quan các trang trại nông nghiệp, trải nghiệm các hoạt động sản xuất nông nghiệp, thưởng thức các món ăn đặc sản địa phương, và mua sắm các sản phẩm nông sản làm quà lưu niệm.

5.3. Phát triển du lịch cộng đồng gắn với nông nghiệp

Cần phát triển du lịch cộng đồng gắn với nông nghiệp, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động du lịch và hưởng lợi từ du lịch. Đồng thời, cần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương, và bảo vệ môi trường tự nhiên.

VI. Kết Luận Và Tầm Nhìn Phát Triển Nông Nghiệp Cao Thượng

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là một quá trình lâu dài và phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội. Với những giải pháp và chính sách phù hợp, xã Cao Thượng có thể khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế của mình, phát triển nông nghiệp bền vững, và nâng cao đời sống của người dân. Tầm nhìn phát triển nông nghiệp của xã là trở thành một vùng nông nghiệp xanh, sạch, và hiện đại, cung cấp các sản phẩm nông sản chất lượng cao cho thị trường trong và ngoài tỉnh.

6.1. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp

Cần thường xuyên đánh giá hiệu quả của các giải pháp và chính sách đã triển khai, và điều chỉnh cho phù hợp với tình hình thực tế. Đồng thời, cần lắng nghe ý kiến của người dân và doanh nghiệp để có những quyết định đúng đắn và kịp thời.

6.2. Tầm nhìn phát triển nông nghiệp bền vững

Tầm nhìn phát triển nông nghiệp bền vững của xã Cao Thượng là xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả, và thân thiện với môi trường, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Thực trạng và giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn xã Cao Thượng, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn" do sinh viên Nguyễn Thị Điển thực hiện tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, khóa học 2010 – 2014) dưới sự hướng dẫn của ThS. Trần Cương.

Nghiên cứu xuất phát từ thực tiễn sản xuất nông nghiệp của Việt Nam, nơi có gần 70% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn và trên 60% dân số mưu sinh dựa vào nông nghiệp. Trong định hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi sang sản xuất hàng hóa của Nhà nước, việc xác lập cơ cấu kinh tế nông nghiệp phù hợp với từng vùng sinh thái đặc thù là yêu cầu cấp thiết. Huyện Ba Bể nói chung và xã Cao Thượng nói riêng là địa bàn miền núi có điều kiện tự nhiên phức tạp. Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng thời điểm nghiên cứu diễn ra còn chậm, cơ cấu nội ngành bộc lộ sự bất hợp lý, mang nặng tính tự cung tự cấp và chưa khai thác hết các thế mạnh tiềm năng về tài nguyên đất đai, rừng.

Mục tiêu chung của đề tài là đánh giá thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn xã Cao Thượng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn tiếp theo. Tác giả xác định ba mục tiêu cụ thể gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp.
2. Đánh giá điều kiện kinh tế - xã hội và thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng giai đoạn 2011 – 2013.
3. Đề xuất phương hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của địa phương trong những năm tiếp theo.

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa bằng bốn câu hỏi:

1. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng như thế nào?
2. Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp gặp những thuận lợi và khó khăn gì?
3. Sự vận động của kinh tế nông nghiệp sau chuyển dịch mang lại hiệu quả ra sao và tác động thế nào đến đời sống người dân địa phương?
4. Cần thực hiện những giải pháp nào để thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo đúng định hướng?

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các hộ nông dân sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã và thực trạng vận động, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp xã Cao Thượng. Phạm vi không gian giới hạn tại địa bàn xã Cao Thượng, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa và thu thập số liệu kéo dài từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014; chuỗi số liệu thứ cấp phản ánh thực trạng phát triển kinh tế tập trung trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng quan điểm của triết học duy vật biện chứng và lý thuyết hệ thống để làm rõ khái niệm cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Cơ cấu kinh tế được tiếp cận dưới góc độ là tổng thể các bộ phận hợp thành nền kinh tế (theo ngành, thành phần kinh tế và vùng lãnh thổ) có mối quan hệ tương tác hữu cơ cả về lượng và chất trong những điều kiện không gian, thời gian lịch sử cụ thể. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là quá trình làm thay đổi cấu trúc tỷ trọng, mối liên kết nội bộ giữa các phân ngành nông - lâm - thủy sản và giữa trồng trọt với chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp theo hướng tối ưu hóa hiệu quả kinh tế - xã hội dựa trên quy luật khách quan và sự điều tiết có chủ đích của con người.

Khung lý thuyết của đề tài chỉ ra bốn nhóm nhân tố chi phối quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp:

• Nhóm nhân tố điều kiện tự nhiên (vị trí địa lý, địa hình, đất đai, khí hậu, nguồn nước).
• Nhóm nhân tố điều kiện kinh tế - xã hội (thị trường cung cầu, chính sách vĩ mô, nguồn vốn đầu tư, cơ sở hạ tầng, phong tục tập quán và nguồn nhân lực).
• Nhóm nhân tố tổ chức - kỹ thuật (các hình thức tổ chức sản xuất, trình độ ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật).
• Nhóm nhân tố cơ chế chính sách của Nhà nước.

Bên cạnh lý thuyết, đề tài tổng hợp kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp quốc tế (chính sách phát triển cây công nghiệp xuất khẩu gắn với hạ tầng của Indonesia; chính sách phát triển xí nghiệp hương trấn và kinh tế nông thôn của Trung Quốc; chính sách ổn định giá lúa gạo, tín dụng ưu đãi và vùng chuyên canh xuất khẩu của Thái Lan) và kinh nghiệm thực tiễn trong nước (chuyển đổi cây trồng vật nuôi đô thị tại TP. Hồ Chí Minh theo Quyết định 97/QĐ-UBND, chuyển dịch cơ cấu dịch vụ - công nghiệp tại Đà Nẵng, mô hình hoa cây cảnh chuyên canh tại huyện Từ Liêm – Hà Nội).

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa thu thập thông tin thứ cấp và sơ cấp:

• Dữ liệu thứ cấp: Trích xuất từ các báo cáo tổng kết hàng năm về kinh tế - xã hội, nông nghiệp của Ủy ban nhân dân (UBND) xã Cao Thượng và tài liệu từ các cơ quan chuyên môn liên quan thuộc huyện Ba Bể.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua quan sát thực địa, phỏng vấn bán cấu trúc và bảng hỏi đóng. Tác giả tiến hành chọn mẫu khảo sát trực tiếp tại 5 thôn: Khuổi Tăng, Cốc Kè, Bản Cám, Khâu Bút và Khuổi Hao. Mỗi thôn chọn ngẫu nhiên 8 hộ, tổng quy mô mẫu điều tra đạt 40 hộ nông dân.
• Phương pháp phân tích và xử lý số liệu: Số liệu định lượng được tổng hợp, phân loại và xử lý trên phần mềm Microsoft Excel; áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh (tuyệt đối, tương đối, chỉ số biến động qua các năm 2011, 2012, 2013) và công cụ phân tích ma trận SWOT (Strengths - Weaknesses - Opportunities - Threats) nhằm nhận diện điểm mạnh, điểm yếu nội tại cùng cơ hội và thách thức bên ngoài của kinh tế nông nghiệp xã.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Chương này tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế, các đặc trưng cơ bản (tính lịch sử, tính khách quan, tính vận động không ngừng) và ba cách phân loại cơ cấu kinh tế: theo ngành (nông - lâm - thủy sản, công nghiệp - xây dựng, dịch vụ), theo 6 thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, tập thể, tư nhân, hộ gia đình, liên doanh - liên kết, có vốn đầu tư nước ngoài) và theo vùng lãnh thổ. Tác giả luận giải bản chất của chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp là sự chuyển đổi mô hình từ tự cung tự cấp, quy mô nhỏ sang sản xuất hàng hóa định hướng thị trường, lấy thị trường làm căn cứ điều tiết sản xuất. Phần cơ sở thực tiễn phân tích bài học từ Indonesia, Trung Quốc, Thái Lan và các địa phương trong nước, rút ra 5 bài học then chốt: coi trọng nông nghiệp trong giai đoạn đầu tích lũy; ổn định quyền sử dụng đất lâu dài; đầu tư đồng bộ hạ tầng nông thôn; phát triển công nghiệp chế biến gắn với sản phẩm thế mạnh; phát huy vai trò điều tiết chính sách vĩ mô của Nhà nước.

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương trình bày chi tiết về đối tượng nghiên cứu (kinh tế hộ nông dân và thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại địa bàn xã), xác lập phạm vi ranh giới hành chính tại xã Cao Thượng và khung thời gian nghiên cứu (giai đoạn số liệu 2011 – 2013, khảo sát năm 2014). Tác giả thiết kế hệ thống chỉ tiêu phân tích gồm: tỷ trọng giá trị sản xuất các ngành nông nghiệp, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, thương mại - dịch vụ trong tổng giá trị sản xuất địa phương; các chỉ tiêu nguồn lực sản xuất (đất đai, lao động, vốn); chỉ tiêu tốc độ tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu nội ngành. Đồng thời, chương 2 chuẩn hóa quy trình điều tra chọn mẫu 40 hộ tại 5 thôn đại diện và phương pháp luận áp dụng ma trận SWOT.

Chương 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng

Chương 3 là phần trọng tâm chứa các dữ liệu thực chứng về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và diễn biến chuyển dịch cơ cấu tại địa phương:

Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội: Xã Cao Thượng nằm ở phía Tây Bắc huyện Ba Bể, cách trung tâm huyện 16 km, diện tích tự nhiên 3.906,65 ha. Địa hình núi cao hiểm trở, chia thành hai vùng riêng biệt: vùng thấp gồm 6 thôn (dân tộc Kinh, Tày, Nùng cư trú) và vùng cao gồm 9 thôn (chủ yếu là đồng bào Mông, Dao). Dân số năm 2013 có 3.754 nhân khẩu thuộc 752 hộ. Hạ tầng còn nhiều khó khăn: toàn xã có 4 trạm biến áp (tổng công suất 480 kVA) và 13 km đường dây hạ thế, nhưng vẫn còn 6 thôn chưa có điện lưới; tỷ lệ hộ sử dụng điện an toàn chỉ đạt 56,49%. Chợ trung tâm xã tại thôn Khuổi Tăng có diện tích 3.000 m² chưa đạt chuẩn Bộ Xây dựng. Hệ thống thủy lợi đảm bảo tưới tiêu cho 146 ha (56 ha kiên cố hóa, 90 ha dùng nước mỏ và nước mưa). Toàn xã có 1 trạm y tế 2 tầng với 5 cán bộ y tế; hệ thống giáo dục có 3 trường với 27 lớp học và 877 học sinh, cơ sở vật chất còn phòng học tạm và phải dạy lớp ghép.

Hiện trạng sử dụng đất đai: Số liệu thống kê đất đai giai đoạn 2011 – 2013 của xã phản ánh sự thu hẹp nhẹ của đất nông nghiệp để mở rộng quỹ đất phi nông nghiệp phục vụ xây dựng hạ tầng chuyên dùng.

Nhóm đất	Năm 2011 (ha)	Tỷ trọng 2011 (%)	Năm 2012 (ha)	Tỷ trọng 2012 (%)	Năm 2013 (ha)	Tỷ trọng 2013 (%)
I. Đất nông nghiệp	3.461,17	88,60	3.461,05	88,59	3.455,52	88,45
- Đất sản xuất nông nghiệp	210,05	6,07*	209,93	6,06*	209,82	6,07*
+ Đất trồng cây hàng năm	209,76	99,86**	209,64	99,86**	209,53	99,86**
+ Đất trồng cây lâu năm	0,29	0,14**	0,29	0,14**	0,29	0,14**
- Đất lâm nghiệp	3.244,66	93,74*	3.244,66	93,75*	3.239,24	93,74*
- Đất nuôi trồng thủy sản	6,46	0,19*	6,46	0,19*	6,46	0,19*
II. Đất phi nông nghiệp	188,12	4,81	188,24	4,82	193,77	4,96
- Đất chuyên dùng	140,38	74,62***	140,50	74,63***	146,03	75,36***
- Đất sông suối	41,63	22,13***	41,63	22,12***	41,63	21,49***
III. Đất chưa sử dụng	257,36	6,59	257,36	6,59	257,36	6,59
Tổng diện tích đất tự nhiên	3.906,65	100,00	3.906,65	100,00	3.906,65	100,00

Ghi chú: (*) Tính trên tổng đất nông nghiệp; (**) Tính trên tổng đất sản xuất nông nghiệp; (***) Tính trên tổng đất phi nông nghiệp.

Hiện trạng dân số và lao động: Giai đoạn 2011 – 2013 ghi nhận xu hướng chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp dù tốc độ còn chậm:

Chỉ tiêu	Đơn vị	Năm 2011	Tỷ trọng (%)	Năm 2012	Tỷ trọng (%)	Năm 2013	Tỷ trọng (%)
1. Tổng số nhân khẩu	Khẩu	3.738	100,00	3.750	100,00	3.754	100,00
- Khẩu nông nghiệp	Khẩu	2.953	78,90	2.953	78,68	2.953	78,66
- Khẩu nông nghiệp kiêm	Khẩu	785	21,10	797	21,32	801	21,34
2. Tổng số hộ	Hộ	744	100,00	749	100,00	752	100,00
- Hộ thuần nông	Hộ	650	87,37	653	87,18	656	87,23
- Hộ nông nghiệp kiêm	Hộ	94	12,63	96	12,82	96	12,77
3. Tổng số lao động	LĐ	2.127	100,00	2.135	100,00	2.149	100,00
- Lao động nông nghiệp	LĐ	1.809	84,95	1.801	84,36	1.814	84,41
- Lao động phi nông nghiệp	LĐ	318	15,05	334	15,64	335	15,59
4. Số khẩu bình quân/hộ	Khẩu/hộ	5,00	-	5,00	-	4,99	-
5. Lao động bình quân/hộ	LĐ/hộ	2,84	-	2,85	-	2,86	-

Kết quả phân tích mẫu điều tra và ma trận SWOT: Khảo sát 40 hộ cho thấy sản xuất nông hộ chiếm vị trí chủ đạo nhưng nguồn vốn sản xuất còn hạn chế, chi phí đầu tư cho khoa học kỹ thuật chưa cao. Kết quả phân tích SWOT chỉ rõ:

• Điểm mạnh: Quỹ đất lâm nghiệp dồi dào (3.239,24 ha); nguồn lao động dồi dào (2.149 lao động, trung bình 2,86 lao động/hộ); kinh nghiệm canh tác nương rẫy lâu năm.
• Điểm yếu: Địa hình chia cắt mạnh; kết cấu hạ tầng thiếu thốn (6 thôn chưa có điện, kênh mương kiên cố thấp); tỷ lệ hộ thuần nông cao (87,23%); kinh tế lâm nghiệp chưa phát triển thành sản phẩm hàng hóa.
• Cơ hội: Sự quan tâm đầu tư của các chương trình mục tiêu quốc gia; tuyến Quốc lộ 279 tạo điều kiện kết nối giao thương; thị trường nông sản đặc sản vùng hồ Ba Bể mở rộng.
• Thách thức: Thiên tai lũ quét, sạt lở đất trong mùa mưa; biến động giá cả vật tư nông nghiệp; nguy cơ tái nghèo cao ở đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao.

Chương 4: Giải pháp đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại xã Cao Thượng

Trên cơ sở định hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa gắn với xây dựng nông thôn mới, chương 4 đề xuất quan điểm, mục tiêu và 9 nhóm giải pháp thực hiện:

1. Giải pháp tăng năng suất, sản lượng cây trồng vật nuôi (chuyển đổi giống lúa, ngô lai năng suất cao, cải tạo đàn gia súc).
2. Giải pháp đầu tư xây dựng, phát triển cơ sở hạ tầng phục vụ nông nghiệp (nâng cấp 4 trạm biến áp, xây dựng mới 12 trạm biến áp cấp điện cho 6 thôn trắng điện; kiên cố hóa hệ thống mương thủy lợi tưới tiêu cho 90 ha còn lại; nâng cấp chợ trung tâm xã Khuổi Tăng đạt chuẩn Bộ Xây dựng).
3. Giải pháp về lao động và việc làm (chuyển dịch lao động nông nghiệp dư thừa sang tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ).
4. Giải pháp tăng cường chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật thông qua khuyến nông.
5. Giải pháp quản lý và quy hoạch sử dụng đất đai hiệu quả, khai thác đất lâm nghiệp và đất chưa sử dụng.
6. Giải pháp về thị trường tiêu thụ nông sản.
7. Giải pháp về vốn và tín dụng hỗ trợ sản xuất hộ gia đình.
8. Giải pháp tăng cường vai trò lãnh đạo của tổ chức Đảng và chính quyền xã.
9. Giải pháp ổn định đời sống, thực hiện chính sách định canh định cư cho đồng bào dân tộc Mông, Dao vùng cao. Đồng thời, đề tài đưa ra các kiến nghị cụ thể phân cấp cho Nhà nước, Tỉnh Bắc Kạn, Ngành Nông nghiệp, Huyện Ba Bể và cấp cơ sở xã Cao Thượng.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả cụ thể dựa trên số liệu thực tế tại văn bản:

• Xác lập bức tranh hiện trạng sử dụng đất: Năm 2013, đất nông nghiệp chiếm 88,45% (3.455,52 ha) diện tích tự nhiên, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng chi phối 93,74% nhưng giá trị đóng góp kinh tế chưa tương xứng, chủ yếu là rừng tự nhiên nghèo kiệt và rừng mới trồng; đất sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ lệ rất nhỏ 6,07% (209,82 ha), trong đó trồng cây hàng năm chiếm 99,86%.
• Đo lường cơ cấu nhân khẩu và lao động: Tỷ lệ nhân khẩu thuần nông chiếm 78,66%, hộ thuần nông chiếm 87,23%, lao động nông nghiệp chiếm 84,41%. Xu hướng dịch chuyển lao động sang phi nông nghiệp diễn ra rất chậm, từ 15,05% (năm 2011) lên 15,59% (năm 2013).
• Nhận diện các điểm nghẽn hạ tầng: Khóa luận chỉ ra thực trạng 6 thôn vùng cao chưa có điện lưới quốc gia, tỷ lệ hộ dùng điện an toàn chỉ đạt 56,49%; diện tích thủy lợi kiên cố mới đạt 56/146 ha (chiếm 38,36%); giao thương bị hạn chế do chợ xã Khuổi Tăng chưa đạt chuẩn.
• Đóng góp khoa học và thực tiễn: Khóa luận hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp vùng đồng bào dân tộc thiểu số; phân loại rõ sự khác biệt giữa hai tiểu vùng (6 thôn vùng thấp và 9 thôn vùng cao); cung cấp luận cứ thực tiễn và bộ giải pháp đồng bộ 9 nhóm biện pháp để chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi giai đoạn tiếp theo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu thể hiện qua các điểm mà tác giả và văn bản đã đề cập:

• Quy mô mẫu khảo sát sơ cấp còn hạn chế ở mức 40 hộ tại 5 thôn do giới hạn thời gian thực tập tốt nghiệp (4 tháng, từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014) và địa hình vùng núi hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn.
• Chuỗi số liệu phân tích thứ cấp tập trung trong thời gian ngắn (3 năm, 2011 – 2013), chưa phản ánh được chu kỳ biến động kinh tế nông nghiệp dài hạn.
• Về điều kiện tự nhiên, địa phương chưa có nghiên cứu và khảo sát định lượng cụ thể đối với tài nguyên nước ngầm.

Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng cỡ mẫu điều tra đến toàn bộ 15 thôn bản (đặc biệt là 9 thôn vùng cao của người Mông, Dao); kéo dài chuỗi số liệu thống kê để đánh giá tác động sau khi hoàn thành các dự án cấp điện lưới, dự án kiên cố hóa kênh mương và chính sách định canh định cư.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn, Quản lý đất đai tham khảo về phương pháp xây dựng đề cương nghiên cứu thực địa cấp xã, kỹ thuật thiết kế bảng hỏi và phương pháp chọn mẫu khảo sát kinh tế hộ vùng cao.
• Cán bộ quản lý kinh tế, thống kê, khuyến nông xã Cao Thượng và Phòng Nông nghiệp & PTNT huyện Ba Bể tham khảo hệ thống dữ liệu chi tiết về phân bố đất đai, dân số, lao động và ma trận SWOT để xây dựng quy hoạch nông - lâm nghiệp địa phương.
• Các phần đáng tham khảo nhất trong khóa luận là: Bảng số liệu thống kê hiện trạng sử dụng đất (Bảng 3.1), Cơ cấu lao động và dân số (Bảng 3.2), cùng hệ thống 9 nhóm giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp được xây dựng sát với điều kiện thực tế của xã Cao Thượng.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu đất nông nghiệp của xã Cao Thượng năm 2013 phân bổ như thế nào?
Năm 2013, tổng diện tích đất nông nghiệp của xã là 3.455,52 ha (chiếm 88,45% đất tự nhiên). Trong đó, đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với 3.239,24 ha (chiếm 93,74% đất nông nghiệp); đất sản xuất nông nghiệp có 209,82 ha (chiếm 6,07%), chủ yếu là đất trồng cây hàng năm với 209,53 ha (chiếm 99,86% diện tích đất sản xuất nông nghiệp) và đất trồng cây lâu năm chỉ có 0,29 ha; đất nuôi trồng thủy sản chiếm 6,46 ha (0,19%).

2. Thực trạng nguồn nhân lực và tỷ lệ lao động nông nghiệp của xã Cao Thượng giai đoạn 2011 – 2013 thay đổi ra sao?
Năm 2013, xã có 2.149 lao động trên tổng số 3.754 nhân khẩu, bình quân đạt 2,86 lao động/hộ. Tỷ trọng lao động nông nghiệp chiếm đa số với 84,41% (1.814 lao động), giảm nhẹ so với mức 84,95% năm 2011; lao động phi nông nghiệp tăng từ 15,05% (năm 2011) lên 15,59% (năm 2013). Tỷ lệ hộ thuần nông vẫn chiếm tới 87,23% (656 hộ).

3. Hiện trạng cơ sở hạ tầng về điện lưới và thủy lợi tại xã Cao Thượng được văn bản ghi nhận như thế nào?
Về điện lưới, toàn xã có 4 trạm biến áp (tổng công suất 480 kVA) và 13 km đường dây hạ thế, nhưng vẫn còn 6 thôn chưa có điện; tỷ lệ hộ sử dụng điện thường xuyên, an toàn mới đạt 56,49%. Về thủy lợi, tổng diện tích tưới tiêu toàn xã là 146 ha, trong đó tưới bằng công trình kiên cố hóa đạt 56 ha và tưới bằng nguồn nước mỏ, nước mưa chiếm 90 ha.

4. Nghiên cứu thực địa chọn mẫu khảo sát kinh tế hộ với số lượng bao nhiêu và tại các địa bàn nào?
Tác giả đã chọn mẫu ngẫu nhiên 40 hộ nông dân phân bổ đều tại 5 thôn thuộc xã Cao Thượng (mỗi thôn 8 hộ), bao gồm các thôn: Khuổi Tăng, Cốc Kè, Bản Cám, Khâu Bút và Khuổi Hao để phỏng vấn bằng phiếu điều tra đóng.

5. Địa phương được chia thành các tiểu vùng sinh thái - dân cư cụ thể nào?
Địa bàn xã Cao Thượng được chia thành 2 vùng rõ rệt theo độ cao địa hình (từ 400 m đến 1.200 m): vùng thấp gồm 6 thôn là nơi sinh sống của các dân tộc Kinh, Tày, Nùng; vùng cao gồm 9 thôn chủ yếu là địa bàn cư trú của đồng bào dân tộc Mông và Dao.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thị Điển đã phản ánh toàn diện thực trạng kinh tế nông nghiệp xã Cao Thượng giai đoạn 2011 – 2013 với đặc trưng thuần nông sâu sắc, cơ cấu đất đai nghiêng mạnh về lâm nghiệp nhưng giá trị thương mại hóa chưa cao và hạ tầng kỹ thuật còn nhiều hạn chế. Thông qua việc phân tích chuỗi số liệu thứ cấp kết hợp khảo sát 40 nông hộ và công cụ SWOT, công trình đã làm rõ các nguyên nhân kìm hãm sự chuyển dịch cơ cấu nội ngành. Hệ thống 9 nhóm giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ, gắn liền với điều kiện đặc thù của địa phương vùng cao huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận về cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp 1.Cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp 1. Khái niệm về cơ cấu và cơ cấu kinh tế a. Khái niệm cơ cấu “Cơ cấu là một phạm trù triết học dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành hệ thống.

Cơ cấu được biểu hiện như là tập hợp những mối quan hệ liên kết hữu cơ, các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định. Nó biểu hiện ra như là một thuộc tính của sự vật hiện tượng nó biến đổi cùng với sự biến đổi sự vật, hiện tượng”. Vì thế, khi nghiên cứu cơ cấu phải đứng trên quan điểm hệ thống[15]. Khái niệm cơ cấu kinh tế Cũng vậy đối với nền kinh tế quốc dân, khi xem nó là một hệ thống phức tạp thì có thể thấy rất nhiều các bộ phận và các kiểu cơ cấu hợp thành của chúng, tùy theo cách mà chúng ta tiếp cận khi nghiên cứu.

Đứng trên quan điểm duy vật biện chứng và lý thuyết hệ thống có thể hiểu: “Cơ cấu kinh tế là một tổng thể hợp thành bởi nhiều yếu tố kinh tế của nền kinh tế quốc dân, giữa chúng có mối quan hệ hữu cơ, những tương tác qua lại cả về số lượng và chất lượng, trong những không gian và điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể, chúng vận động hướng vào những mục tiêu nhất định”. Theo quan điểm này cơ cấu kinh tế là phạm trù kinh tế, là nền tảng của cơ cấu xã hội và chế độ xã hội [11]. Cơ cấu là một phạm trù triết học dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành hệ thống [10]. Cơ cấu được biểu hiện như là tập hợp những mối quan hệ liên kết hữu cơ, các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định.

Nó biểu hiện ra như là một thuộc tính của sự vật hiện tượng, nó biến đổi cùng với sự biến đổi sự vật, hiện tượng. Vì thế, khi nghiên cứu cơ cấu phải đứng trên quan điểm hệ thống. 5 Một cách tiếp cận khác thì cho rằng: “Cơ cấu của nền kinh tế quốc dân là tổng thể những mối quan hệ về chất lượng và số lượng giữa các bộ phận cấu thành đó trong một thời gian và trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định” [14]. Việc phát triển nền kinh tế có hiệu quả là mục tiêu phấn đấu của mỗi quốc gia.

Muốn đạt được mục tiêu trên đòi hỏi phải có một cơ cấu kinh tế hợp lý xét trên góc độ các ngành kinh tế, các vùng kinh tế và các thành phần kinh tế. Các yếu tố hợp thành cơ cấu kinh tế phải được thể hiện cả về số lượng cũng như chất lượng và được xác định trong những giai đoạn nhất định, phù hợp với những đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thể của mỗi quốc gia (vùng hoặc địa phương) qua từng thời kỳ. Cơ cấu kinh tế không phải là một hệ thống tĩnh, bất biến, mà luôn vận động chuyển dịch cần thiết, thích hợp với những biến động của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội. Do đó sự duy trì quá lâu hoặc thay đổi quá nhanh chóng của cơ cấu kinh tế mà không tính đến sự phù hợp với những biến đổi của tự nhiên, kinh tế - xã hội đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của nền kinh tế.

Vì vậy việc duy trì hay thay đổi cơ cấu kinh tế không phải là mục tiêu, mà chỉ là phương tiện của việc tăng trưởng và phát triển kinh tế. Cơ cấu kinh tế trong quá trình vận động chuyển dịch nhanh hay chậm không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan mà phụ thuộc vào các điều kiện cần thiết cho sự chuyển đổi, sự vận động và phát triển của lực lượng sản xuất xã hội, các mục tiêu kinh tế - xã hội sẽ đạt được như thế nào. Nói cách khác cơ cấu kinh tế biến đổi chính là kết quả của quá trình phân công lao động xã hội, cơ cấu kinh tế phản ánh mối quan hệ lực lượng xã hội và quan hệ xã hội của nền kinh tế [23]. Từ sự phân tích trên có thể hiểu: Cơ cấu kinh tế là một tổng thể các bộ phận hợp thành nền kinh tế của mỗi nước.

Các bộ phận đó gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động qua lại với nhau và biểu hiện ở các quan hệ tỷ lệ với số 6 lượng, tương quan về chất lượng trong những không gian và thời gian nhất định, phù hợp với những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, nhằm đạt được hiệu quả kinh tế - xã hội cao [8].Mác, cơ cấu kinh tế của xã hội là toàn bộ những quan hệ sản xuất phù hợp với quá trình phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất. Mác đồng thời nhấn mạnh, khi phân tích cơ cấu, phải chú ý đến cả hai khía cạnh là chất lượng và số lượng, cơ cấu chính là sự phân chia về chất và tỉ lệ về số lượng của những quá trình sản xuất xã hội. Như vậy, cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế với vị trí, tỉ trọng tương ứng của chúng và mối quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành [22]. Như vậy, cơ cấu kinh tế vừa mang tính khách quan, vừa mang tính lịch sử xã hội, đồng thời luôn vận động và phát triển không ngừng, gắn với sự phân công lao động, hợp tác trong nước và quốc tế.

Đặc trưng của cơ cấu kinh tế a. Cơ cấu kinh tế mang tính lịch sử Cơ cấu kinh tế nông nghiệp không phải một sáng, một chiều mà hình thành ngay được mà trải qua một quá trình hình thành dài theo năm tháng. Ở mỗi giai đoạn khác nhau cơ cấu kinh tế lại có những đặc điểm khác nhau. Các đặc điểm khác này thể hiện rất rõ khi chúng ta phân tích cấu trúc bên trong của cơ cấu kinh tế.

Xã hội loài người càng phát triển, phân công lao động càng cao, nhu cầu của con người về sản phẩm để tiêu dùng ngày càng nhiều cả về số lượng, chủng loại, mẫu mã và chất lượng tốt hơn. Chính sự phát triển tất yếu đó đòi hỏi phải xác lập cơ cấu kinh tế phù hợp hơn đáp ứng nhu cầu của khách quan. Ở mỗi vùng khác nhau có cơ cấu kinh tế mang đặc điểm khác nhau trong cùng một thời gian nhất định. Sự khác nhau giữa các vùng này nhằm phát huy tối đa các lợi thế của từng vùng trên cơ sở đáp ứng tối đa nhu cầu 7 của thị trường.

Các khu vực có điều kiện tự nhiên khác nhau rõ rệt thì cơ cấu kinh tế nông nghiệp cũng khác rõ rệt vì nó cần phải biến đổi để phù hợp với khu vực đó. Vì vậy, không thể xây dựng cơ cấu kinh tế nông nghiệp mẫu, chuẩn mực cho mọi vùng nông thôn. Cơ cấu kinh tế mang tính khách quan và được hình thành do sự phát triển của sản xuất. Yếu tố khách quan trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp thể hiện ở chỗ nó được hình thành trên các quy luật khách quan mà con người không thể biến đổi yếu tố khách quan đó được.

Nó được hình thành trong mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Ở mỗi giai đoạn phát triển của lực lượng sản xuất đều được đánh dấu thông qua các đặc điểm bên trong cơ cấu kinh tế. Cơ cấu kinh tế mang tính khách quan nên con người khi tác động đến nó không được làm mất đi tính khách quan vốn có của nó. Tùy hoàn cảnh và điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia, mỗi vùng mà xác lập được một cơ cấu kinh tế nông nghiệp phù hợp trong từng giai đoạn phát triển nhất định, không nên đưa ra một cơ cấu kinh tế bất biến cho mọi vùng nông thôn.

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp luôn vận động Cơ cấu kinh tế không cứng nhắc mà luôn vận động theo xu thế của thời đại. Cơ cấu kinh tế bao gồm tổng thể các quan hệ kinh tế các quan hệ này không ngừng vận động biến đổi theo hướng tích cực để đạt hiệu quả như mục đích người quản lý. Cơ cấu kinh tế là cái phản ánh trực tiếp mối quan hệ của các yếu tố luôn vận động của lực lượng sản xuất dưới tác động chi phối của các quy luật tự nhiên và sự vận động xã hội. Trong quản lý kinh tế người ta không thể cứng nhắc rập khuôn các cơ chế quản lý cũ khi mà xu thế thay đổi thì phương thức quản lý cũng phải thay đổi sao cho phù hợp với từng giai đoạn nhất định.

Không có một cơ cấu nào là bất di, bất dịch mà nó luôn vận động theo xu hướng khách quan. Chúng ta cần phải tìm hiểu rõ cấu trúc bên 8 trong và các tác động qua lại giữa các nhân tố để xây dựng cách thức quản lý sao cho hiệu quả. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là một quá trình Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất cơ cấu kinh tế cũng không ngừng phát triển theo xu thế hợp lý hơn, hoàn thiện hơn để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế cũ sang cơ cấu kinh tế mới nhanh hay chậm còn phải phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có cả nhân tố chủ quan lẫn khách quan.

Con người luôn mong muốn có một cơ cấu kinh tế hoàn thiện nhưng mức độ hoàn thiện sẽ khó có thể đạt được ở mức độ hoàn mỹ vì ngoài yếu tố chủ quan cơ cấu kinh tế còn chịu tác động khách quan. Con người chỉ có thể nhận thức và nắm bắt được các quy luật vận động khách quan để xây dựng một biện pháp đúng đắn tác động để làm cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế diễn ra đúng mục tiêu và định hướng đã vạch ra. Phân loại cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế được phân chia thành: a. Cơ cấu kinh tế ngành: Phản ánh tỷ trọng mối quan hệ giữa các ngành kinh tế trong nền kinh tế quốc dân.

Thông thường khi xác định cơ cấu kinh tế ngành người ta phân chia thành 3 ngành chính là nông nghiệp, công nghiệp – xây dựng và dịch vụ. Mỗi ngành lại phân chia thành những phân hệ nhỏ khác nhau. Sự biến đổi tỷ trọng của 3 ngành này tạo nên cơ cấu kinh tế trong những thời kỳ phát triển nhất định.