Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Châu Đốc giữ vị trí địa bàn biên chấn chiến lược đặc biệt quan trọng tại khu vực biên giới Tây Nam của Tổ quốc, trải qua bề dày lịch sử hơn 260 năm hình thành và phát triển. Đô thị này sở hữu đỉnh núi Sam cao 284 mét so với mực nước biển, một cao điểm phòng thủ quân sự khống chế toàn bộ vùng đồng bằng biên giới tiếp giáp với Vương quốc Campuchia. Đồng thời, đây cũng là trung tâm văn hóa tâm linh lớn với quần thể di tích cấp quốc gia thu hút từ 5 triệu đến trên 6,3 triệu lượt du khách mỗi năm trong giai đoạn 2016 - 2018. Tọa lạc tại vị trí ngã ba sông nơi hội tụ giữa sông Hậu và sông Châu Đốc, kết nối trực tiếp với 3 cửa khẩu kinh tế trọng điểm gồm Tịnh Biên, Vĩnh Xương và Khánh Bình, địa phương đối mặt với bài toán kép vừa phải đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế, vừa phải bảo đảm an ninh biên cương vững chắc.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết hài hòa mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế du lịch dịch vụ với nhiệm vụ củng cố tiềm lực quốc phòng toàn dân. Mục tiêu cụ thể nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng phối hợp giữa các ngành kinh tế với công tác quân sự địa phương giai đoạn 2016 - 2018, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp lưỡng dụng cho giai đoạn 2020 - 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc thông qua việc tối ưu hóa hiệu quả đầu tư công, nâng cao đời sống dân cư tại 52 khóm, ấp trực thuộc, đồng thời giảm thiểu tối đa các nguy cơ an ninh truyền thống và phi truyền thống dọc tuyến biên giới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng sâu sắc hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và quốc phòng, khẳng định kinh tế là nền tảng vật chất quyết định sức mạnh quân sự, trong khi quốc phòng đóng vai trò bảo vệ môi trường hòa bình để kinh tế phát triển bền vững. Khung lý thuyết tích hợp các định hướng chiến lược từ Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng và Nghị định số 164/2018/NĐ-CP của Chính phủ về kết hợp quốc phòng với kinh tế - xã hội.

Mô hình nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm hạt nhân bao gồm: tiềm lực kinh tế quốc phòng, thế trận quốc phòng toàn dân, an ninh phi truyền thống và tính chất lưỡng dụng của nền kinh tế. Trong đó, tính lưỡng dụng được xác định là nguyên tắc then chốt, bảo đảm các ngành kinh tế và hệ thống công trình hạ tầng vừa phục vụ nâng cao chất lượng đời sống nhân dân trong thời bình, vừa sẵn sàng chuyển đổi công năng phục vụ tác chiến phòng thủ khi có tình huống xảy ra.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp phân tích logic, so sánh lịch sử và phân tích ma trận đánh giá các yếu tố ngoại vi (EFE). Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ niên giám thống kê và báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội của thành phố Châu Đốc giai đoạn 2016 - 2018, đối chiếu với các văn bản pháp lý như Luật Quốc phòng năm 2018, Quyết định số 2227/QĐ-TTg và Quyết định số 2098/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Dữ liệu sơ cấp được tổng hợp thông qua điều tra khảo sát với cỡ mẫu gồm 45 chuyên gia, cán bộ lãnh đạo các phòng ban quản lý nhà nước và sĩ quan chỉ huy cơ quan quân sự thành phố Châu Đốc. Tác giả lựa chọn phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (purposive sampling) nhằm lấy ý kiến sâu sát từ những nhân sự trực tiếp tham gia điều hành và hoạch định kế hoạch lưỡng dụng tại địa phương. Phương pháp ma trận EFE kết hợp tham vấn chuyên gia được lựa chọn nhằm định lượng hóa mức độ tác động của 10 nhân tố môi trường bên ngoài, đưa ra kết quả tổng hợp đạt 3,24 điểm, tạo cơ sở khách quan cho việc đề xuất các giải pháp chiến lược.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, ngành du lịch tâm linh ghi nhận sự bứt phá mạnh mẽ, giữ vai trò đầu tàu kinh tế của đô thị. Thống kê giai đoạn 2011 - 2017 cho thấy lượng du khách đến khu di tích núi Sam tăng từ 3,72 triệu lượt lên 6,3 triệu lượt, đạt mức tăng trưởng 69,35%. Đến năm 2018, con số này duy trì ở mức 6,0 triệu lượt và ước đạt 7,0 triệu lượt trong năm 2019, tạo nguồn thu ngân sách đáng kể để tái đầu tư vào kết cấu hạ tầng dân sinh và quốc phòng.

Thứ hai, việc quy hoạch các dự án hạ tầng cơ sở đã lồng ghép hiệu quả yếu tố lưỡng dụng. Thành phố đã triển khai xây dựng nhiều công trình huyết mạch như đường tránh Quốc lộ 91 nối chợ Vĩnh Đông, đường Phan Đình Phùng kéo dài và quần thể tượng Phật Thích Ca cao 81 mét trên đỉnh núi Sam. Hệ thống giao thông thủy, bộ tại 7 đơn vị hành chính đều được nâng cấp để vừa phục vụ thông thương thương mại, vừa đáp ứng khả năng cơ động của lực lượng vũ trang.

Thứ ba, công tác xây dựng thế trận quốc phòng và an ninh đối ngoại đạt kết quả vững chắc. Địa phương đạt tỷ lệ 100% chỉ tiêu giao nhận quân hằng năm. Trong công tác ngoại giao nhân dân, thành phố đã thực hiện hơn 50 đợt thăm khám và cấp phát thuốc miễn phí cho khoảng 500 lượt người dân khu vực biên giới Campuchia với kinh phí thuốc quy đổi ước đạt 800 triệu đồng, tổ chức khoảng 20 cuộc hội nghị song phương nhằm phối hợp tuần tra, giữ vững trật tự biên mậu.

Thảo luận kết quả

Thành công đạt được khẳng định tính đúng đắn của chủ trương lấy du lịch làm kinh tế mũi nhọn gắn với củng cố khu vực phòng thủ. Dữ liệu nghiên cứu khi được mô tả qua biểu đồ tăng trưởng du khách giai đoạn 2011 - 2018 và bảng phân tích ma trận EFE 3,24 điểm cho thấy địa phương đã thích ứng tốt với các chính sách vĩ mô từ Trung ương, vượt xa mức trung bình 2,5 điểm của thang đo đánh giá.

Mặc dù vậy, nghiên cứu cũng chỉ ra một số điểm nghẽn cần khắc phục. Nguồn vốn đầu tư công năm 2018 có chiều hướng suy giảm nhẹ so với năm 2017. Tình trạng di cư tự do qua biên giới vẫn diễn biến phức tạp, tạo áp lực lên hệ thống an sinh xã hội tại 2 xã nông thôn mới Vĩnh Châu và Vĩnh Tế. Cơ chế phối hợp thẩm định quốc phòng trong các dự án đầu tư du lịch sinh thái tư nhân đôi khi chưa đồng bộ, cần được hoàn thiện bằng quy chế rõ ràng.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, thiết lập cơ chế thẩm định quốc phòng bắt buộc trong công tác lập quy hoạch kinh tế. Ủy ban nhân dân thành phố Châu Đốc phối hợp cùng Ban Chỉ huy Quân sự thành phố thực hiện rà soát 100% các đề án phát triển đô thị, du lịch sinh thái và quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2020 - 2025, bảo đảm mọi công trình xây dựng đều mang tính lưỡng dụng sẵn sàng cho nhiệm vụ tác chiến phòng thủ.

Hai là, đầu tư đồng bộ mạng lưới giao thông thủy bộ kết nối các vùng kinh tế trọng điểm. Sở Giao thông Vận tải tỉnh An Giang và chính quyền địa phương cần ưu tiên nguồn lực hoàn thiện hệ thống đường vành đai kết nối 3 cửa khẩu quốc tế Tịnh Biên, Vĩnh Xương và Khánh Bình trước năm 2023, nâng tỷ lệ nhựa hóa đường liên xã đạt 100% nhằm rút ngắn thời gian cơ động xử lý tình huống xuống dưới 30 phút.

Ba là, tái cơ cấu các ngành dịch vụ thương mại hướng tới tiêu chuẩn văn minh đô thị. Phòng Kinh tế thành phố chủ trì đề án nâng cấp chuỗi cung ứng đặc sản địa phương và mở rộng dịch vụ thương mại chợ đêm, phấn đấu đạt mục tiêu thu hút 7,0 triệu lượt khách vào năm 2020, nâng mức đóng góp của ngành dịch vụ vào tổng thu ngân sách địa phương thêm 15% đến 20%.

Bốn là, thực hiện hiệu quả chính sách an sinh xã hội và củng cố thế trận lòng dân vùng biên. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp Ủy ban nhân dân các xã Vĩnh Châu, Vĩnh Tế hoàn thành việc phân loại cư trú, cấp giấy tờ hộ tịch và tạo sinh kế ổn định cho 100% cư dân khu vực giáp ranh, xây dựng đường biên giới hòa bình, ổn định và hợp tác cùng phát triển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước tại các sở, ban, ngành tỉnh An Giang và thành phố Châu Đốc. Đề tài cung cấp luận cứ khoa học để hoạch định quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tích hợp nhiệm vụ quốc phòng tại 7 xã, phường trực thuộc giai đoạn 2020 - 2025.

Nhóm 2: Sĩ quan chỉ huy, cán bộ tham mưu thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh An Giang và Quân khu 9. Công trình là tài liệu hữu ích phục vụ công tác xây dựng phương án tác chiến khu vực phòng thủ, quy hoạch công trình lưỡng dụng trên các điểm cao chiến lược như núi Sam.

Nhóm 3: Các doanh nghiệp, chủ đầu tư hạ tầng giao thông, thương mại và du lịch dịch vụ tại vùng kinh tế cửa khẩu Đồng bằng sông Cửu Long. Luận văn giúp doanh nghiệp nắm rõ các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc phòng và quy định pháp lý khi triển khai dự án tại địa bàn giáp biên.

Nhóm 4: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Kinh tế, Kinh tế Chính trị. Đề tài cung cấp khung phương pháp luận thực chứng, kỹ thuật ứng dụng ma trận EFE và kinh nghiệm thực tiễn về mô hình kinh tế lưỡng dụng vùng biên giới.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tính chất lưỡng dụng trong phát triển kinh tế kết hợp quốc phòng tại Châu Đốc được thể hiện như thế nào? Trả lời: Tính lưỡng dụng thể hiện ở việc các công trình hạ tầng và ngành kinh tế vừa phục vụ hiệu quả nhu cầu phát triển dân sinh trong thời bình, vừa sẵn sàng chuyển đổi công năng phục vụ quân sự. Điển hình như các tuyến đường vành đai và công trình trên đỉnh núi Sam cao 284 mét đều tích hợp đồng thời mục tiêu du lịch và quan sát phòng thủ.

Câu hỏi 2: Tại sao thành phố Châu Đốc lựa chọn du lịch tâm linh làm ngành kinh tế mũi nhọn? Trả lời: Châu Đốc sở hữu cụm di tích văn hóa lịch sử núi Sam thu hút từ 5 triệu đến trên 6,3 triệu du khách mỗi năm cùng bề dày lịch sử hơn 260 năm. Phát triển du lịch tâm linh giúp khai thác tối đa lợi thế văn hóa mà không làm phá vỡ cảnh quan hay xung đột không gian với các thế trận quân sự như phát triển công nghiệp nặng.

Câu hỏi 3: Điểm số ma trận EFE đạt 3,24 điểm phản ánh điều gì về môi trường phát triển của địa phương? Trả lời: Tổng điểm ma trận EFE đạt 3,24 điểm trên thang điểm 4 chứng minh thành phố Châu Đốc đã chủ động tận dụng tốt các cơ chế chính sách từ Trung ương và lợi thế địa lý ngã ba sông. Địa phương đã phản ứng tích cực trước các cơ hội giao thương kết nối 3 cửa khẩu quốc tế của tỉnh An Giang.

Câu hỏi 4: Chính quyền địa phương đã triển khai những giải pháp gì để ứng phó với thách thức an ninh biên mậu? Trả lời: Thành phố phối hợp chặt chẽ giữa tuần tra biên giới và đối ngoại nhân dân, tổ chức hơn 50 đợt khám bệnh, cấp 800 triệu đồng thuốc miễn phí cho người dân nước bạn. Bên cạnh đó, địa phương hoàn thành 100% chỉ tiêu tuyển quân và tăng cường kiểm soát các hoạt động buôn lậu qua biên giới.

Câu hỏi 5: Bài học kinh nghiệm nổi bật nào được rút ra từ các mô hình địa phương lân cận? Trả lời: Từ thực tiễn của thị xã Tân Châu, huyện Tri Tôn với hơn 15,5 km đường biên và thị xã Kiến Tường, bài học cốt lõi là phải giữ vững quyết tâm chỉ đạo của bộ máy lãnh đạo, kiên quyết khắc phục tư tưởng phát triển kinh tế đơn thuần tách rời nhiệm vụ củng cố an ninh quốc phòng.

Kết luận

Luận văn Thạc sĩ Quản lý Kinh tế của tác giả Lê Minh Tâm đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp trọng tâm:

  • Hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về phát triển kinh tế lưỡng dụng và mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế với củng cố sức mạnh quốc phòng địa phương.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2016 - 2018 với những con số thực chứng ấn tượng như đón 6,3 triệu lượt du khách và đạt 100% chỉ tiêu quân sự.
  • Ứng dụng thành công ma trận EFE đạt 3,24 điểm để chứng minh tính đúng đắn của định hướng lấy du lịch tâm linh làm mũi nhọn kinh tế.
  • Nhận diện chính xác các hạn chế về biến động vốn đầu tư công và công tác quản lý cư dân vùng giáp biên tại 7 xã, phường.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao, gắn liền với các mốc thời gian cụ thể cho giai đoạn 2020 - 2025.

Công trình là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cao cho công tác quản trị địa phương. Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp quan tâm có thể khai thác các luận cứ trong luận văn để áp dụng vào việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế kết hợp quốc phòng hiệu quả trong thời gian tới.