lời mở đầu, kết luận, mục lục, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề lý luận cơ bản về hợp tác xã nông nghiệp. Chƣơng 2: Phƣơng pháp luận và thiết kế nghiên cứu. Chƣơng 3:Thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình trong thời gian qua. Chƣơng 4: Phƣơng hƣớng và những giải pháp cơ bản nhằm phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình trong những năm tới.
5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu. Hợp tác tạo nên sức mạnh của tập thể, giúp các hộ nông dân thực hiện những công việc mà từng hộ gia đình không có khả năng thực hiện, hoặc thực hiện kém hiệu quả hơn hợp tác, nhƣ phòng chống thiên tai, xây dựng công trình thuỷ nông, phòng trừ sâu bệnh. Ngoài mục tiêu kinh tế, hợp tác còn thực hiện các mục tiêu xã hội quan trọng. Theo Hồ Chí Minh, hợp tác góp phần xây dựng tình đoàn kết xóm làng, tinh thần tƣơng thân tƣơng ái nhằm xây dựng cộng đồng xã hội tốt đẹp ở nông thôn.
Nhờ vậy mà tạo nên sức mạnh có thể vƣợt qua khó khăn, trở ngại trong sản xuất đời sống, chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: Sản xuất để cải thiện đời sống nông dân, làm cho nông dân đƣợc no ấm, mạnh khoẻ, đƣợc học tập, làm cho dân giàu, nƣớc mạnh. Vì vậy, HTX là con đƣờng đƣa nông dân đi lên chủ nghĩa xã hội, đó là mục đích riêng và mục đích chung của việc xây dựng HTX. Đổi mới, phát triển nâng cao hiệu quả HTX NN là một trong những vấn đề đƣợc Đảng và Nhà nƣớc quan tâm.
Trong suốt quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở nƣớc ta, vấn đề HTX NN là chủ đề đƣợc nhiều cơ quan khoa học, nhiều nhà nghiên cứu xem xét dƣới nhiều góc độ, phạm vi và mức độ khác nhau. Có thể nêu một số công trình tiêu biểu nhƣ: Lƣơng Xuân Quỳ, Nguyễn Thế Nhã (1999), “Đổi mới tổ chức và quản lý HTX trong nông nghiệp nông thôn”, Nhà xuất bản(Nxb) Nông nghiệp, Hà Nội. Các tác giả đã khái quát toàn bộ quá trình phát triển của các hình thức tổ chức, quản lý các HTX trong nông thôn Việt Nam từ trƣớc đến khi chuyển sang kinh tế thị trƣờng và phân tích thực trạng mô hình tổ chức quản lý các 6 HTX ở một số địa phƣơng tiêu biểu. Từ thực trạng phát triển mô hình tổ chức quản lý các HTX ở nông thôn của một số địa phƣơng miền Bắc tiêu biểu, các tác giả cũng đã đƣa ra những phƣơng hƣớng và giải pháp cụ thể để xây dựng mô hình tổ chức và quản lý có hiệu quả các HTX.
Nguyễn Văn Bình, Chu Tiến Quang, Lƣu Văn Sùng (2001), “Kinh tế hợp tác, HTX ở Việt Nam - Thực trạng và định hướng phát triển”, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội. Các tác giả đã hệ thống hóa quá trình hình thành, phát triển các loại hình kinh tế hợp tác, HTX trên thế giới và ở Việt Nam với những thành công và tồn tại, từ đó nêu lên định hƣớng phát triển phù hợp với đƣờng lối đổi mới của Đảng và nhà nƣớc ta. Phạm Thị Cần, Vũ Văn Phúc, Nguyễn Văn Kỷ (2003), “Kinh tế hợp tác trong nông nghiệp nước ta hiện nay”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Các tác giả tập trung trình bày những vấn đề lý luận và thực tiễn về kinh tế hợp tác, HTX; sự cần thiết khách quan phải lựa chọn các mô hình kinh tế hợp tác, HTX phù hợp với đặc điểm, điều kiện nông nghiệp, nông thôn nƣớc ta, đề xuất những giải pháp phát triển các mô hình kinh tế hợp tác, HTX trong nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện nay.
Nguyễn Công Bình (2007), “Biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các Hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Tiền Giang đến 2015” - Trƣờng Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh. Tác giả nghiên cứu phân tích các điều kiện tự nhiên và xã hội ở Tiền Giang, qua đó đánh giá thực trạng hoạt động và phát triển của các Hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Tiền Giang giai đoạn 1997 đến 2007, từ đó tìm ra các giải pháp thích hợp để nâng cao hoạt động của các HTXNN tầm nhìn đến 2015. Bùi Văn Huyền, Phạm Văn Sáng, Nguyễn Quốc Thái (2011), “Hợp tác xã - nhìn từ thực tiễn Đồng Nai”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Các tác giả tập trung trình bày một số vấn đề lý luận về HTX, kinh nghiệm phát triển 7 HTX; đánh giá thực trạng HTX ở Đồng Nai và đề xuất định hƣớng, giải pháp phát triển trong những năm tới.
Hồ Văn Vĩnh (2005), “Phát triển hợp tác xã nông nghiệp trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta”, Tạp chí cộng sản số 8, 2005. Ở bài viết này, tác giả đã bàn đến những cách thức chuyển đổi HTX NN kiểu cũ sang HTX NN kiểu mới trên cơ sở quán triệt đƣờng lối đổi mới HTX của Đảng. Tác giả cũng đã nêu lên mối quan hệ tác động qua lại giữa HTX NN và CNH - HĐH đồng thời nên ra những nguyên nhân của sự khó khăn khi phát triển HTX nông nghiệp trong thời kỳ mới và những giải pháp tháo gỡ khó khăn này. Lê Thùy Hƣơng (2003), “Kinh tế tập thể trên địa bàn tỉnh Hải Dương, thực trạng và giải pháp”, Luận văn Thạc sỹ kinh tế.
Tác giả trình bày vai trò, tính tất yếu khách quan của việc phát triển kinh tế tập thể, đánh giá đúng thực trạng và nêu giải pháp phát triển kinh tế tập thể trên địa bàn tỉnh Hải Dƣơng. Ngoài ra còn có nhiều luận án, đề tài viết về phát triển HTX nhƣ: Đoàn Văn Dân (2004), “Đổi mới mô hình hợp tác xã nông nghiệp hiện nay ở huyện An Lão, Hải Phòng”; Luận án PTS kinh tế Nhƣ Bảo (2007), “Một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc”; Chử Văn Lâm, Trần Quốc Toản (1993), “Hợp tác hóa nông nghiệp Việt Nam - lịch sử và triển vọng”, Nxb Sự thật, Hà Nội; Lƣu Văn Sùng (1990), “Lý luận về hợp tác hóa nông nghiệp - kinh nghiệm lịch sử và sự vận dụng ở nước ta”, Nxb Sự thật, Hà Nội; Lê Thanh Sinh (2007), bài viết “Quan điểm của Đảng ta về phát triển kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế tập thể”, Tạp chí Triết học số 1 (188) năm 2007; Vũ Văn Phúc (2002), “Về chế độ kinh tế hợp tác xã ở nước ta”, Tạp chí Lý luận chính trị số 1, 2002; Nguyễn Văn Tuất (2002), “Hợp tác xã nông nghiệp các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long - Nhìn từ thực tiễn”, Tạp chí Khoa học về chính trị số 3, 2002. 8 Nhìn chung, các công trình kể trên đã nghiên cứu nhiều khía cạnh của HTX NN; trong đó, các công trình nghiên cứu trƣớc năm 2001 chủ yếu đi vào làm rõ những yếu kém của mô hình hợp tác xã kiểu cũ, luận giải sự cần thiết, thực trạng chuyển đổi mô hình HTX theo Luật HTX (1996); các công trình nghiên cứu sau năm 2001 nghiêng về nghiên cứu sự phát triển của kinh tế tập thể theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX. Song cho đến nay, cụ thể là nghiên cứu dƣới gốc độ kinh tế chính trị tại huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình chƣa có đề tài nào đánh giá thực trạng phát triển HTX NN và khuyến cáo các HTX NN nên làm gì và làm nhƣ thế nào để phát triển.
Do vậy, đề tài nghiên cứu về phát triển HTX NN ở huyện Lệ Thủy - tỉnh Quảng Bình có ý nghĩa mới cả về hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn, nội dung nghiên cứu của đề tài đánh giá đúng thực trạng tình hình phát triển HTX NN cũng nhƣ những giải pháp chủ yếu cần giải quyết góp phần phát triển HTX NN không chỉ ở huyện Lệ Thủy mà có thể vận dụng sáng tạo để phát triển HTX NN ở các địa phƣơng khác tƣơng đƣơng.2 Những vấn đề lý luận cơ bản về HTX nông nghiệp 1.1 Các khái niệm Trong tiến trình phát triển của lịch sử xã hội loài ngƣời, con ngƣời trải các hình thái kinh tế xã hội khác nhau và ở mỗi hình thái kinh tế xã hội đó sự phát triển của lực lƣợng sản xuất luôn đi cùng là một quan hệ sản xuất phù hợp. Chính vì vậy sự hợp tác giữa con ngƣời với con ngƣời với nhau trong quá trình sản xuất là một tất yếu khách quan xuất phát từ nhu cầu của sản xuất, từ nhu cầu của cuộc sống để nƣơng tựa lẫn nhau, hỗ trợ nhau và bảo vệ nhau trong cuộc sống cũng nhƣ trong sản xuất. Bởi lẽ, thông qua hợp tác sức lực của các cá nhân sẽ đƣợc kết hợp lại lớn mạnh hơn để nhằm thực hiện các công việc mà mỗi cá nhân, đơn vị hoạt động riêng rẽ rất khó khăn mà thậm chí là không thể làm đƣợc. Chính vì vậy, cùng với tiến trình phát triển của xã 9 hội loài ngƣời, quá trình phân công lao động và chuyên môn hoá trong sản xuất cả về chiều sâu lẫn bề rộng đã thúc đẩy quá trình hợp tác ngày càng tăng.
Sự hợp tác không chỉ đƣợc giới hạn ở phạm vi vùng, quốc gia mà còn đƣợc mở rộng ra phạm vi toàn cầu. Một minh chứng cụ thể cho quá trình hợp tác tất yếu phải diễn ra trên phạm vi thế giới đó là quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng của các quốc gia trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hoá - xã hội.đã làm cho sức ép cạnh tranh ngày càng gay gắt không chỉ diễn ra ở phạm vi từng vùng, từng địa phƣơng, từng quốc gia mà còn diễn ra trên phạm vi toàn cầu khiến cho các doanh nghiệp đều phải thay đổi chiến lƣợc sản xuất kinh doanh của mình cho phù hợp với xu thế mới của thời đại. Kinh tế hợp tác là một hình thức quan hệ kinh tế hợp tác tự nguyện, phối hợp, hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các chủ thể kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và lợi ích của mỗi thành viên. Trong nền kinh tế nƣớc ta hiện đang tồn tại nhiều loại hình kinh tế hợp tác.
Mỗi loại hình lại phản ánh đặc điểm, trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất và phân công lao động tƣơng ứng.