CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN PHÁT HÀNH CỔ PHIẾU RA CÔNG CHÚNG CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Các hoạt động cơ bản của công ty chứng khoán 1. Tổng quan về công ty chứng khoán Công ty chứng khoán là một tổ chức trung gian tài chính thực hiện các nghiệp vụ trên thị trường chứng khoán. Công ty chứng khoán được hiểu là tổ chức hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực chứng khoán thông qua thực hiện một hoặc một vài dịch vụ chứng khoán với mục đích tìm kiếm lợi nhuận.
Theo Luật chứng khoán đã sửa đổi bổ sung năm 2010 và Luật doanh nghiệp 2005, công ty chứng khoán là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn thành lập hợp pháp tại Việt Nam, được Ủy ban chứng khoán nhà nước cấp giấy phép thực hiện một hoặc một số loại hình kinh doanh chứng khoán. Do đặc điểm của công ty chứng khoán có thể kinh doanh trên một lĩnh vực, loại hình kinh doanh chứng khoán nhất định, từ đó có thể phân chia công ty chứng khoán thành các loại sau: Công ty môi giới chứng khoán; Công ty bảo lãnh phát hành chứng khoán; Công ty kinh doanh chứng khoán; Công ty trái phiếu; Công ty chứng khoán không tập trung. Mỗi loại công ty sẽ tương ứng với từng hoạt động kinh doanh chứng khoán. Công ty môi giới chứng khoán thì thực hiện việc trung gian mua bán chứng khoán cho khách hàng để hưởng hoa hồng.
Công ty bảo lãnh phát hành chứng khoán thì hoạt động chủ yếu là bảo lãnh để hưởng phí hoặc chênh lệch giá. Tuy nhiên hiện nay đại đa số các công ty chứng khoán của chúng ta đều thực hiện nhiều hoạt động kinh doanh chứng khoán, đa dạng hoá dịch vụ tăng thêm lợi nhuận cho công ty. Công ty chứng khoán là tác nhân thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển và sự phát triển nền kinh tế nói chung. Công ty chứng khoán với các nghiệp vụ nó 5 tạo cho các chứng khoán có khả năng thanh khoản cao, các chứng khoán có thể trao đổi dễ dàng thuận lợi trên thị trường chứng khoán.
Từ đó huy động được các nguồn vốn nhàn rỗi trong công chúng, các nhà đầu tư để phân bổ vào nơi có hiệu quả. Điều đó được thể hiện qua các chức năng như tạo cơ chế huy động vốn linh hoạt giữa nhà đầu tư và chủ thể phát hành, thông qua cơ chế phát hành và bảo lãnh phát hành; Cung cấp cơ chế giá cả cho giao dịch, thông qua hệ thống khớp lệnh hoặc khớp giá; Tạo ra tính thanh khoản cao cho các chứng khoán, thể hiện qua việc hoán chuyển từ chứng khoán ra tiền mặt và ngược lại từ tiền mặt đổi thành chứng khoán; Góp phần điều tiết bình ổn thị trường thông qua hoạt động tự doanh hoặc vai trò nhà tạo lập thị trường. Chính phủ đưa ra các nguyên tắc hoạt động của thị trường chứng khoán để đảm bảo công bằng, công khai minh bạch, quyền lợi cho các nhà đầu tư và thực hiện các chính sách phát triển thị trường chứng khoán để khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức, cá nhân thuộc các thành phần kinh tế, các tầng lớp nhân dân tham gia đầu tư và hoạt động trên thị trường chứng khoán nhằm huy động các nguồn vốn trung hạn và dài hạn cho đầu tư phát triển. Trong đó, Chứng khoán là những giấy tờ có giá trị, được xác nhận quyền sở hữu hợp pháp của người sở hữu chứng khoán đối với tài sản hoặc vốn của tổ chức phát hành chứng khoán.
Chứng khoán bao gồm các loại như: Cổ phiếu, Trái phiếu và các loại giấy tờ khác có giá trị. Công ty chứng khoán thực hiện một, một số hoặc toàn bộ các nghiệp vụ kinh doanh sau: Môi giới chứng khoán; Tự doanh chứng khoán; Bảo lãnh phát hành chứng khoán; Tư vấn đầu tư chứng khoán. Ngoài ra, Công ty chứng khoán còn được cung cấp dịch vụ tư vấn tài chính và các dịch vụ tài chính khác. Xét trên khía cạnh định vị công ty chứng khoán trên thị trường chứng khoán thì các công ty chứng khoán là tổ chức trung gian trên thị trường sơ cấp và thứ cấp.
6 Trên thị trường sơ cấp, các công ty chứng khoán được mua bán lần đầu tiên và thường đóng vai trò là tổ chức tư vấn và bảo lãnh phát hành để giúp các tổ chức phát hành thực hiện các thủ tục phát hành, phân phối chứng khoán, bình ổn giá chứng khoán. Còn trên thị trường thứ cấp, công ty chứng khoán thường thực hiện hoạt động môi giới và đại diện thực hiện giao dịch chứng khoán cho khách hàng. Với lợi thế về thông tin, các công ty chứng khoán giúp cho người mua và người bán dễ dàng gặp nhau, thực hiện tư vấn đầu tư, đồng thời thay mặt khách hàng thực hiện các giao dịch mua bán chứng khoán. Một số công ty chứng khoán thực hiện hoạt động tạo lập thị trường cho các chứng khoán.
Công ty chứng khoán trong hoạt động này vừa đảm nhận vai trò môi giới vừa thực hiện hoạt động tự doanh chứng khoán. Vậy, công ty chứng khoán có vai trò là trung gian tài chính được thể hiện qua các mặt sau: Trung gian về giao dịch: Công ty chứng khoán tạo mối liên kết giữa các nhà đầu tư thực hiện mua/bán chứng khoán với nhau và hỗ trợ họ thực hiện giao dịch chứng khoán. Trung gian về vốn: Kênh vốn trên thị trường chứng khoán rất đa dạng các hình thức được thực hiện thông qua trung gian là công ty chứng khoán. Công ty chứng khoán giúp các doanh nghiệp có nhu cầu vốn có thể huy động thông qua thị trường chứng khoán góp phần tăng hiệu quả lưu thông của dòng tiền từ các nhà đầu tư có tạm thời có vốn nhàn rỗi sang các nhà đầu tư thiếu vốn.
Trung gian về thông tin: công ty chứng khoán đóng vai trò trung gian tổng hợp, cung cấp các thông tin cho các chủ thể trong các hoạt động tư vấn đầu tư, tư vấn niêm yết, tư vấn phát hành để đảm bảo tính trung thực, chính xác và minh bạch trên thị trường. Trung gian về rủi ro: Đảm nhận vai trò trung gian về vốn và trung gian về thông tin, công ty chứng khoán đóng thêm vai trò giảm thiểu rủi ro về giao dịch, thông tin và tăng khả năng thành công huy động vốn trên thị trường chứng khoán. 7 Để đảm bảo chức năng cũng như vai trò hoạt động trung gian của các công ty chứng khoán, các điều kiện để hoạt động kinh doanh của các công ty chứng khoán là Quy định về quy mô vốn và các điều kiện tài chính; Cơ sở vật chất để phục vụ kinh doanh chứng khoán; Đội ngũ nguồn nhân lực cần thiết, có trình độ chuyên môn để triển khai các nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán. Một tổ chức, hay cá nhân có nhu cầu thành lập một công ty chứng khoán, họ sẽ phải đứng trước rất nhiều lựa chọn và quy định cho công ty của mình.
Trước tiên, lựa chọn đầu tiên là về mô hình của công ty trên thế giới hiện nay có hai xu hướng là mô hình công ty chứng khoán đa năng và mô hình công ty chứng khoán chuyên doanh. Cơ sở cho sự phân loại này đó là phạm vi hoạt động của công ty chứng khoán trong lĩnh vực kinh doanh chứng khoán, kinh doanh tiền tệ, các dịch vụ tài chính. Các công ty chứng khoán được tổ chức theo hai mô hình phổ biến: Mô hình công ty chứng khoán đa năng và Mô hình công ty chứng khoán chuyên doanh. Mô hình công ty chứng khoán đa năng Mô hình công ty chứng khoán đa năng là công ty được tổ chức dưới hình thức một tổ hợp dịch vụ tài chính tổng hợp bao gồm kinh doanh chứng khoán, kinh doanh tiền tệ, và các dịch vụ tài chính.
Có thể hiểu là các ngân hàng thương mại hoạt động với tư cách là chủ thể kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm, kinh doanh tiền tệ. Mô hình công ty chứng khoán đa năng này có những ưu và nhược điểm. Công ty chứng khoán đa năng giúp cho ngân hàng kết hợp nhiều lĩnh vực kinh doanh, nhờ đó hạn chế rủi ro trong hoạt động kinh doanh nhờ đa dạng hoá đầu tư. Ngoài ra hình thức này còn làm tăng khả năng chịu đựng của ngân hàng trước những biến động trên thị trường tài chính, các ngân hàng còn có thể tận dụng lợi thế về quy mô.
Công ty chứng khoán đa năng không thể không có nhược điểm như do tham gia hoạt động nhiều lĩnh vực sẽ làm giảm tính chuyên môn hóa, khả năng thích ứng 8 và linh hoạt kém; Do không tách bạch được hoạt động giữa ngân hàng và hoạt động kinh doanh chứng khoán, trong điều kiện môi trường pháp luật không lành mạnh sẽ gây ra tình trạng lũng đoạn thị trường; Trong trường hợp thị trường có nhiều rủi ro, ngân hàng có xu hướng bảo thủ rút khỏi thị trường chứng khoán để tập trung kinh doanh tiền tệ. Mô hình công ty chứng khoán chuyên doanh Mô hình công ty chứng khoán chuyên doanh, hoạt động kinh doanh chứng khoán trong mô hình này sẽ do một công ty chứng khoán độc lập đảm nhiệm và các ngân hàng không được tham gia. Mô hình này tách biệt hẳn hoạt động giữa ngân hàng và công ty chứng khoán, từ đó hạn chế bớt rủi ro đối với ngân hàng và thị trường tài chính. Đồng thời nó giúp cho các công ty chứng khoán được chuyên môn hoá sâu hơn trong lĩnh vực chứng khoán, từ đó thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển.
Mô hình này hiện nay đang được ứng dụng khá rộng rãi ở nhiều nơi như Mỹ, Nhật, Thái Lan, Hàn Quốc. Ngày nay trong xu thế hình thành các tập đoàn tài chính khổng lồ mà một thị trường đã cho phép hoạt động kinh doanh trên nhiều lĩnh vực, tuy nhiên phải được tổ chức dưới hình thức các công ty mẹ con. Việt Nam hiện nay các công ty chứng khoán được thành lập chủ yếu theo hình thức một ngân hàng bỏ vốn ra để thành lập công ty chứng khoán hoạt động độc lập với ngân hàng mẹ, phù hợp với quy định ngân hàng không được kinh doanh chứng khoán. Các hoạt động cơ bản của công ty chứng khoán Lĩnh vực chứng khoán là lĩnh vực kinh doanh đặc biệt, được tuân thủ theo các điều kiện xét duyệt hết sức chặt chẽ về năng lực tài chính cũng như trình độ của đội ngũ nhân sự.