chương 1). Tổng hợp các quan điểm khác nhau về tài chính vi mô thì quan điểm của tác giả về TCVM cụ thể như sau: “TCVM được hiểu là việc cung cấp các dịch vụ tín dụng vi mô, dịch vụ tiết kiệm vi mô, dịch vụ bảo hiểm vi mô, dịch vụ trung gian thanh toán và các dịch vụ phi tài chính khác cho các hộ nghèo, cá nhân có thu nhập thấp, doanh nghiệp siêu nhỏ nhằm ổn định đời sống, cải thiện thu nhập giúp thoát nghèo và vươn lên hơn trong xã hội” - Khái niệm về tổ chức tài chính vi mô Theo ADB (2012) nhận định: “Tổ chức TCVM là một dạng doanh nghiệp xã hội với mục tiêu cung cấp các dịch vụ tài chính đa dạng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ”. Tại Việt Nam, theo Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 thì: “Tổ chức tài chính vi mô là loại hình tổ chức tín dụng chủ yếu thực hiện một số hoạt động ngân 10 hàng nhằm đáp ứng nhu cầu của các cá nhân, hộ gia đình có thu nhập thấp và doanh nghiệp siêu nhỏ”. Như vậy, định nghĩa một cách đơn giản, “Tổ chức TCVM là các tổ chức mà hoạt động chính là TCVM, cung ứng dịch vụ tài chính quy mô nhỏ cho các khách hàng thu nhập thấp và các doanh nghiệp siêu nhỏ”.
Đặc điểm của tổ chức tài chính vi mô Các đặc điểm cụ thể của tổ chức tài chính vi mô cụ thể như sau: Thứ nhất, các khoản vay của TCTCVM thường nhỏ, đặc trưng vốn lưu động. TCTCVM cấp tín dụng thường xuyên cho những khách hàng có thu nhập thấp (hội phụ nữ, nông dân.) vì vậy mà các khoản cho vay thường có giá trị rất nhỏ, thời gian ngắn và không có tài sản bảo đảm, chu kỳ vay lại thường xuyên với lãi suất áp dụng thường cao hơn so với khoản vay thông thường (cao hơn so với cho vay thương mại) và thường là các khoản vay ngắn hạn. Thứ hai, các khoản cho vay của TCTCVM được thế chấp bằng tín chấp và tiết kiệm bắt buộc. Thứ ba, hoạt động cho vay của TCTCVM được tổ chức tại điểm thu phát vốn thuận tiện ngay ở khu dân cư (khách hàng TCVM) sinh sống.
Thứ tư, các sản phẩm tiết kiệm của TCTCVM có tính giáo dục cộng đồng cao. Các TCTCVM cung cấp các sản phẩm tiết kiệm có tính giáo dục tài chính cao tới các khách hàng thành viên của mình, giúp người nghèo có thể hiểu về dịch vụ tiết kiệm, từ đó có ý thức tiết kiệm và tích lũy (dù cho số tiền họ tích lũy được là rất nhỏ, có thể chỉ là vài nghìn). Thứ năm, quy trình cho vay đơn giản với cơ chế giám sát cộng đồng. Các khoản vay được thông qua nhanh và dễ dàng nhằm khuyến khích nhóm khách hàng mục tiêu - những người thiếu tự tin và tinh thần tự tôn.
Cán bộ của TCTCVM gắn kết, hiểu rõ khách hàng, quản lý khách hàng thông qua sức ép của cộng đồng. Thứ sáu, hoạt động của các TCTCVM giúp nâng cao gắn kết cộng đồng cho các thành viên. Thông qua hình thức cho vay theo tổ, nhóm, khách hàng của các TCTCVM có thể giúp đỡ, tương trợ lẫn nhau trong việc sử dụng vốn vay và sinh 11 hoạt cuộc sống tại nơi cư trú, qua đó tạo ra môi trường gắn kết, hiểu biết lẫn nhau giữa các thành viên trong cộng đồng. So sánh đặc điểm hoạt động của tổ chức TCVM với các tổ chức tín dụng khác Quỹ tín dụng Ngân hàng Tiêu chí Tổ chức TCVM Ngân hàng CSXH nhân dân thƣơng mại Thường do các tổ chức phi lợi nhuận, Nhà nước, cá Hình Thuộc sở hữu của cộng đồng địa Hoạt động theo mô nhân, doanh thức sở Chính phủ Việt phương hoặc các hình hợp tác xã nghiệp, nước hữu Nam tổ chức tư nhân ngoài khác sở hữu.
Gắn liền với trách nhiệm xã hội, hướng tới cung cấp Cung cấp dịch vụ dịch vụ tài chính Huy động vốn hiệu tín dụng cho hộ Mục tiêu cho những đối quả và cho vay đối nghèo và các đối hoạt Lợi nhuận tượng có thu nhập với các thành viên tượng chính sách động thấp, khó tiếp cận trên địa bàn khác, không vì với các dịch vụ tài mục đích lợi nhuận chính thông thường Người dân tại các Mọi đối tượng Đối Hộ gia đình nghèo, xã, phường, thị Hộ nghèo và các khách hàng từ tượng những người có trấn, đặc biệt là tại đối tượng chính cá nhân, tổ chức khách thu nhập thấp các vùng nông sách khác đến doanh hàng thôn nghiệp Đầy đủ các dịch Sản vụ tài chính: phẩm, Huy động vốn, tín Huy động và cho Huy động vốn và HĐV, tín dụng, dịch vụ dụng, phi tín dụng vay cho vay hộ nghèo đầu tư, dịch vụ cung cấp thanh toán… Địa bàn Hoạt động ở địa Hoạt động ở địa Hoạt động trên Hoạt động trên hoạt bàn các xã, bàn các xã, phạm vi toàn phạm vi toàn quốc động phường, thị trấn phường, thị trấn quốc Tuân theo các Tuân thủ các quy quy định của Đơn giản với cơ Theo các chính định của Nhà nước Ngân hàng Nhà Quy trình chế giám sát cộng sách và quy định và phù hợp với nước và các quy đồng của Chính phủ điều lệ của quỹ. định khác của pháp luật Nguồn: Tác giả tổng hợp, 2023 12 1. Phân loại tổ chức tài chính vi mô Theo Ledgerwood (1999) phân loại các tổ chức cung cấp dịch vụ TCVM trên thế giới thành ba khu vực như sau: - Khu vực chính thức: đa phần là các ngân hàng thương mại chính thức có hoạt động thêm lĩnh vực tài chính vi mô hoặc các trung gian tài chính và các TCTCVM đã được cấp phép hoạt động và có cơ quan quản lý giám sát. - Khu vực bán chính thức là các tổ chức được chính quyền sở tại công nhận là các pháp nhân hoạt động như một trung gian tài chính.
Khu vực này thường xuất phát từ các tổ chức phi chính phủ, các hợp tác xã, các hiệp hội mở rộng giúp đỡ các thành viên. - Khu vực phi chính thức gồm các tổ chức và cá nhân hoạt động không chịu bất cứ điều chỉnh nào của các văn bản pháp quy. Những tổ chức hoạt động trong nhóm này là những nhóm cho vay và tiết kiệm tự nguyện trong cộng đồng, những người cho vay nặng lãi, gia đình, những bạn hàng… Bảng 1. Các đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính vi mô Khu vực chính thức Khu vực bán chính thức Khu vực phi chính thức - Ngân hàng phát triển - Các công đoàn tín dụng.
- Người cho vay tiền. - Hợp tác xã đa mục đích - Thương mại, chủ đất và gần - Ngân hàng phát triển tư NGO. giống người cho vay. - (Một vài) nhóm tự lực.
- (Hầu hết) các nhóm tự lực. - Ngân hàng mô hình hợp - Những tổ chức tín dụng và tác xã. tiết kiệm luân phiên (nhóm - Trung gian tài chính phi hoạt động và nhóm tự hỗ trợ ngân hàng. đa mục tiêu) - Các tổ chức TCVM chính thức được NHTW cấp phép Nguồn: Ledgerwood (2006) Như vậy các tổ chức cung cấp dịch vụ TCVM thì khá đa dạng trên thế giới.
Tuy nhiên tại Việt Nam thì việc phân loại các TCTCVM có sự khác biệt so với quốc tế theo quy định của pháp luật. Theo Hạ Thị Thiều Dao và cộng sự (2018) thì “Dựa trên các văn bản pháp lý thì công nhận các TCTCVM chính thức là nhóm tổ chức được cấp phép quy định trong Luật các TCTD năm 2010 và các TCTCVM bán 13 chính thức là các chương trình dự án tài chính vi mô theo Quyết định 20/2017/QĐ- TTg của Chính phủ quy định về hoạt động của chương trình, dự án tài chính vi mô của tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức phi Chính phủ. Theo Luật các TCTD thì xem các TCTCVM chính thức là một TCTD phi ngân hàng và các TCTD khác cho dù có cung ứng dịch vụ TCVM thì cũng không được coi là một TCTCVM”. Các hoạt động của tổ chức tài chính vi mô 1.
Hoạt động cấp tín dụng Hình 1. Các sản phẩm tín dụng vi mô do các tổ chức TCVM cung cấp Sản phẩm dịch vụ tín dụng vi mô Cho vay cá thể Cho vay theo Cho vay gián tiếp nhóm tương hỗ theo nhóm tương hỗ qua trung gian 1. Đảm bảo chủ yếu 1. Thực hiện theo 1.
Quy mô và điều khoản dạng thế chấp nhóm người có chung cho vay linh hoạt. Đánh giá khách nguyện vọng. Sự chậm trả của 1 thành hàng qua tính cách, 2. Phương pháp cho viên ảnh hưởng đến cả năng lực, các chỉ tiêu vay xây dựng hoặc mô nhóm.
tài chính cá nhân phỏng theo nhóm tiết 3. Tỷ lệ hoàn trả các món 3. Các điều khoản vay kiệm và cho vay phi vay thường rất cao so với vốn thay đổi phù hợp chính thức như hụi, khoản vay thông thường. với nhu cầu khách họ,… 4.
Tiết kiệm bắt buộc coi hàng 3. Phương thức này như hình thức bảo đảm phi 4. Mối quan hệ giữa được đánh giá không truyền thống. nhân viên và khách hiệu quả do chi phí 5.
Chi phí giao dịch thấp do hàng gần gũi thành lập và giám sát các chi phí xem xét và 5. Chi phí và nhân lực lớn. giám sát giao cho nhóm. ít tốn kém hơn cho vay 6.
Phát sinh các chi phí như theo nhóm tập huấn cho nhóm,… Nguồn: Ledgerwood, 2006 14 Hoạt động tín dụng vi mô vừa đáp ứng nhu cầu vốn để phục cho hoạt động sản xuất nông nghiệp, trồng trọt, chăn nuôi, kinh doanh mua bán nhỏ, bên cạnh đó góp phần cải thiện đời sống. Việc cung ứng dịch vụ này mang lại hiệu quả về mặt tài chính và cả hiệu quả về mặt xã hội. Đặc biệt, ở các vùng khó khăn ở các quốc gia khác nhau đều có những nhu cầu vốn nhất định. Nhưng chủ yếu là các vùng núi, vùng nông thôn có các địa hình phức tạp, đời sống của người dân rất thấp.
Mặc dù được tiếp cận các khoản vốn nhỏ và có thể là siêu nhỏ, nhưng nó góp phần quan trọng trong công tác thoát nghèo của các hộ gia đình. Các tổ chức cung cấp dịch vụ tín dụng vi mô cho vay vốn với các khoản vay nhỏ, lẻ và lãi suất thấp. Điều kiện vay vốn khá đơn giản là cho vay theo cá nhân, hoặc vay theo tổ vay vốn, thông qua tổ chức đoàn thể. Phương thức trả nợ được thực hiện theo định kỳ với các cán bộ tín dụng chủ yếu quản lý theo địa bàn, theo số lượng khách hàng và theo món vay.