MỞ ĐẦU 1. Lý do nghiên cứu Đối với giao dịch giao ngay hàng hóa, bốn rủi ro cơ bản mà các thƣơng nhân có thể gặp phải là rủi ro về giá, rủi ro vận tải, rủi ro về chất lƣợng hàng hóa đƣợc giao và rủi ro tín dụng thƣơng mại, trong đó, rủi ro về giá là rủi ro quan trọng nhất (Geman, H. Giao dịch phái sinh hàng hóa thông qua sàn giao dịch đƣợc đánh giá là một trong những giải pháp hiệu quả để hạn chế các rủi ro này. Trong đó, với cơ chế xác định giá thông qua giao dịch tự động cũng nhƣ cung cấp các hợp đồng phái sinh để quản trị rủi ro về giá, phái sinh hàng hóa thông qua sàn giao dịch góp phần hiệu quả cho các nhà sản xuất kiểm soát biến động giá.
Ngoài ra, với quy định về việc chuẩn hóa hàng hóa giao dịch trên sàn, rủi ro về chất lƣợng hàng hóa cũng đƣợc hạn chế đáng kể. Việt Nam là một quốc gia nông nghiệp với nhiều nông phẩm có thƣơng hiệu và sản lƣợng xuất khẩu cao trên thị trƣờng thế giới nhƣ gạo, hồ tiêu, cao su và cà phê. Cụ thể, Việt Nam là một trong những trung tâm canh tác lúa nƣớc của thế giới và là quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ 2 trên thế giới chỉ sau Thái Lan (Phạm Thị Xuân Thọ, 2010). Năm 2009, gạo Việt Nam đã xuất khẩu sang 120 quốc gia trên thế giới với sản lƣợng 6 triệu tấn.
Tuy nhiên, tồn tại lớn nhất trong hoạt động xuất khẩu gạo trong nhiều năm qua là "đƣợc mùa, không đƣợc giá" (good crop, bad price). Điều này làm cho thị trƣờng trở nên bất ổn và tác động tiêu cực đến giá bán. Vì thế, dù sản lƣợng xuất khẩu gạo của Việt Nam rất lớn nhƣng lợi nhuận thu đƣợc không cao (Nguyễn Đình Luận, 2013). Đối với hồ tiêu, ngoài sản lƣợng 100,000 tấn mỗi năm (ACC, 2014), Việt Nam là quốc gia có sản lƣợng tiêu thu hoạch cao nhất thế giới.
Tiêu Việt Nam đƣợc biết đến với hai thƣơng hiệu nổi tiếng thế giới là Chƣ Sê (Gia Lai) và Phú Quốc (Kiên Giang). Tiêu Việt Nam đã đƣợc xuất khẩu sang các thị trƣờng lớn trên thế giới nhƣ Mỹ, Đức, Hà Lan, Ấn Độ, Singapore, Nga và Trung Đông. Dƣới sự điều phối của Hiệp hội Hồ tiêu Việt Nam (VPA), các nhà xuất khẩu địa phƣơng làm rất tốt trong việc bổ sung thêm giá trị cho sản phẩm của họ. Tuy nhiên, không có một thị trƣờng phái sinh và do xviii theo mùa, tính chất đầu cơ của sản phẩm đã tác động lớn đến việc thực hiện hợp đồng, điều này làm ảnh hƣởng đến hình ảnh của các nhà xuất khẩu địa phƣơng.
Việt Nam xếp thứ 3 trên thế giới về sản xuất cao su sau Malaysia và Thái Lan (ACC, 2014). Đánh giá cao lợi nhuận từ ngành công nghiệp cao su, Việt Nam đang đầu tƣ mạnh mẽ vào việc sản xuất và nâng cao công nghệ. Ngày càng nhiều nhà sản xuất sử dụng tiêu chuẩn ISO để làm cho cao su Việt Nam trở nên phổ biến và đƣợc sử dụng rộng rãi. Thuận lợi về vị trí địa lý, lợi thế chia phí và lợi thế quy mô mang đến cho ngành cao su Việt Nam tiếp cận tốt với các thị trƣờng đang bùng nổ tại Ấn Độ, Trung Quốc và thị trƣờng thế giới.Tuy nhiên, với việc mở rộng diện tích và cơ sở vật chất, không chỉ ở Việt Nam mà đối với cả Lào và Campuchia, vị trí này sẽ đƣợc thay đổi một cách nhanh chóng.
Cuối cùng, Việt Nam là quốc gia dẫn đầu trong hoạt động sản xuất cà phê trên thế giới với 500,000 héc ta và sản lƣợng trung bình 1.2 triệu tấn mỗi năm. Đặc điểm đa dạng và chất lƣợng ngày càng đƣợc cải thiện của cà phê Việt Nam đã làm tăng mạnh vị thế cà phê Việt Nam và thƣơng hiệu trên thị trƣờng quốc tế. Tuy nhiên, các nhà xuất khẩu địa phƣơng thƣờng nhỏ cùng với những lý do khách quan khác tạo nên sự không ổn định cũng nhƣ rủi ro trên thị trƣờng (ACC, 2014). Nhƣ vậy, có thể thấy rằng tuy sản lƣợng các mặt hàng nông sản xuất khẩu Việt Nam có tăng trƣởng ấn tƣợng trong thời gian vừa qua, tuy nhiên, còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho các nhà xuất khẩu Việt Nam, đặc biệt là nông dân.
Nhu cầu cần thiết là phải tổ chức thị trƣờng kinh doanh chuyên nghiệp hơn, có tổ chức và nguồn luật điều chỉnh cụ thể. Ý tƣởng về sàn giao dịch hàng hóa đã hình thành tại Việt Nam từ năm 2002 với sự ra đời của Sàn giao dịch hạt điều Tp. HCM, sau đó là sàn giao dịch thủy sản Cần Giờ, sàn giao dịch cà phê Buôn Mê Thuột (BCEC), Sàn giao dịch Sacom –STE, sàn giao dịch hàng hóa Việt Nam (VNX) và gần đây nhất là sàn giao dịch hàng hóa Info (Info comex) đƣợc Bộ Công Thƣơng cấp phép thành lập vào năm 2013. Tuy nhiên, hoạt động của các sàn giao dịch nói trên còn hết sức hạn chế và chƣa thu hút đƣợc sự quan tâm cũng nhƣ tham gia của ngƣời nông dân (Nguyễn Thị Mai Chi, 2010).
Trong khi đó, hoạt động của các sàn giao dịch hàng hóa trên thế giới đặc biệt là tại Mỹ diễn ra hết sức sôi nổi và ngoài việc cung cấp một giải pháp bảo hiểm rủi ro về giá cho các xix bên tham gia, phái sinh hàng hóa còn là một kênh đầu từ ngày càng đƣợc quan tâm để đa dạng hóa danh mục (Basu, P. Từ thực trạng hoạt động không hiệu quả của các sàn giao dịch hàng hóa hiện nay tại Việt Nam trong khi ngƣời dân sản xuất lại phải chịu rất nhiều rủi ro trong giao dịch giao ngay hàng hóa cùng với sự phát triển của giao dịch phái sinh hàng hóa trên thế giới trong thời gian qua, đề tài "Phát triển giao dịch phái sinh hàng hóa phi tài chính tại Việt Nam" đƣợc thực hiện với mục đích đánh giá những mặt đạt đƣợc, phát hiện những tồn tại và nguyên nhân của những tồn tại nhằm đề xuất những giải pháp nhằm phát triển giao dịch phái sinh hàng hóa tại Việt Nam. Luận án cũng xem xét điều kiện hình thành của giao dịch phái sinh hàng hóa phi tài chính tại Việt Nam. Mục đích cuối cùng là phát triển giao dịch phái sinh hàng hóa phi tài chính nhằm cung cấp một kênh xác định giá mới, hạn chế rủi ro biến động giá hàng hóa, tạo một kênh đầu tƣ mới và góp phần đề xuất kiến nghị nhằm hoàn thiện các chính sách có liên quan.Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan 2.1 Những nghiên cứu trên thế giới: Hoạt động phái sinh hàng hóa không phải là đề tài mới trên thế giới, có nhiều nghiên cứu để phát triển giao dịch này tại các nƣớc đang phát triển, nhƣng vẫn chƣa có một đề tài nghiên cứu cụ thể về thị trƣờng Việt Nam.
Một số nghiên cứu điển hình có thể kể đến nhƣ: 2.1 Trung tâm đầu tƣ của FAO, chƣơng trình hợp tác giữa FAO và World Bank (2011),“Sàn giao dịch hàng hóa tại Châu Âu và Trung Á. Một phƣơng pháp để quản trị rủi ro giá” (Commodity exchanges in Europe and Central Asia. A means for management of price risk) đã nghiên cứu các sàn giao dịch hàng hóa tại Châu Âu và Trung Á. Nghiên cứu đã xem xét bốn trƣờng hợp điển hình tại: Kazakhstan, Russian Federation, Turkey, Ukraine.
Từ đó đã xác định đƣợc những điều kiện cần thiết nhằm phát triển giao dịch phái sinh hàng hóa một cách hiệu quả, xác định những hiểu sai thông thƣờng về giao dịch hàng hóa, xác định những yêu cầu về hành lang luật và các quy định, xác định cách thức xây dựng sàn giao dịch hàng hóa hoạt động phù hợp.2 Unctad (2005),“Tiến trình phát triển của sàn giao dịch hàng hóa tại Châu Phi” (Progress in the development of African commodity exchanges) đã trình bày về khái niệm và chức năng của sàn giao dịch hàng hóa, trình bày các mô hình sàn giao dịch, đề xuất một hợp đồng giao dịch hàng hóa cho các tổ chức tín dụng: hợp đồng mua lại (trading repos), xác định những thử thách về hoạt động và tài chính trong việc phát triển sàn giao dịch hàng hóa.3 Unctad (2009),“Những yếu tố phát triển của sàn giao dịch hàng hóa ở những thị trƣờng mới nổi” (Development impacts of commodity exchanges in emerging markets) đã trình bày những vấn đề lý luận về sàn giao dịch hàng hóa, sau đó nghiên cứu sàn giao dịch hàng hóa tại Brazil, Trung Quốc, Ấn Độ, Malaysia và Nam Phi, từ đó nghiên cứu trình bày những phát hiện về các yếu tố phát triển và đề xuất những giải pháp nhằm phát triển các sàn giao dịch hàng hóa.4 Shahidur Rashid, Alex Winter-Nelson, and Philip Garcia (2010),“Mục đích và tiềm năng phát triển sàn giao dịch hàng hóa tại Nam Phi” (Purpose and potential for commodity exchanges in African economies) trình bày rõ mục đích của sàn giao dịch hàng hóa, xác định các điều kiện để phát triển sàn giao dịch bao gồm các điều kiện về hàng hóa cơ sở, các điều kiện đặc biệt của hợp đồng, các điều kiện về môi trƣờng chính sách và môi trƣờng kinh tế.5 Bessis (2010),“Quản trị rủi ro biến động giá đối với sản phẩm nông nghiệp Trung Quốc” (The Price Risk Management in China Agricultural Products) trình bày những rủi ro trong biến động giá của nông sản Trung Quốc, nguồn gốc của rủi ro biến động giá hàng nông sản, đặc điểm ngành nông nghiệp Trung Quốc. Nghiên cứu chỉ ra các rủi ro biến động giá đối với sản phẩm nông nghiệp Trung Quốc và các phƣơng pháp nhằm quản trị rủi ro biến động giá nông sản của Trung Quốc.6 Bookwell Publication (2007),“Cơ hội và thách thức của thị trƣờng phái sinh hàng hóa” (Commodity Derivative Markets Opportunities & Challenges) trình bày cụ thể các cơ hội và các thách thức của thị trƣờng phái sinh hàng hóa trong tổng thể phát xxi triển của các thị trƣờng. Nghiên cứu chú trọng đến các nhân tố ảnh hƣởng đến giao dịch phái sinh hàng hóa và các điều kiện cần thiết phát triển giao dịch này.7 Brajesh Kumar and Ajay Pandey (2009), “Vai trò của trị trƣờng phái sinh hàng hóa Ấn Độ trong bảo hiểm rủi ro” (Role of Indian commodity derivative market in hedging) trình bày về các sản phẩm của thị trƣờng phái sinh hàng hóa, đặc điểm của từng sản phẩm và cho biết vai trò của từng sản phẩm trong việc bảo hiểm rủi ro biến động giá hàng hóa tại Ấn Độ nhƣ thế nào. Nghiên cứu trình bày về đặc điểm ngành nông nghiệp tại Ấn Độ, đặc điểm thị trƣờng giao ngay của hàng hóa tại Ấn Độ và từ đó phân tích các sản phẩm phái sinh hàng hóa có thể đáp ứng đƣợc nhu cầu bảo hiểm rủi ro biến động giá hàng hóa tại Ấn Độ.
