CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG THEO HƯỚNG KINH TẾ TUẦN HOÀN 1. Tổng quan các nghiên cứu về du lịch cộng đồng Các yếu tố phát triển du lịch cộng đồng Nghiên cứu "Community-based tourism: A success?" của tác giả Smith, J. (2018) tập trung vào việc đánh giá sự thành công của du lịch dựa trên cộng đồng thông qua các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Bằng cách phân tích các dự án du lịch cộng đồng, nghiên cứu này đã xác định sự kết hợp hài hòa 3 nhóm yếu tố trong đó đặc biệt là yếu tố kinh tế và môi trường là quan trọng ảnh hưởng đến thành công của dự án, nghiên cứu cũng đánh giá các lợi ích về vật chất và thách thức về môi trường, xã hội mà các dự án này mang lại cho cộng đồng địa phương.
Điều này giúp tạo ra cái nhìn tổng thể về tác động của du lịch cộng đồng và đề xuất các chiến lược tối ưu hóa lợi ích cho cả du khách và cộng đồng địa phương. Nghiên cứu "Cultural impacts of community-based tourism in a Maori community: A case study" của tác giả Nguyen, T. (2019) tập trung vào việc phân tích tác động văn hóa của cộng đồng Maori tới du lịch. Nghiên cứu này chỉ ra rằng cần phải bảo tồn yếu tố văn hóa để giúp phát triển du lịch cộng đồng, nhờ có văn hóa cộng đồng mà du lịch mới hình thành và phát triển.
Nghiên cứu cũng chỉ ra tác động của du lịch đối với các phong tục, truyền thống và giá trị của cộng đồng Maori. Qua đó có thể thấy được bức tranh hai chiều giữa văn hóa và du lịch đồng thời du lịch và văn hóa, nhờ du lịch cộng đồng mà thúc đẩy việc bảo tồn và phát triển văn hóa. Nghiên cứu "Sustainable community-based tourism: A case study in Nepal" của tác giả Lee, S. (2017) là một nghiên cứu trường hợp tập trung vào việc phân tích các chiến lược và thực tiễn quản lý trong du lịch dựa trên cộng đồng tại Nepal.
Nghiên cứu này đánh giá sự bền vững của các dự án du lịch dựa trên cộng đồng, cũng như hiệu quả của chúng trong việc đảm bảo lợi ích cho cả du khách và cộng đồng địa phương. Nghiên cứu này tập trung dưới góc độ các chiến lược quản lý tài nguyên, tăng cường cơ sở hạ tầng du lịch, và xây dựng mối quan hệ hòa nhập với cộng đồng địa phương. Bằng cách tiếp cận quản lý du lịch dựa trên cộng đồng tại Nepal, nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu rộng về cách thức duy trì và phát triển một mô hình du lịch 6 cộng đồng bền vững trong một môi trường đa dạng văn hóa và môi trường như Nepal. Nghiên cứu "The role of women in community-based ecotourism: A case study from Costa Rica" của tác giả Garcia, M.
(2020) tập trung vào vai trò của các hộ trong cộng đồng đặc biệt là người phụ nữ, nghiên cứu đã đánh giá tác động và vai trò đóng góp của người phụ nữ trong các dự án du lịch sinh thái dựa trên cộng đồng. Trong đó đặc biệt đề cập đến vai trò của phụ nữ trong quản lý tài nguyên tự nhiên, giáo dục, văn hóa và môi trường. Qua đó cho thấy cần tăng cường vai trò của người phụ nữ trong các hoạt động du lịch cộng đồng và sinh thái điều này cũng phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam và tỉnh Hà Giang. Trong nghiên cứu "Community-based tourism and its contribution to sustainable development: The case of a rural village in Thailand", của tác giả Wong, P.
(2016) các nhà nghiên cứu đã tập trung vào việc đánh giá những đóng góp của du lịch dựa trên cộng đồng vào phát triển bền vững cho khu vực, thông qua việc phân tích một trường hợp ở một làng quê ở Thái Lan. Dưới đây là một số phát hiện chính của nghiên cứu: Tạo cơ hội kinh doanh và tăng thu nhập: Du lịch dựa trên cộng đồng đã tạo ra cơ hội kinh doanh mới cho cộng đồng địa phương, bao gồm việc phát triển các dịch vụ như homestay, hướng dẫn du lịch, và sản xuất và bán các sản phẩm địa phương. Bảo tồn và phát triển văn hóa: Du lịch cộng đồng đã giúp bảo tồn và phát triển văn hóa địa phương thông qua việc thúc đẩy sự tự hào văn hóa, bảo tồn truyền thống và phong tục, cũng như tạo ra các hoạt động giao lưu văn hóa giữa du khách và cộng đồng địa phương. Tăng cường hạ tầng và dịch vụ: Doanh thu từ du lịch đã được sử dụng để cải thiện hạ tầng địa phương và dịch vụ công cộng như đường giao thông, hệ thống nước sạch và giáo dục, tạo ra lợi ích cho cả cộng đồng địa phương và du khách.
Bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên: Du lịch cộng đồng đã đóng góp vào việc bảo vệ môi trường và tài nguyên tự nhiên bằng cách thúc đẩy các hoạt động du lịch bền vững và giáo dục du lịch về sự quan trọng của bảo vệ môi trường. Những phát hiện này cung cấp cái nhìn sâu rộng về tác động tích cực của du lịch cộng đồng vào phát triển bền vững của một làng quê ở Thái Lan, đồng thời nhấn mạnh sự quan trọng của việc xây dựng các mô hình du lịch có trách nhiệm xã hội và môi 7 trường. Nhóm tác giả Tosun và Timothy (2003) với Arguments for Community Participation in the Tourism Development Process (Journal of Tourism Studies) đã đưa ra phương thức để quy hoạch du lịch cộng đồng bằng việc kết hợp ba chiến lược - viết tắt là “PIC” (Planning, Incremental, Collaborative), tuy nhiên nhóm tác giả cũng nhấn mạnh phương thức này không dùng để thay thế cho phương thức lập kế hoạch theo kiểu truyền thống mà nên ứng dụng trong một bối cảnh rộng hơn giúp các bước lập kế hoạch diễn ra một cách hợp lý, toàn diện. Thêm vào đó, nhóm tác giả cũng khẳng định những nguyên tắc các thành viên trong cộng đồng được phép và được khuyến khích tham gia vào việc quy hoạch phát triển du lịch, sự cộng tác diễn ra và hoạt động du lịch phát triển theo chiều hướng tích cực.
Từ góc độ lý thuyết để đi vào vận dụng thực tiễn tác giả Etsuko Okazaki (2008), Đại học Kobe, Nhật Bản (Kobe university) đã xuất bản công trình nghiên cứu A Community-based Tourism Model: Its conception and Use với đề xuất mô hình du lịch dựa vào cộng đồng trên cơ sở tổng hợp hệ thống lý luận cơ bản về cộng đồng, sự tham gia của cộng đồng, du lịch dựa vào cộng đồng, và đặc biệt tác giả đề cập đến lý thuyết Vốn xã hội trong nghiên cứu của mình từ đó áp dụng mô hình lý thuyết vào tình huống thực tế ở Palawan, Philippines. Phát triển du lịch cộng đồng gắn với tăng trưởng kinh tế cộng đồng Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận những tác động tích cực của phát triển du lịch cộng đồng gắn với quá trình tăng trưởng kinh tế cho cộng đồng địa phương, tạo thêm cơ hội việc làm, sinh kế trong lĩnh vực du lịch, góp phần tăng thu nhập cho người dân trong cộng đồng thông qua việc chi tiêu của khách du lịch khi đến thăm bản làng, lưu trú và sử dụng dịch vụ tại hộ, mua sắm tại địa phương. Du lịch cộng đồng có thể làm cho thu nhập cho các hộ dân được tăng lên, giảm tỷ lệ đói nghèo, giảm thiểu việc di cư ra thành phố lớn tìm kiếm việc làm để có thêm thu nhập; cộng đồng có thêm nguồn thu từ thuế, phí và các khoản quỹ được trích ra từ hoạt động kinh doanh du lịch cộng đồng (Andereck và cộng sự, 2008; Lai và Nepal, 2006; Lepp, 2007; Tasci và cộng sự, 2013) góp phần cải thiện cở sở hạ tầng, hỗ trợ trang thiết bị cở sở vật chất kỹ thuật, góp phần thay đổi diện mạo địa phương theo hướng tích cực 8 (Phạm Hồng Long và Nguyễn Thị Thanh Kiều, 2019). Theo đó, các ngành nghề truyền thống của địa phương như nông nghiệp, công nghiệp nhẹ, thủ công mỹ nghệ, chế biến thực phẩm… cũng được quan tâm, phát triển, mở rộng theo hướng hiện đại hóa, tạo ra những sản phẩm có giá cao hơn do nhu cầu phát triển của thị trường địa phương (Nopparat Satarat, 2010).
Phát triển du lịch cộng đồng gắn với tăng trưởng về chất cũng được các học giả (Neto, 2002; Tosun, 2005) đề cập đến như sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong cộng đồng từ hoạt động nông, lâm, thủ công nghiệp sang dịch vụ du lịch, người dân được nâng cao kiến thức kinh doanh, kỹ năng quản lý và nhiều kinh nghiệm kinh doanh mới từ việc phát triển du lịch cộng đồng…, chất lượng cuộc sống được nâng cao. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực của phát triển du lịch cộng đồng gắn với quá trình phát triển kinh tế cộng đồng, nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra những tác động tiêu cực đến kinh tế địa phương như vấn đề tăng giá của đất đai, hàng hóa, dịch vụ (Garland, 2008); gánh nặng thuế cho người dân địa phương hay vấn đề rò rỉ lợi ích kinh tế ra bên ngoài (Roe và cộng sự, 1998; Mowforth và Munt, 2015). Ngoài ra, nghiên cứu của Akis và cộng sự, (1996) cũng chỉ ra rằng, nhiều người dân địa phương tham gia vào các hoạt động kinh doanh du lịch thường được sắp xếp, bố trí ở những công việc phổ thông và có vị trí thấp hơn so với nhân viên được tuyển từ bên ngoài cộng đồng. Thêm vào đó là vấn đề phân phối phúc lợi không đều trong cộng đồng (Akis và cộng sự, 1996).
Trần Tiến Dũng (2007) không đo lường cụ thể những chỉ tiêu kinh tế khi đánh giá sự phát triển du lịch bền vững ở Phong Nha, Kẻ Bàng, nhưng nghiên cứu cũng đã chỉ ra bên cạnh những mặt tích cực của phát tiển du lịch như đóng góp cho kinh tế địa phương; tạo sinh kế và việc làm cho người dân trong lĩnh vực du lịch; góp phần giảm nghèo, nâng cao thu nhập cho người dân thì phát triển du lịch cũng để lại một số hạn chế như chưa tạo việc làm, hay chưa tập trung tăng thu nhập cho cộng đồng các dân tộc ít người; chưa tận dụng hết những lợi thế tài nguyên của địa phương cho phát triển kinh tế. Phát triển du lịch cộng đồng gắn với phát triển văn hóa - xã hội Nghiên cứu của nhiều học giả đã chỉ ra sự phát triển du lịch cộng đồng gắn với các khía cạnh văn hóa - xã hội như: Các giá trị văn hóa, phong tục tập quán truyền thống của người dân được bảo tồn; Nâng cao năng lực của cộng đồng trong quản lý du lịch; Phát 9 triển nguồn nhân lực và các kỹ năng của người dân.