Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW, chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý giữ vai trò then chốt quyết định sự thành bại của các cơ sở giáo dục. Huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ là một huyện miền núi đặc thù với diện tích tự nhiên trên 62.000 ha, dân số hơn 12 vạn người thuộc 16 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 61%. Toàn địa bàn có 133 thôn bản thuộc diện đặc biệt khó khăn, tạo nên những thách thức lớn đối với việc phát triển mạng lưới trường lớp và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ lãnh đạo cấp cơ sở.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết sự thiếu đồng bộ về cơ cấu, tính chuyên nghiệp chưa cao trong quản trị nhà trường và những bất cập về kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin của cán bộ quản lý trong bối cảnh thực hiện đổi mới giáo dục phổ thông. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là khảo sát toàn diện thực trạng, xác định các điểm nghẽn trong công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp khoa học nhằm phát triển đội ngũ 75 cán bộ quản lý gồm Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng tại 27 trường tiểu học trên địa bàn huyện. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn năm học 2014 - 2015 và định hướng đến năm 2020.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các tiêu chí quản trị, cung cấp giải pháp thiết thực để ngành giáo dục địa phương nâng tỷ lệ trường chuẩn quốc gia từ mức 22/27 trường năm 2015 lên 100% vào năm 2020, đồng thời đảm bảo 100% cán bộ quản lý đạt chuẩn nghề nghiệp theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại của tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc, kết hợp với các quan điểm về quản trị trường học của nhà giáo dục học P.I. Kondakov và V.A. Sukhomlinsky. Mô hình nghiên cứu tiếp cận việc phát triển đội ngũ cán bộ quản lý dưới góc độ phát triển nguồn nhân lực trong nền kinh tế tri thức, bao gồm ba trụ cột cốt lõi: quy mô số lượng, cơ cấu tổ chức và chất lượng chuyên môn nghiệp vụ.

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa trong công trình gồm: Đội ngũ cán bộ quản lý trường tiểu học (gồm Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng chịu trách nhiệm điều hành hoạt động sư phạm); Phát triển đội ngũ (quá trình tổng thể từ quy hoạch, tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng, luân chuyển đến đánh giá và đãi ngộ); Chuẩn Hiệu trưởng trường tiểu học ban hành kèm theo Thông tư số 14/2011/TT-BGDĐT gồm 4 tiêu chuẩn với 18 tiêu chí đánh giá về phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn sư phạm, năng lực quản lý nhà trường và năng lực phối hợp xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm các báo cáo thống kê chính thức từ Phòng Giáo dục và Đào tạo, Phòng Nội vụ huyện Thanh Sơn trong 5 năm học từ 2010 đến 2015, kết hợp với dữ liệu khảo sát thực địa thông qua phiếu điều tra. Cỡ mẫu nghiên cứu thực hiện trên toàn thể 75 cán bộ quản lý (gồm 27 Hiệu trưởng và 48 Phó Hiệu trưởng) tại 27 trường tiểu học, cùng với sự tham gia đánh giá của 120 giáo viên cốt cán và cán bộ chuyên môn cấp huyện.

Phương pháp chọn mẫu toàn thể được áp dụng đối với đội ngũ cán bộ quản lý nhằm đảm bảo tính bao quát, phản ánh chính xác đặc điểm của một huyện miền núi rộng lớn. Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng thống kê toán học, xác định giá trị trung bình, tỷ lệ phần trăm và độ lệch chuẩn để lượng hóa mức độ cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính này là nhằm kiểm chứng mức độ tin cậy của các chỉ số đánh giá, chuyển hóa các nhận định quản lý định tính thành các thang đo khách quan. Timeline thực hiện việc thu thập dữ liệu và xử lý khảo sát diễn ra xuyên suốt trong năm học 2014 - 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra bức tranh thực trạng phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường tiểu học huyện Thanh Sơn thông qua các số liệu thống kê cụ thể:

Thứ nhất, về trình độ đào tạo, đội ngũ cán bộ quản lý có sự chuẩn hóa cao với 71/75 cán bộ đạt trình độ Đại học (chiếm 94,7%), 1 cán bộ đạt trình độ Thạc sĩ (chiếm 1,3%), và 3 cán bộ có trình độ Cao đẳng (chiếm 4,0%). Tỷ lệ nữ cán bộ quản lý đạt 57,3% (43 người) và cán bộ là người dân tộc thiểu số chiếm 30,7% (23 người), thể hiện sự nỗ lực bình đẳng giới và phát triển nhân lực địa phương.

Thứ hai, quy mô trường lớp và chất lượng giáo dục học sinh được duy trì ổn định. Toàn huyện có 486 lớp học với 10.081 học sinh tiểu học, trung bình 19,6 học sinh/lớp. Tỷ lệ học sinh lớp 5 hoàn thành chương trình tiểu học đạt 100% (1.849/1.849 học sinh); tỷ lệ hoàn thành môn Tiếng Việt đạt 99,24% và môn Toán đạt 99,23%. Tỷ lệ học sinh được học 2 buổi/ngày đạt 67,5%.

Thứ ba, cơ sở hạ tầng giáo dục và năng lực quản trị vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Toàn huyện vẫn còn 5/27 trường tiểu học chưa đạt chuẩn quốc gia mức độ 1 (chiếm 18,5%). Trong tổng số 572 phòng học và phòng chức năng, có 414 phòng kiên cố (đạt 72,4%), còn lại 151 phòng cấp bốn và 7 phòng tạm (chiếm 27,6%). Độ tuổi cán bộ quản lý từ 45 tuổi trở lên chiếm tỷ lệ trên 65%, dẫn đến sự hạn chế trong việc tiếp cận công nghệ thông tin và đổi mới phương pháp quản trị.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ điều kiện kinh tế - xã hội của một huyện miền núi với 8 xã khu vực III và 133 thôn bản đặc biệt khó khăn, ngân sách đầu tư cho giáo dục còn hạn hẹp. Khi đối chiếu với các nghiên cứu quản lý giáo dục ở các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc, kết quả nghiên cứu khẳng định rằng việc nâng cao tỷ lệ chuẩn hóa bằng cấp Đại học chưa đồng nghĩa với việc tối ưu hóa năng lực quản trị thực tiễn.

Dữ liệu khảo sát thực trạng phẩm chất và năng lực quản lý có thể được biểu diễn một cách trực quan qua biểu đồ ma trận phân bổ giữa năng lực chuyên môn và năng lực quản trị hành chính. Bảng đối chiếu mức độ cấp thiết và tính khả thi trong chương trình nghiên cứu cho thấy các giải pháp đổi mới bồi dưỡng và quy hoạch cán bộ nhận được điểm đánh giá trung bình rất cao, khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch phương thức bồi dưỡng từ lý thuyết thụ động sang đào tạo theo khung năng lực chức danh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực tiễn, luận văn đưa ra 6 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường tiểu học huyện Thanh Sơn:

Một là, xây dựng và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn chức danh cán bộ quản lý phù hợp với đặc thù giáo dục vùng cao. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ cán bộ quản lý xếp loại xuất sắc theo Chuẩn Hiệu trưởng lên trên 85% vào năm 2020. Chủ thể thực hiện là Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Phòng Nội vụ huyện Thanh Sơn tiến hành rà soát hàng năm.

Hai là, đổi mới công tác quy hoạch, tuyển chọn và luân chuyển cán bộ quản lý theo cơ chế mở và linh hoạt. Phấn đấu 100% cán bộ thuộc diện quy hoạch được tham gia các lớp đào tạo nghiệp vụ quản lý trước khi bổ nhiệm, triển khai định kỳ trong giai đoạn 2016 - 2020 dưới sự chỉ đạo của UBND huyện Thanh Sơn.

Ba là, tái cấu trúc chương trình đào tạo và bồi dưỡng theo hướng phát triển năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và quản trị trường học hiện đại. Tổ chức tập huấn thực hành chuyên sâu cho 100% cán bộ quản lý, đảm bảo đến năm 2020 có ít nhất 10% cán bộ đạt trình độ Thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục. Trách nhiệm thực hiện thuộc về các trường Đại học Sư phạm liên kết với Sở Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ.

Bốn là, hoàn thiện chính sách đãi ngộ, tôn vinh và hỗ trợ cơ sở vật chất cho cán bộ quản lý tại các điểm trường khó khăn. Tham mưu chính sách phụ cấp thu hút và xây dựng nhà công vụ kiên cố cho 100% điểm trường lẻ trong giai đoạn 2017 - 2020, do UBND tỉnh Phú Thọ và các ban ngành cấp tỉnh phê duyệt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

Cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục gồm Sở Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ, Phòng Giáo dục và Đào tạo và Phòng Nội vụ huyện Thanh Sơn sử dụng tài liệu làm căn cứ khoa học để xây dựng đề án quy hoạch, bổ nhiệm và ban hành các chính sách bồi dưỡng cán bộ phù hợp với địa bàn miền núi.

Cán bộ quản lý trường tiểu học gồm các Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng tại các trường phổ thông nghiên cứu tài liệu để tự đối chiếu, đánh giá khung năng lực quản trị, từ đó chủ động xây dựng lộ trình tự học tập và nâng cao năng lực điều hành nhà trường.

Học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản lý giáo dục sử dụng công trình như một nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp khảo sát thực địa, khung lý thuyết phát triển nhân sự giáo dục và kỹ thuật phân tích số liệu thống kê.

Ban giám hiệu các trường tiểu học tại các huyện miền núi lân cận học hỏi kinh nghiệm về mô hình quản lý lớp ghép, công tác duy trì sĩ số học sinh dân tộc và giải pháp xã hội hóa giáo dục trong điều kiện cơ sở vật chất còn thiếu thốn.

Câu hỏi thường gặp

Điểm mới nổi bật của luận văn này là gì? Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển cán bộ quản lý trường tiểu học gắn liền với đặc thù huyện miền núi có 61% học sinh dân tộc thiểu số, cung cấp bộ dữ liệu khảo sát thực chứng toàn diện tại 27 trường tiểu học và đề xuất các giải pháp có tính khả thi cao.

Thực trạng trình độ của cán bộ quản lý tiểu học huyện Thanh Sơn ra sao? Khảo sát năm học 2014 - 2015 cho thấy 94,7% cán bộ quản lý có trình độ Đại học (71/75 người), 1,3% đạt trình độ Thạc sĩ và 4% đạt trình độ Cao đẳng. Trình độ chuẩn hóa bằng cấp rất cao nhưng năng lực quản trị thực tiễn và công nghệ thông tin vẫn cần được bồi dưỡng thêm.

Đâu là rào cản lớn nhất trong phát triển cán bộ quản lý tại địa phương? Rào cản lớn nhất là điều kiện cơ sở vật chất khi toàn huyện còn 151 phòng học cấp bốn và 7 phòng tạm, địa bàn có 133 thôn bản đặc biệt khó khăn, cùng với cơ cấu tuổi của cán bộ quản lý trên 45 tuổi chiếm đa số gây khó khăn cho việc đổi mới quản lý.

Tính khả thi của các biện pháp đề xuất được chứng minh như thế nào? Tính khả thi được kiểm chứng qua phương pháp chuyên gia và khảo sát lấy ý kiến 75 cán bộ quản lý cùng đội ngũ chuyên viên, kết quả thống kê toán học đều đạt điểm trung bình đánh giá ở mức cao và rất cao về mức độ cần thiết cũng như khả năng áp dụng thực tế.

Mô hình quản lý trong luận văn có thể nhân rộng sang địa phương khác không? Mô hình và các nhóm giải pháp của luận văn hoàn toàn có thể chuyển giao, áp dụng hiệu quả cho các huyện miền núi có điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và cơ cấu học sinh dân tộc thiểu số tương đồng trên phạm vi cả nước.

Kết luận

  • Luận văn đã làm sáng tỏ khung lý thuyết nền tảng về phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường tiểu học trong kỷ nguyên đổi mới giáo dục.
  • Đánh giá trung thực thực trạng 75 cán bộ quản lý tại 27 trường tiểu học huyện Thanh Sơn với tỷ lệ 94,7% đạt trình độ Đại học và phân tích rõ các nút thắt về cơ sở vật chất.
  • Đề xuất 6 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ quy hoạch, đào tạo đến đãi ngộ với lộ trình cụ thể giai đoạn 2016 - 2020.
  • Kiểm chứng thành công tính cấp thiết và tính khả thi của hệ thống giải pháp thông qua các công cụ thống kê toán học chính xác.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác quy hoạch nhân lực ngành giáo dục huyện Thanh Sơn và tỉnh Phú Thọ.

Các cấp quản lý giáo dục cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất của luận văn thành chương trình hành động cụ thể nhằm nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học vùng cao.