Mở đầu Cùng với sự gia tăng về tầm quan trọng của giáo dục đại học trong nền kinh tế tri thức, tuyển sinh đại học đang là một vấn đề đƣợc quan tâm trong các cuộc cải cách giáo dục ở các nƣớc trên thế giới. Công tác tuyển sinh đại học đang đƣợc thực hiện với rất nhều cách khác nhau ở các quốc gia khác nhau. Trong phạm vi của đề tài này, chúng tôi sẽ tóm lƣợc về sự phân loại, nêu lên những vấn đề cần xem xét về các phƣơng án tuyển sinh khác nhau hiện đang đƣợc sử dụng tại nhiều nƣớc trên thế giới. Tài liệu chính cho phần này là tài liệu [1] và bài tóm lƣợc của TS.
Vũ Thị Phƣơng Anh, Giám đốc Trung tâm Khảo thí và Đánh giá chất lƣợng đào tạo thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh trong [2] Chƣơng này cũng sẽ đề cập về phƣơng thức tuyển sinh Đại học, Cao đẳng ở nƣớc ta, đặc biệt là những thay đổi gần đây trong cách tuyển chọn sinh viên vào các trƣờng Đại học, Cao đẳng.2 Các yếu tố đƣợc xem xét trong việc tuyển sinh đại học 14 Có 4 nhóm yếu tố đƣợc xem xét khi xây dựng một hệ thống tuyển sinh đại học trên thế giới: - Kết quả của các kỳ thi - Kết quả học tập ở trung học phổ thông - Hồ sơ xin học - Các yếu tố dân số: nhƣ giới tính, dân tộc, tuổi tác và điều kiện kinh tế - xã hội 1.1 Kết quả các kỳ thi Đây là nhóm yếu tố đƣợc sử dụng nhiều nhất trong các hệ thống tuyển sinh trên thế giới. Các kỳ thi thƣờng đƣợc xem xét là thi tốt nghiệp Trung học phổ thông (THPT), thi tuyển sinh đại học và kỳ thi chuẩn hóa kiểm tra năng lực, thái độ (standardized aptitude test – ví dụ kỳ thi SAT- Scholastic Aptitude Test hay Scholastic Assessment Test). Kỳ thi tốt nghiệp THPT thƣờng do nhà nƣớc (ở cấp quốc gia hay cấp địa phƣơng) quản lý nhằm xác nhận ngƣời học đã đạt mức tối thiểu của trình độ THPT.
Thi tuyển sinh đại học thƣờng do chính các trƣờng đại học thực hiện nhằm chọn lọc những ngƣời có kiến thức và kỹ năng tốt nhất trong các thí sinh, đặc biệt trong trƣờng hợp số chỗ học ít hơn số ngƣời muốn học. Kỳ thi chuẩn hóa thƣờng là do các tổ chức khảo thí chuyên nghiệp tổ chức (ví dụ kỳ thi SAT ở Hoa đƣợc quản lý bởi tổ chức phi lợi nhuận College Board và đƣợc phát triển bởi tổ chức ETS - Educational Testing Service ), mang tính dịch vụ và nhằm giúp ngƣời học chứng minh khả năng học tập của mình. Các trƣờng tùy theo uy tín, giá trị của mình mà có thể sử dụng kết quả của kỳ thi chuẩn hóa này để làm căn cứ lựa chọn những thí sinh tốt nhất. 15 Việc sử dụng kỳ thi nào trong phƣơng án tuyển sinh tùy thuộc vào mục tiêu và điều kiện của t ng quốc gia cũng nhƣ của t ng trƣờng đại học cụ thể.
Ở những quốc gia phát triển nhƣ các nƣớc ở châu Âu và Bắc Mỹ, với một hệ thống giáo dục phổ thông có chất lƣợng tốt và có đủ chỗ học ở đại học cho mọi ngƣời thì thƣờng chỉ cần kỳ thi tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên ở các hệ thống giáo dục đại học có sự phân biệt rõ ràng giữa đại học công (đƣợc nhà nƣớc đầu tƣ và thƣờng có chất lƣợng cao hơn) và đại học tƣ (ngƣời học đóng học phí và chất lƣợng thƣờng kém hơn) ví dụ ở Nhật Bản, Hàn Quốc…thì sự cạnh tranh vào các trƣờng đại học công vẫn hết sức gay gắt. Chính vì vậy việc tổ chức các kỳ thi khác sau kỳ thi tốt nghiệp THPT là điều cần thiết để loại bớt những thí sinh mà các trƣờng không có khả năng nhận.2 Kết quả học tập ở bậc trung học phổ thông Ở một số nƣớc tiên tiến trên thế giới, thay vì tổ chức nhiều kỳ thi tốn kém để lấy kết quả tuyển sinh, nhiều trƣờng đại học có thể sử dụng kết hợp hoặc độc lập kết quả học tập ở bậc phổ thông (xét học bạ) để làm cơ sở đánh giá khả năng thành công ở bậc đại học của các thí sinh. Về lý thuyết thì việc sử dụng kết quả ở bậc phổ thông để xét tuyển vào đại học có nhiều điểm tiến bộ.
Trƣớc hết học bạ cho phép thấy đƣợc năng lực của ngƣời học qua suốt một quá trình 2-3 năm chú không phải chỉ ở điểm cuối. Nhờ đó có thể phát hiện những học sinh có nỗ lực, phấn đấu, có năng khiếu hay say mê đối với môn học, ngành học. Những nhận xét của giáo viên cũng bộc lộ tính cách, các mối quan hệ của học sinh trong suốt quá trình học phổ thông. Điều này có thể giúp các trƣờng đại học chọn đƣợc đúng những ứng viên tốt đối với chƣơng trình, ngành nghề đào tạo của trƣờng mình.
Ngoài ra, việc xem xét kết quả ở bậc phổ thông trong quá trình tuyển sinh cũng thể hiện sự dân chủ, hợp tác trong giáo dục. Nhƣ vậy quyền đánh giá ngƣời học đã đƣợc trao về cho các giáo viên phổ thông và có thể tạo ra những thay đổi 16 quan trọng ở bậc học này. Việc xem xét học bạ của học sinh phổ thông, sau đó theo dõi quá trình học tập ở bậc đại học tạo ra sự liền mạch trong quá trình giáo dục t trung học lên đại học và nâng cao hiệu quả hợp tác giữa trƣờng đại học và trƣờng phổ thông trong cả quá trình giáo dục và đào tạo. Tuy nhiên đối với các nƣớc đang phát triển và chƣa có một nền giáo dục đại học đại chúng, việc xét học bạ trong tuyển sinh đại học thƣờng không đƣợc sử dụng phổ biến.
Sự không đồng đều về điều kiện học tập, sự thiếu thống nhất trong quan điểm đánh giá làm cho kết quả tại các trƣờng trung học phổ thông có thể rất khác nhau. Kết quả ở bậc phổ thông vì vậy không thể dùng so sánh để tạo cơ hội công bằng cho mọi ngƣời, nhất là trong điều kiện không đủ chỗ học cho mọi ngƣời muốn học ở bậc đại học.3 Hồ sơ xin học Hồ sơ xin học ngoài học bạ phổ thông với những thông tin do các giáo viên và nhà trƣờng cung cấp còn bao gồm những thông tin do chính ngƣời học cung cấp. Thông tin đó thƣờng bao gồm: lý lịch tự thuật, quá trình làm việc (nếu có), thƣ – hay bài luận, tự giới thiệu nêu lý do chọn trƣờng, chọn ngành và mục tiêu của việc học, các thƣ giới thiệu của những ngƣời có khả năng đánh giá tính cách và năng lực của ngƣời học (ví dụ các giáo viên, hiệu trƣởng, các lãnh đạo cơ quan đơn vị, tổ chức đã t ng tiếp xúc hay làm việc với ứng viên) Sử dụng hồ sơ xin việc có thể xem là bƣớc tiến cao hơn trong quá trình dân chủ hóa và hợp tác trong giáo dục. Nhờ đó cùng với việc đánh giá ngƣời học t giáo viên và trƣờng trung học phổ thông, hồ sơ xin học cho phép ngƣời học tự xây dựng hình ảnh về năng lực, tính cách của bản thân mình.
Qua hồ sơ xin việc do ứng viên tự chuẩn bị cũng có thể thấy đƣợc khả năng diễn đạt, lập luận và thuyết phục, quan điểm và sự trƣởng thành, sự say mê đối với ngành học của ngƣời nộp hồ sơ. 17 Cách xét hồ sơ xin việc này rất phù hợp với một số ngành đặc thù đòi hỏi sự đam mê hoặc/ và kinh nghiệm hay bản lĩnh của ngƣời học, đặc biệt đối với những ứng viên ngoài lứa tuổi phổ biến vào đại học. Đây là những yêu cầu mà có thể không thể thấy rõ đƣợc qua học bạ hay kết quả của các kỳ thi. Tuy nhiên phƣơng thức này khó thực hiện đối với những trƣờng hợp số lƣợng thí sinh quá lớn vì quá trình xét hồ sơ đòi hỏi nhiều thời gian và công sức.
Ngoài ra nhiều khi các ứng viên không thành công thƣờng không có điều kiện để biết lý do của dự thất bại của mình để cải thiện khi cần.4 Các yếu tố dân số Kèm theo các yếu tố liên quan đến năng lực, đặc biệt là năng lực trí tuệ đƣợc thể hiện qua thi cử, học bạ, hồ sơ xin học, các yếu tố về nhân thân của ngƣời học nhƣ giới tính, tuổi tác, nhóm xã hội, địa phƣơng… cũng cần đƣợc xem xét. Về mặt xã hội các nhóm đối tƣợng bị thiệt thòi (dân tộc thiểu số, nữ giới, dân cƣ vùng sâu vùng xa, các nhóm thu nhập thấp…) có thể có nguy cơ bị loại cao hơn nếu không xét đến các yếu tố nhân thân. Điều này có thể dẫn đến sự bất bình đẳng kéo dài cho các đối tƣợng này. Hơn nữa, sự đa dạng (diversity) về mặt dân số của ngƣời học trong trƣờng đại học là điều cần thiết để tạo một môi trƣờng phát triển toàn diện cho sinh viên.
Việc xem xét đến yếu tố dân số khi tuyển sinh có thể là chính sách của t ng trƣờng riêng lẻ hay là chính sách xã hội chung của nhà nƣớc. Ở nhiều nƣớc, nhiều trƣờng có thể có chỉ tiêu riêng cho những nhóm bất lợi (đƣợc ƣu tiên) về yếu tố dân số. Khi xét tuyển, các đối tƣợng này sẽ đƣợc xét riêng theo thứ tự t trên xuông dƣới trong cùng nhóm nhƣng không xét chung với các nhóm không ƣu tiên.3 Những vấn đề cần xem xét khi xây dựng một hệ thống tuyển sinh đại học 18 Theo Helms [1] có 5 vấn đề cần xem xét và đƣa ra những lựa chọn với những hệ quả kèm theo 1.1 Mức độ kiểm soát của nhà nƣớc Việc kiểm soát của nhà nƣớc đối với việc tuyển sinh đại học đƣợc thực hiện bằng 3 cách: - Quyết định chỉ tiêu (hoặc số lƣợng sinh viên sẽ đƣợc nhận học bổng của nhà nƣớc) mà mỗi trƣờng và mỗi chƣơng trình đào tạo đƣợc tuyển - Thiết lập một quy trình tuyển sinh thống nhất đƣợc điều phối t trung ƣơng - Trực tiếp điều hành kỳ thi tốt nghiệp THPT hoặc tuyển sinh đại học Nhà nƣớc có thể kiểm soát bằng cách thực hiện một số hoặc cả ba biện pháp trên (ví dụ ở Trung Quốc hay ở Việt Nam trƣớc đây). Về nguyên tắc, nhà nƣớc càng nắm quyền kiểm soát chặt chẽ ở khâu tuyển sinh thì càng đảm bảo chất lƣợng cũng nhƣ hiệu quả ở đầu ra (sinh viên tốt nghiệp).
Qua đó nhà nƣớc có thể thực hiện những điều tiết mang tính chiến lƣợc đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực cho sự phát triển kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng.