CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1. KHÁI QUÁT VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Lịch sử ra đời của hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt Trong nền kinh tế, tiền đi vào lưu thông để thực hiện chức năng thanh toán của nó dưới 2 dạng thức đó là tiền mặt và phi tiền mặt. Cùng với sự ra đời của nền kinh tế hàng hóa, hình thức thanh toán tiền mặt đã tồn tại qua vài thiên niên kỷ, gần như là song hành với tiến trình lịch sử loài người.
Với đặc điểm nổi trội là sự đơn giản, tiện dụng, tiền mặt được xem là hình thức thanh toán phổ biến nhất dù là ở thế kỷ thứ 18 hay thế kỷ thứ 21, Châu Âu hay châu Á, thành thị hay nông thôn, giữa người giàu hay kẻ nghèo. Tuy nhiên, nền kinh tế thế giới đang phát triển một cách chóng mặt, ngày nay, con người ta không chỉ giao thương trong một tỉnh, một nước với khối lượng hàng hóa nhỏ lẻ mà còn đưa những kiện hàng hàng nghìn tấn ra thế giới, việc mua bán không chỉ dừng lại ở trao đổi trực tiếp, người mua gặp gỡ người bán, mà thông qua thương mại điện tử, họ có thể ngồi ở nhà và có được món hàng yêu thích bằng một cú click chuột. Điều này đòi hỏi sự ra đời của một phương thức thanh toán an toàn, nhanh chóng và thuận tiện hơn. Và đó là phương thức thanh toán không dùng tiền mặt.
Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán không dùng tiền mặt là hình thức thanh toán thông qua các phương tiện khác không phải là tiền mặt như tài sản, chứng chỉ có giá trị tương đương. Nghĩa là người tiêu dùng có thể sử dụng các công cụ để thanh toán nhưng chủ yếu thông qua các tổ chức tín dụng hay ví điện tử thay vì người tiêu dùng và người bán hàng trực tiếp trao đổi với nhau hiện nay. Bản chất của hình thức này chính là hạn chế lượng tiền mặt lưu thông trong nền kinh tế. Từ đó nhằm giảm thiểu các chi phí xã hội.
Trong lĩnh vực ngân hàng, thanh toán không dùng tiền mặt là nghiệp vụ chi trả tiền hàng hóa và các khoản thanh toán khác trong nền kinh tế được thực hiện bằng cách trích tài khoản trong hệ thống cung ứng dịch vụ thanh toán (gọi chung là ngân hàng) mà không sử dụng tiền mặt để thanh toán. 5 Như vậy, thanh toán không dùng tiền mặt là nghiệp vụ trung gian của ngân hàng. Ngân hàng chỉ thực hiện thanh toán khi có lệnh của chủ tài khoản, bao gồm các tổ chức kinh tế, đơn vị cá nhân mở tài khoản tại ngân hàng. Thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm có 4 bên: - Bên mua hàng hay nhận dịch vụ cung ứng - Ngân hàng phục vụ bên mua, tức là Ngân hàng nơi đơn vị mua mở tài khoản giao dịch - Bên bán tức là bên cung ứng dịch vụ hoặc hàng hóa - Ngân hàng phục vụ bên bán, tức là ngân hàng nơi đơn vị bán mở tài khoản giao dịch.
Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt Sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của vật tư hàng hóa cả về không gian lẫn thời gian. Việc giao hàng được tiến hành ở nơi này, trong thời gian này nhưng thanh toán có thể được thực hiện ở nơi khác, vào khoảng thời gian khác. Đây là đặc điểm thanh toán của thanh toán không dùng tiền mặt, đặc biệt thể hiện rõ trong các hoạt động thanh toán quốc tế. Thanh toán không dùng tiền mặt nghĩa là không có sự xuất hiện của tiền mặt trong thanh toán, tiền mặt chỉ hiện diện trong sổ sách, chứng từ kế toán.
Để làm được như vậy, bắt buộc các bên tham gia thanh toán phải có tài khoản ngân hàng để tham gia giao dịch. Như vậy, vai trò của ngân hàng trong TTKDTM là vô cùng quan trọng, ngân hàng là một khâu trung gian trong việc thanh toán thông qua lệnh chuyển tiền của các bên tham gia. Nếu ngân hàng làm tốt vai trò của mình thì việc hoạt động TTKDTM của ngân hàng sẽ phát triển mạnh mẽ và ngược lại. Chính vì thế, TTKDTM có một số ưu điểm to lớn như: - Không có sự hiện diện của tiền mặt nên sẽ tiết kiệm được lượng tiền mặt trong lưu thông, tiết kiệm được chi phí phát hành, bảo quản, thay thế tiền mới, tiền dễ bị mất cắp, tiền giả,… - Tiết kiệm được chi phí giao dịch do không phải mang theo lượng tiền mặt lớn 6 khi thanh toán và an toàn cho người cầm tiền.
Ngân hàng sẽ chuyển tiền khi khách hàng có yêu cầu. Phí giao dịch này rất thấp. - Khi các bên tham gia thanh toán bắt buộc các bên tham gia thanh toán phải có tài khoản và gửi tiền trong tài khoản, chính vì thế lượng tiền cất trữ trong dân cư sẽ giảm đi làm tăng khả năng thanh toán trong NHTM. - Mặt khác, khi giao dịch qua ngân hàng thì ngân hàng có thể kiểm soát được nguồn tiền, lượng tiền, làm tăng tính minh bạch của các giao dịch và hạn chế nạn “rửa tiền”.
Vai trò của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt 1. Vai trò với nhà nước Giảm chi phí in ấn, bảo quản và vận chuyển tiền: việc mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt sẽ làm tăng khối lượng tiền ghi sổ và giảm khối lượng tiền mặt trong lưu thông, từ đó tiết giảm được chi phí về in ấn tiền, kiểm đếm, vận chuyển, bảo quản tiền. Góp phần kiềm chế lạm phát tiến tới ổn định tiền tệ: Thực hiện tốt công tác thanh toán không dùng tiền mặt tức là góp phần tăng nhanh tỷ trọng TTKDTM trong chu chuyển tiền tệ, từ đó sẽ làm giảm lượng tiền mặt trong lưu thông, giảm cung tiền M2, tiến tới kiềm chế lạm phát tiến tới ổn định tiền tệ. Mở rộng TTKDTM cũng góp phần thực hiện tốt những mục tiêu chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước: việc mở rộng hình thức TTKDTM sẽ giảm được khối lượng lớn tiền mặt trong lưu thông và làm tăng khối lượng tiền ghi sổ, điều đó giúp cho Ngân hàng trung ương có thể sử dụng hữu hiệu các công cụ của chính sách tiền tệ, từ đó hoàn thành các mục tiêu của chính sách tiền tệ.
Phòng chống rửa tiền: việc TTKDTM giúp các giao dịch được quản lý dễ dàng hơn bởi ngân hàng Nhà nước và các cơ quan ban ngành, góp phần rất quan trọng vào công tác phòng, chống rửa tiền đang ngày càng nhức nhối hiện nay. Vai trò đối với ngân hàng Nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh, đầu tư: công tác TTKDTM càng phát triển, càng mở rộng thì ngày càng có nhiều cá nhân, tổ chức có nhu cầu mở tài khoản 7 và sử dụng các dịch vụ thanh toán tại ngân hàng, nhờ đó, các khoản thu nhập từ phí dịch vụ cũng như nguồn vốn ngân hàng huy động được từ số dư trên các tài khoản tiền gửi thanh toán của các cá nhân, tổ chức kinh tế sẽ tăng lên. Đồng thời, thông qua TTKDTM, ngân hàng có thể dễ dàng giải ngân các khoản cho vay, kiểm soát việc sử dụng vốn vay của khách hàng, nâng cao hiệu quả trong hoạt động tín dụng. Không những thế, các khoản đầu tư được giải ngân bằng hình thức TTKDTM cũng dễ dàng được kiểm soát về chất lượng, mức sinh lời và sự minh bạch hơn, giúp nâng cao hiệu quả đầu tư của ngân hàng.
Cắt giảm chi phí: Với việc phát triển TTKDTM, ngân hàng tiết kiệm được lượng lớn chi phí đầu tư vào các thiết bị kiểm đếm, phát hiện tiền giả, đồng thời, chi phí liên quan đến bảo quản, vận chuyển tiền cũng được giảm đi đáng kể. Giúp ngân hàng quản trị rủi ro tín dụng hiệu quả: thông qua thanh toán không dùng tiền mặt, ngân hàng nắm được một cách chính xác, hợp lý tình hình thiếu vốn của các bên tham gia thanh toán, để kịp thời cho vay, giải ngân đúng mục đích và có vật tư hàng hóa đảm bảo, đồng thời kiểm soát việc sử dụng vốn vay của khách hàng, từ đó giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng. Vai trò đối với các tổ chức, cá nhân a) Với các tổ chức Thúc đẩy và duy trì lưu thông hàng hóa, dịch vụ: Thanh toán không dùng tiền mặt giúp đẩy nhanh khâu thanh toán trong quá trình sản xuất, cung ứng và tiêu thụ hàng hóa, dịch vụ của một tổ chức, giúp hàng hóa lưu thông nhanh hơn, tạo điều kiện thu hồi vốn thuận lợi để đầu tư cho chu kỳ sản xuất tiếp theo. Cắt giảm chi phí, từ đó gia tăng lợi nhuận, đảm bảo duy trì hoạt động của các tổ chức: Việc thanh toán không dùng tiền mặt giúp các tổ chức tiết kiệm lượng lớn chi phí cũng như thời gian cho việc thanh toán, từ đó làm tăng lợi nhuận, tạo điều kiện duy trì hoạt động của tổ chức cũng như củng cố nguồn lực cho hoạt động đầu tư mở rộng và phát triển.
b) Với các cá nhân Tiết kiệm thời gian, chi phí: Thanh toán không dùng tiền mặt giúp người dân tiết 8 kiệm thời gian kiểm đếm tiền mặt, hay thời gian, chi phí đi lại giữa các điểm giao dịch trao đổi hàng hóa để thanh toán tiền hàng khi giờ đây, với vài thao tác đơn giản trên các thiết bị có kết nối internet, họ có thể thanh toán tiền hàng hóa dịch vụ của mình ở bất cứ đâu mà không cần gặp trực tiếp người bán. Đồng thời, TTKDTM như đã nói ở trên giúp giảm chi phí của doanh nghiệp, tạo điều kiện giảm giá cả hàng hóa, giúp người tiêu dùng có thể mua món hàng mình ưa thích với giá rẻ hơn. An toàn, bảo mật: Việc hạn chế sử dụng tiền mặt giúp người dân hạn chế các rủi ro khi mang tiền mặt như trộm cắp, cướp giật, cũng như các rủi ro về mặt vật lý như hư hại, mất gốc, giả mạo khiến tiền không thể sử dụng. Điều kiện để khách hàng tham gia và hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng thương mại Thứ nhất, các chủ thể tham gia thanh toán (bao gồm cả pháp nhân và thể nhân) đều phải mở tài khoản thanh toán tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và được quyền lựa chọn tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán để mở tài khoản.
Thứ hai, số tiền thanh toán giữa người chi trả và người thụ hưởng phải dựa trên cơ sở lượng hàng hóa, dịch vụ đã giao giữa người mua và người bán cũng như các thỏa thuận giữa 2 bên trước đó.