CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP 1.1 ĐẶC ĐIỂM, VỊ TRÍ VÀ VAI TRÒ CỦA SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP 1.1 Một số khái niệm a. Công nghiệp Công nghiệp là một bộ phận của nền kinh tế, là lĩnh vực sản xuất vật chất mà sản phẩm được chế tạo, chế biến cho nhu cầu tiêu dùng hoặc phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh tiếp theo. Đây là hoạt động kinh tế, sản xuất quy mô lớn, được sự hỗ trợ thúc đẩy mạnh mẽ của tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ. Theo cách phân loại của Tổng cục thống kê, công nghiệp bao gồm ba nhóm ngành: công nghiệp khai thác, công nghiệp chế biến và công nghiệp điện, khí, nước.
Công nghiệp khai thác: là ngành khai thác các tài nguyên thiên nhiên: bao gồm các nguồn năng lượng (dầu mỏ, khí đốt, than…), quặng kim loại (sắt, thiết, boxit), vật liệu xây dựng (đá, sỏi, cát…). Ngành này cung cấp các nguyên liệu đầu vào cho các ngành công nghiệp khác. Công nghiệp chế biến: bao gồm công nghiệp chế tạo các công cụ sản xuất (chế tạo máy, cơ khí, kỹ thuật điện và điện tử), công nghiệp sản xuất vật phẩm tiêu dùng (dệt - may, chế biến thực phẩm - đồ uống, chế biến gỗ giấy, chế biến thủy tinh - sành sứ) và công nghiệp sản xuất đối tượng lao động (hóa chất, hóa dầu, luyện kim và vật liệu xây dựng). Công nghiệp điện, khí, nước: bao gồm các ngành sản xuất và phân phối các nguồn điện (thủy điện và nhiệt điện), gas - khí đốt và nước [5, tr.
Công nghiệp hóa: là quá trình nâng cao tỷ trọng của công nghiệp trong toàn bộ các ngành kinh tế của một vùng kinh tế hay một ngành kinh tế. Đó là tỷ trọng về lao động, về giá trị gia tăng… Luan van 9 Về bản chất, công nghiệp hóa là một quá trình phát triển về kinh tế, mà trong đó một bộ phận nguồn lực ngày càng tăng của đất nước được huy động để phát triển một cơ cấu kinh tế đa ngành với công nghệ hiện đại. Đặc điểm của cơ cấu kinh tế này là có một bộ phận chế biến luôn thay đổi, để sản xuất ra tư liệu sản xuất và hàng tiêu dùng có khả năng bảo đảm tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và sự tiến bộ nhanh về mặt xã hội (theo Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên hiệp quốc, 1963) [1, tr. Cơ cấu công nghiệp: là số lượng các bộ phận hợp thành công nghiệp và mối quan hệ tương tác giữa các bộ phận ấy.
Việc xác định số lượng các bộ phận hợp thành hệ thống công nghiệp tùy thuộc vào các cách phân loại công nghiệp. Theo cách phân loại công nghiệp hiện nay, xác định một số loại cơ cấu công nghiệp như: cơ cấu ngành công nghiệp, cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế, cơ cấu công nghiệp theo vùng lãnh thổ. Phát triển công nghiệp Khái niệm tăng trưởng kinh tế: Theo lý thuyết tăng trưởng và phát triển kinh tế của kinh tế học phát triển, tăng trưởng kinh tế là một phạm trù kinh tế diễn tả động thái; biến đổi về mặt lượng của nền kinh tế của một quốc gia. Là sự gia tăng về quy mô sản lượng của nền kinh tế (GDP) hay sản lượng của nền kinh tế tính trên đầu người (GDP/ng) qua một thời gian nhất định, thường được phản ánh qua mức tăng trưởng và tỷ lệ tăng trưởng.
Khái niệm phát triển kinh tế: Cũng theo lý thuyết tăng trưởng và phát triển kinh tế của kinh tế học phát triển. Phát triển kinh tế là khái niệm có nội dung phản ánh rộng hơn so với khái niệm tăng trưởng kinh tế. Nếu như tăng trưởng kinh tế về cơ bản chỉ là sự gia tăng thuần tuý về mặt lượng của các chỉ tiêu kinh tế tổng hợp: GNP, GNP/đầu người hay GDP, GDP/đầu người…thì phát triển kinh tế ngoài việc bao hàm quá trình gia tăng đó, còn có một nội hàm phản ánh rộng lớn hơn; sâu sắc hơn, đó là những biến đổi về mặt chất Luan van 10 của nền kinh tế - xã hội, mà trước hết là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH và kèm theo đó là việc không ngừng nâng cao mức sống toàn dân, trình độ phát triển văn minh xã hội thể hiện ở hàng loạt tiêu chí như; thu nhập thực tế, tuổi thọ trung bình, tỷ lệ chết của trẻ sơ sinh, trình độ dân trí, bảo vệ môi trường, và khả năng áp dụng các thành tựu khoa học - kỹ thuật vào phát triển kinh tế - xã hội. Khái niệm phát triển công nghiệp: Phát triển công nghiệp thể hiện quá trình thay đổi của nền công nghiệp ở giai đoạn này so với giai đoạn trước đó và thường đạt ở mức độ cao hơn cả về lượng và về chất.
Phát triển công nghiệp khác với tăng trưởng công nghiệp: Tăng trưởng công nghiệp chỉ thể hiện rằng ở thời điểm nào đó, nền công nghiệp có nhiều đầu ra so với giai đoạn trước, chủ yếu phản ánh sự thay đổi về kinh tế và tập trung nhiều về mặt lượng. Tăng trưởng công nghiệp thường được đo bằng mức tăng thu nhập quốc dân trong nước của công nghiệp, mức tăng về sản lượng và sản phẩm công nghiệp, số lượng doanh nghiệp, chủng loại sản phẩm quy mô thị trường. Còn phát triển công nghiệp thể hiện cả về lượng và về chất. Phát triển công nghiệp không những bao hàm cả tăng trưởng mà còn phản ánh các thay đổi cơ bản trong cơ cấu công nghiệp, về trình độ sản xuất và tổ chức xã hội của sản xuất, sự thích ứng của công nghiệp với hoàn cảnh mới.2 Đặc điểm của sản xuất công nghiệp Quá trình sản xuất công nghiệp có thể chia làm nhiều công đoạn khác nhau, mỗi công đoạn có thể do một bộ phận trong hệ thống dây chuyền sản xuất hoặc do một bộ phận độc lập thực hiện.
Do đó, trong sản xuất công nghiệp các nhà sản xuất có thể lựa chọn mức độ chuyên môn hóa phù hợp mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất mà không phải nhất thiết phải thực hiện sản xuất hoàn chỉnh một sản phẩm. Đặc điểm về công nghệ sản xuất: công nghệ sản xuất trong công nghiệp Luan van 11 do con người tạo ra. Quá trình tạo ra sản phẩm công nghiệp được thực hiện thông qua hệ thống máy móc, thiết bị với đội ngũ công nhân có trình độ tay nghề cao. Vì vậy, mỗi quốc gia tùy vào khả năng và hoàn cảnh cụ thể để có chiến lược đầu tư, đổi mới và hiện đại hóa công nghệ cũng như đào tạo đội ngũ công nhân lành nghề trong quá trình phát triển công nghiệp.
Đặc điểm về sự biến đổi của các đối tượng lao động sau mỗi chu kỳ sản xuất và sản phẩm tạo ra. Từ một nguồn nguyên liệu, sau mỗi chu kỳ sản xuất, với những công nghệ khác nhau có thể tạo ra nhiều sản phẩm với nhiều công dụng khác nhau; cùng một loại sản phẩm có thể tạo ra nhiều kiểu dáng, mẫu mã khác nhau. Đây là một ưu thế của sản xuất công nghiệp, tạo khả năng sáng tạo, mở rộng sản xuất, nâng cao hiệu quả của sản xuất công nghiệp so với các ngành kinh tế khác. Tuy nhiên, khả năng sáng tạo và nâng cao hiệu quả của sản xuất công nghiệp phụ thuộc vào chiến lược phát triển công nghiệp, nhất là chiến lược lựa chọn các ngành công nghiệp được ưu tiên và chính sách đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới sản phẩm của mỗi quốc gia.
Sản xuất công nghiệp có khả năng tập trung với mật độ cao, có thể bố trí trong các nhà xưởng với điều kiện nhiệt độ, ánh sáng… nhân tạo. So với sản xuất nông nghiệp, sản xuất công nghiệp ít bị ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên (trừ ngành công nghiệp khai thác). Tất cả những đặc điểm của sản xuất công nghiệp đã tạo ra nhưng ưu thế đặc biệt cho sản xuất công nghiệp, làm cho công nghiệp có những điều kiện thuận lợi để phát triển nhanh, ổn định trên cơ sở trình độ ứng dụng thiết bị khoa học và công nghệ ngày càng rộng rãi, các hình thức, phương thức tổ chức quản lý ngày càng hiện đại và trở thành ngành có vai trò dẫn dắt, định hướng cho sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế quốc dân [5, tr.3 Vị trí của ngành công nghiệp trong nền kinh tế Công nghiệp là một trong những ngành sản xuất vật chất có vị trí quan Luan van 12 trọng trong nền kinh tế quốc dân, vị trí đó xuất phát từ các lý do chủ yếu sau: Công nghiệp là bộ phận hợp thành cơ cấu công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ. Trong quá trình phát triển nền kinh tế lên nền sản xuất lớn, công nghiệp phát triển từ vị trí thứ yếu trở thành ngành có vị trí hàng đầu trong cơ cấu kinh tế đó.
Mục tiêu cuối cùng của nền sản xuất xã hội là tạo ra sản phẩm để thoả mãn nhu cầu ngày càng cao của con người. Trong quá trình sản xuất ra của cải vật chất, công nghiệp là ngành không những chỉ khai thác tài nguyên mà còn tiếp tục chế biến các loại nguyên liệu nguyên thủy được khai thác và sản xuất từ các loại tài nguyên khoáng sản, động thực vật thành các sản phẩm trung gian để sản xuất ra sản phẩm cuối cùng, nhằm thoả mãn nhu cầu vật chất và tinh thần cho con người. Sự phát triển của ngành công nghiệp là một yếu tố có tính quyết định để thực hiện quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Trong quá trình phát triển nền kinh tế lên nền sản xuất lớn, tùy theo trình độ phát triển của bản thân công nghiệp và của toàn bộ nền kinh tế, xuất phát từ những điều kiện và đặc điểm cụ thể của mỗi nước, mỗi thời kỳ cần phải xác định đúng đắn vị trí của công nghiệp trong nền kinh tế quốc dân, hình thành cơ cấu công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ và định hướng từ chuyển dịch cơ cấu đó một cách có hiệu quả.
Đó là một trong những nhiệm vụ quan trọng của việc tổ chức nền kinh tế, nhằm đạt được những mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước.4 Vai trò của sản xuất công nghiệp với phát triển kinh tế a. Công nghiệp đóng góp vào sự tăng trưởng của nền kinh tế quốc dân Dưới sự tác động của tiến bộ khoa học và công nghệ, sự phát triển của công nghiệp không bị giới hạn.