CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về cây dược liệu 1. Khái niệm cây dược liệu Theo Luật Dược năm 2016 “dược liệu là nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc”. Như vậy cây dược liệu được hiểu là thực vật đạt tiêu chuẩn làm thuốc hay gọi ngắn gọn là cây thuốc.
Theo Tổ chức nông nghiệp và lương thực liên hợp quốc (FAO), thuật ngữ phổ biến dùng để chỉ cây dược liệu là Medicinal Aromatic Plants (MAPs), được định nghĩa là những cây thuốc giúp con người phòng ngừa bệnh tật, duy trì sức khỏe hoặc chữa bệnh (Marshall, 2011). Hay nói cách khác, cây dược liệu giúp cung cấp dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân, chăm sóc thân thể, tạo mùi hương hoặc chữa bệnh cho con người. Cùng với sự phát triển nhanh chóng của ngành hóa dược, ngày nay cây dược liệu được sử dụng làm nguyên liệu trong nhiều lĩnh vực như sản xuất thuốc nam, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thuốc thảo dược, sản xuất thuốc tây dược, trà thảo dược, y học cổ truyền, các sản phẩm phụ trong ngành hóa dược, công nghiệp và sản xuất các thuốc mới (hình 1. Thuốc thảo dược Sản phẩm Thuốc mới trung gian cho SX thuốc tây dược Y học cổ Cây dược Trà thảo truyền liệu dược Sản phẩm phụ công nghiệp và Thuốc nam hóa dược Hình 1.1: Sản phẩm/lĩnh vực sử dụng cây dược liệu Nguồn: De Silva (1997) Cây dược liệu sinh sống ở hầu hết các hệ sinh thái trên cạn và ở một vài nơi dưới nước trên khắp thế giới.
Tuy nhiên nhu cầu ngày càng tăng về cây dược liệu và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 sự suy thoái về môi trường sống của chúng đang đe dọa nhiều loài cây dược liệu tự nhiên. Vì vậy việc nuôi trồng cây dược liệu đang trở thành một xu hướng đa dạng hóa khả thi đối với người nông dân vì nhu cầu tăng cao tạo nên nhiều cơ hội giao thương và do đó thu nhập mang lại từ việc canh tác cây dược liệu khá tiềm năng. Phân bổ các loài cây dược liệu tự nhiên Hiện nay có khoảng 60.000 loại cây dược liệu được sử dụng trên toàn thế giới. Tuy nhiên việc phân bổ các loài cây dược liệu lại không đồng đều ở các khu vực.
Trung Quốc và Ấn Độ là hai quốc gia có nhiều loài cây dược liệu tự nhiên nhất thế giới với 11.146 loài ở Trung Quốc và 7.500 loài ở Ấn Độ, tiếp theo là Colombia, Nam Phi, Mỹ và 16 quốc gia khác (Hình 1. Châu Âu có khoảng 1.300 loài dược liệu (Chen và cộng sự, 2016). Nếu tính theo tỷ lệ phần trăm số loài cây dược liệu trên tổng số loài thực vật thì Ấn Độ có tỷ lệ phần trăm số loại dược liệu trên tổng số loài thực vật lớn nhất (44%).2: Số loài cây dược liệu và tỷ lệ phần trăm số loài cây dược liệu trên tổng số loài thực vật ở các quốc gia có nhiều loài cây dược liệu nhất trên thế giới Nguồn: Chen và cộng sự, 2016 1. Vai trò của cây dược liệu đối với đời sống kinh tế và xã hội Trong hàng thiên niên kỷ, con người đã biết dựa vào tự nhiên như cây cối, côn trùng, động vật và nấm để chăm sóc sức khỏe của mình.
Qua thời gian, con người cũng phát hiện ra vô số loại thực vật có công dụng chữa bệnh và tích góp được nhiều kiến thức y dược cổ truyền để nâng cao chất lượng cuộc sống. Y học dân tộc cổ truyền ra đời từ rất lâu so với y học hiện đại. Trải qua thời gian, kiến thức y học cổ xưa này vô cùng phong phú và đồ sộ. Ước tính có khoảng 50.000 loại cây dược liệu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 (tương đương với cứ 6 loài thực vật thì có 01 loài dược liệu) được sử dụng trong cả y học truyền thống và y học hiện đại trên toàn thế giới.
Và ngày càng nhiều loài dược liệu đóng vai trò quan trọng đối với thị trường mỹ phẩm và thực phẩm chức năng có nguồn gốc từ thực vật và các sản phẩm y tế khác. Nếu tính trên đơn vị số loài, tiêu dùng dược liệu chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nhu cầu khai thác nguồn tài nguyên nhiên nhiên của thế giới (Leaman, 2008). Ngày nay, ở nhiều nước đang phát triển và các nước đang chuyển đổi, cây dược liệu đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe của người dân. Trong nhiều trường hợp, đây là phương thức chữa bệnh có hiệu quả duy nhất trong khi các phương thức y tế khác khó tiếp cận hoặc đắt đỏ.
Theo ước tính của WHO (2008), 80% dân số ở Châu Phi và Châu Á phụ thuộc phần lớn vào các loại thảo dược để chữa bệnh. Tính đến năm 2014, trên toàn thế giới có 18.226 cơ sở chữa bệnh y học dân tộc cổ truyền, cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho 80% dân số trên toàn cầu (WHO, 2014). Hầu hết các loài dược liệu được sử dụng trong y học dân gian và việc mua bán dược liệu thường được thực hiện ở cấp địa phương, trong phạm vi quốc gia (Marshall, 2011; Hamilton, 2004). Thị trường cây dược liệu tại các địa phương đã và đang mang lại cho người nông dân bản địa những cơ hội sinh kế tiềm năng, giúp họ có thể đa dạng danh mục cây trồng của mình.
Hiện nay có khoảng 3.000 loài cây dược liệu được mua bán toàn cầu. Theo Ban thư ký về đa dạng sinh học của Liên hợp quốc, tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu của cây dược liệu trên toàn cầu là 1,2 tỷ USD (tính theo giá trị khai báo hải quan). Con số thực tế có thể lớn hơn khi tính theo giá bán trên hóa đơn. Hơn 30% lượng thuốc bán trên toàn thế giới có nguồn gốc từ cây dược liệu (FAO, 2005).
Khoảng hơn 100 loài dược liệu được sử dụng trong sản xuất thuốc tây y. Nổi tiếng như hợp chất chống ung thư được chiết xuất từ cây Thông đỏ (Taxus brevifolia) và các chất tổng hợp hóa thực vật từ cây Giáng hương (Pterocarpus) được dùng trong điều trị bệnh hồng cầu lưỡi liềm (Marshall, 2011). Mặc dù công nghệ sản xuất thuốc hiện đại từ cây thảo dược chủ yếu nằm trong tay các công ty sản xuất thuốc lớn tuy nhiên điều này cũng mang đến những cơ hội tiềm năng cho những người nông dân khi họ có thể canh tác và trồng cây dược liệu để cung cấp cho các công ty dược với quy mô lớn. Tóm lại, nhu cầu chữa bệnh từ cây dược liệu của người dân địa phương, nhu cầu sử dụng cây dược liệu để sản xuất thuốc tây y, mỹ phẩm và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe hiện đại khác đã thúc đây nhu cầu cây dược liệu tự nhiên trên toàn thế giới.
Chính điều này đã tạo thêm thu nhập cho người nông dân và giúp họ đa dạng hóa cây trồng. Lợi ích kinh tế rõ ràng của cây dược liệu đã góp phần không nhỏ vào việc cải thiện sinh kế bền vững của người nông dân, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tổng quan các nghiên cứu ngoài nước về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững 1.
Về nội hàm phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững Cây dược liệu là nguồn sản phẩm rất có giá trị. Với nhu cầu ngày càng tăng đối với thuốc thảo dược, các sản phẩm sức khỏe tự nhiên và các chất chuyển hóa thứ cấp của cây thuốc, việc sử dụng cây dược liệu đang phát triển nhanh chóng. Chính vì vậy, phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững khá được quan tâm trên thế giới, song trong phạm vi tiếp cận được của luận án, vấn đề phát triển theo hướng bền vững (PTTHBV) cây dược liệu chủ yếu tập trung ở một số khía cạnh sau: Một là, về bảo tồn và duy trì cây dược liệu Xuất phát từ thực trạng báo động về sự suy giảm nghiêm trọng, thậm chí một số loài cây dược liệu quý hiếm trong tự nhiên đang có nguy cơ bị tuyệt chủng do nhiều yếu tố, trong đó có sự suy giảm môi trường sống và thu hoạch mở rộng vì vậy vấn đề bảo tồn nhằm duy trì nguồn cây dược liệu trong tự nhiên đã được nhiều tổ chức và cá nhân quan tâm. Khuyến nghị liên quan đến việc bảo tồn cây dược liệu đã lần đầu tiên được đưa ra bởi Quỹ Toàn cầu về Thiên nhiên (WWF), IUCN và Tổ chức Y tế Thế giới trong một thảo luận quốc tế tại Chiang Mai, Thái Lan, năm 1988.
Và sau đó là tại hội thảo quốc tế về Cây thuốc cho sự sống còn, được tổ chức bởi Quỹ cho sự hồi sinh của truyền thống y tế địa phương ở Bangalore Ấn Độ, năm 1998 (www.org) tiếp đó là các nghiên cứu của Kasagana, V.N và cộng sự (2011), Chen và cộng sự (2016);… Theo đó, quan điểm về bảo tồn và duy trì nguồn cây dược liệu tập trung vào 02 lĩnh vực: bảo tồn nguyên vị (in situ conservation); bảo tồn chuyển vị (ex situ conservation). Bảo tồn nguyên vị là biện pháp bảo vệ tại chỗ tất cả các hệ sinh thái, các nơi sinh cư và các loài trong môi trường tự nhiên của chúng. Ưu điểm của phương pháp bảo tồn tại chỗ là vừa giúp bảo vệ được cây dược liệu tự nhiên trong khi vẫn duy trì được hệ sinh thái tự nhiên xung quanh. Hai biện pháp bảo tồn tại chỗ phổ biến đối với cây dược liệu bao gồm bảo tồn tại các khu bảo tồn tự nhiên và phát triển các khu nuôi trồng cây dược liệu tự nhiên.
Bảo tồn chuyển vị là chuyển rời và bảo tồn các loài hoặc các nguyên liệu sinh học của chúng trong môi trường mới không phải là nơi cư trú tự nhiên vốn có của chúng. Bảo tồn chuyển vị nhằm nuôi trồng những loài cây dược liệu quí hiếm để đảm bảo sự sống sót của chúng và đôi khi để sản xuất lượng lớn các cây dược liệu được sử dụng trong sản xuất thuốc. Đây thường là giải pháp tức thời để duy trì nguồn dược LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bảo tồn chuyển vị không hẳn lúc nào cũng hoàn toàn tách biệt khỏi phương pháp bảo tồn nguyên vị mà là một phương pháp bổ sung hiệu quả cho bảo tồn nguyên vị, đặc biệt đối với các loài dược liệu bị khai thác quá mức, bị đe dọa tuyệt chủng, các cây thuốc có tốc độ tăng trưởng chậm hoặc không phổ biến trong tự nhiên (Chen và cộng sự, 2016).
Có hai phương pháp bảo tồn chuyển vị phổ biến đối với cây dược liệu là vườn thực vật và ngân hàng giống.