CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Phát triển nói chung, đầy đủ hơn là phát triển kinh tế - xã hội, là quá trình nâng cao điều kiện sống về vật chất, tinh thần của con người bằng phát triển lực lượng sản xuất, cải thiện quan hệ xã hội, nâng cao chất lượng hoạt động văn hóa. Phát triển là xu hướng tất yếu của cá nhân, cộng đồng xã hội con người. Quá trình phát triển của lịch sử cho thấy dù với bất kỳ phương thức sản xuất nào thì sự phát triển của con người đều phải dựa vào môi trường, hiểu theo nghĩa rộng là bao gồm tất cả các điều kiện sống của con người.
Giữa môi trường và phát triển có mối quan hệ hết sức chặt chẽ. Môi trường là địa bàn và đối tượng của sự phát triển, còn phát triển là nguyên nhân tạo nên các biến đổi của môi trường. Phát triển là mục đích tối cao mà loài người luôn hướng tới trong quá trình tồn tại. Trước đây, con người mới chỉ chú ý đến sự phát triển kinh tế và do đó, mọi nguồn tài nguyên quý báu trên Trái Đất đều được khai thác triệt để để phát triển.
Tiên phong trong lĩnh vực này là các quốc gia được gọi là các nước phát triển hay các nước công nghiệp mà hiện nay đã đạt tới một trình độ phát triển rất cao. Họ là tấm gương để các nước đang phát triển noi theo nhằm đạt tới một mức sống cao hơn, văn minh hơn…Xét một cách tổng thể, quá trình phát triển của xã hội loài người chưa bao giờ ngừng lại. Tuy nhiên, để đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, coi tăng trưởng kinh tế là mục tiêu số một, nhiều quốc gia cho rằng phải “tạm thời” hy sinh tính công bằng xã hội và môi trường để có được tốc độ tăng trưởng nhanh. Điều đó có nghĩa là phải chấp nhận một sự bất bình đẳng trong xã hội và một sự suy thoái môi trường ở mức độ nào đó.
Sau khi đạt được trình độ phát triển kinh tế cao, lúc bấy giờ sẽ có điều kiện để khắc phục dần bất bình đẳng về phân phối thu nhập trong xã hội và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm trong sạch lại môi trường. Ở nhiều nước, cái giá phải trả cho sự tăng trưởng kinh tế nhanh đó về mặt xã hội là sự đói nghèo của một bộ phận dân cư, là sự thất học của một số thế hệ trẻ em, là sự mở rộng các khu nhà ổ chuột ở đô thị, là tỷ lệ thất nghiệp kinh niên và thất nghiệp tạm thời luôn luôn cao. Còn cái giá về mặt môi trường là những hoang mạc trên những vùng đất trước đây từng là rừng nguyên sinh hay các mỏ khoáng sản, là các dòng sông đen đúa vì nước thải và bầu trời xám xịt vì khói bụi công nghiệp…Sự phát triển theo cách này đã dẫn đến sự nảy sinh các vấn đề mang tính toàn cầu như môi trường ngày càng bị ô nhiễm, suy thoái, các nguồn tài nguyên cạn kiệt… Và cứ như vậy, quá trình phát triển này sẽ đưa loài người đến đâu? Liệu loài người còn có thể tồn tại bao lâu? Dựa trên cơ sở nào để tồn tại?… Trên thế giới, nhiều hội nghị đã được tổ chức để bàn về vấn đề phát triển sao cho vẫn đảm bảo được nhu cầu nhưng không gây ảnh hưởng đến môi trường, không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Tại các hội nghị này, nhiều ý kiến đã được đưa ra, nhưng tựu trung lại thì đa số đều thống nhất rằng: “vấn đề môi trường và tăng trưởng kinh tế phải được giải quyết đồng bộ”(2), chỉ có phát triển một cách bền vững, gắn bó một cách hữu cơ mục tiêu phát triển với mục tiêu bảo vệ môi trường trong mọi hoạt động phát triển thì mới có điều kiện thành công.
Như vậy, cho dù phát triển có là quy luật tất yếu, là mơ ước muôn đời của nhân loại thì phát triển vẫn không thể được đẩy đến mức hủy hoại môi trường, nơi sự phát triển được thực hiện. Phát triển phải được đặt trong sự hài hòa với những yêu cầu hợp lý của bảo vệ môi trường. Và phát triển bền vững chính là phương thức đảm bảo sự hài hòa ấy. Vậy Phát triển bền vững là gì? 2.
KHÁI NIỆM VÀ LƯỢC SỬ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mặc dù chúng ta có thể tìm thấy những ý tưởng về sự phát triển lâu bền từ nhiều nền văn minh cổ đại(3), nhưng khái niệm “phát triển bền vững” thực sự chỉ mới xuất hiện trong thời gian gần đây, khi vấn đề môi trường trở thành một yếu tố giới hạn đe dọa sự tiếp tục tăng trưởng, phát triển; và khi việc gìn giữ và bảo vệ môi trường thực sự trở thành vấn đề sống còn của nhân loại, thuật ngữ này nhanh chóng trở nên quen thuộc, phổ biến. Theo một thống kê chưa thật đầy đủ, “ít nhất có tới 70 định nghĩa về phát triển bền vững đang được lưu hành”(4). Các nước thường căn cứ vào khái niệm khung do UNEP đưa ra, đồng thời căn cứ vào bối cảnh kinh tế, xã hội, chính trị, môi trường cụ thể của quốc gia mà đưa ra định nghĩa về phát triển bền vững làm cơ sở cho việc hoạch định, tổ chức thực hiện chiến lược, kế hoạch phát triển của đất nước mình. Cụm từ “phát triển bền vững” lần đầu tiên được sử dụng một cách chính thức trên quy mô quốc tế vào năm 1987, trong văn bản “Tương lai chung của chúng ta”, do WCED phát hành; theo đó, “phát triển bền vững” được hiểu là “sự phát triển đáp ứng những nhu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”.
Định nghĩa này khẳng định rõ rằng phát triển bền vững có ý nghĩa rộng hơn là bảo tồn môi trường; bởi vì, khái niệm chủ yếu tập trung chú ý tới phúc lợi lâu dài của loài người, khẳng định mọi thế hệ đều có quyền bình đẳng trong sử dụng và cải tạo tự nhiên nhằm duy trì sự sống và đảm bảo phát triển. Báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” nhấn mạnh: “Môi trường không tồn tại như một lĩnh vực tách biệt với những hoạt động, mong ước và nhu cầu của con người; và nếu ai đó có ý định bảo vệ môi trường mà tách khỏi những mối quan tâm của con người thì chỉ là đem lại cho từ “môi trường” một hàm ý rất ngây thơ về chính trị”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Môi trường là nơi chúng ta sinh sống, còn phát triển là cái mà chúng ta cố gắng làm để cho mọi thứ ngày càng tốt hơn bên trong môi trường đó. Môi trường và phát triển không thể tách rời nhau được”.
“Thông điệp trước tiên và hàng đầu của chúng ta là hướng về con người - mà cuộc sống của họ là mục đích tối cao của tất cả các chính sách về môi trường và phát triển”. Theo quan điểm chung, phát triển bền vững bao hàm những yêu cầu về sự phối hợp, lồng ghép của ít nhất ba mặt: tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Ngoài ba mặt chủ yếu đó, nhiều người còn đề cập tới những mặt (hay còn gọi là khía cạnh) khác của phát triển bền vững như chính trị, văn hoá, tinh thần, dân tộc…và đòi hỏi phải tính toán, cân đối chúng trong khi hoạch định chiến lược và chính sách phát triển kinh tế. Ba mặt nói trên tác động và quy định lẫn nhau.
Sự phát triển lâu dài và ổn định chỉ có thể đạt được dựa trên một sự cân bằng nhất định của chúng. Trong một thời kỳ cụ thể, người ta có thể đặt một mặt nào đó lên vị trí ưu tiên số một, song mức độ và thời hạn của sự ưu tiên đó là có giới hạn. Mọi quyết định phát triển đều cần nhìn nhận trên quan điểm bền vững nhằm hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn của loài người. Có thể tóm tắt những đặc điểm chủ yếu của phát triển bền vững như sau: - Mục đích phát triển là phải cải thiện chất lượng cuộc sống của loài người.
Phát triển kinh tế chỉ là một bộ phận quan trọng của phát triển nhưng đó không phải là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục đích. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế cần đạt đến một mức độ nhất định mới có khả năng cải thiện từng bước chất lượng cuộc sống, mới có năng lực và điều kiện bảo vệ tài nguyên, môi trường, hỗ trợ cho phát triển bền vững. - Phát triển cần dựa trên bảo vệ tài nguyên, môi trường; lấy việc khai thác, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên làm cơ sở. Đối với việc sử dụng các tài nguyên tái sinh, không được sử dụng quá khả năng tái sinh của chúng để đảm bảo sử dụng lâu bền.
Đối với tài nguyên không tái sinh, nên giảm sử dụng tới mức thấp nhất hoặc tìm mọi cách để có thể thay thế bằng tài nguyên tái sinh. - Hệ sinh thái tự nhiên là cơ sở chúng ta dựa vào để sinh tồn nên cần bảo vệ cơ cấu, chức năng và tính đa dạng của nó. Hơn nữa, khả năng chịu tải của hệ sinh thái trên Trái đất là có giới hạn, và sự giới hạn đó ở các vùng khác nhau cũng khác nhau, do đó cần định ra một chính sách cân bằng giữa số lượng nhân khẩu và phương thức sinh hoạt với khả năng chịu đựng của tự nhiên, đồng thời thông qua sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và quản lý nghiêm ngặt mà nâng cao giới hạn đó. - Phát triển cần phải bền vững, không những thỏa mãn nhu cầu hiện tại mà còn phải để lại cho các thế hệ tương lai một cơ sở tài nguyên, môi trường tốt đẹp để họ cũng có thể dựa vào đó mà thỏa mãn nhu cầu của mình.
Khi đánh giá tính bền vững, người ta có thể căn cứ vào hai nhóm chỉ tiêu, đó là: - Chỉ tiêu đo chất lượng cuộc sống: còn gọi là chỉ tiêu phát triển con người (HDI - Human Development Indicator), bao gồm thu nhập quốc dân tính theo đầu người, tuổi thọ, học vấn… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chỉ tiêu về tính bền vững sinh thái: bảo tồn các hệ sinh thái và đa dạng sinh học, cách thức sử dụng tài nguyên… Lịch sử phát triển bền vững chỉ ra rằng chưa bao giờ nhân loại quan tâm nhiều đến vấn đề môi trường và phát triển như hiện nay.