Luận văn thạc sĩ vnu ued sử dụng phương pháp đàm thoại phát hiện nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học phần hidrocacbon hóa học 11 nâng cao 001

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phương pháp đàm thoại phát hiện, nâng cao tính tích cực học tập cho học sinh lớp 11 trong môn hóa học.

• Tác giả: Trần Thị Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Đào Thị Việt Anh
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học
• Đề tài: Sử dụng phương pháp đàm thoại phát hiện nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh trung học phổ thông thông qua dạy học phần hiđrocacbon - Hóa học 11 nâng cao
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Đổi mới phương pháp dạy học hoá học ở trường phổ thông
• 1.3. Cơ sở Tâm lý học và Lí luận dạy học hiện đại
• 1.4. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học
• 1.5. Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hóc học ở trường phổ thông
• 1.6. Phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh qua giảng dạy hoá học ở trường phổ thông
• 1.6.1. Tính tích cực nhận thức (TTCNT)
• 1.6.2. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.6.3. Cơ sở khoa học của phương pháp đàm thoại phát hiện (vấn đáp tìm tòi)
• 1.6.4. Khái niệm phương pháp đàm thoại
• 1.6.5. Phương pháp đàm thoại phát hiện (vấn đáp tìm tòi)
• 1.6.6. Thực trạng việc sử dụng PPDH tích cực nói chung và sử dụng PPĐT phát hiện nói riêng ở một số trường THPT hiện nay
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÀM THOẠI PHÁT HIỆN TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON – HÓA HỌC 11 NÂNG CAO
• 2.1. Phân tích nội dung, cấu trúc chương trình hóa học hữu cơ – Hóa học 11 nâng cao ở trường THPT
• 2.2. Hệ thống kiến thức của phần Hóa học hữu cơ 11 nâng cao
• 2.3. Đặc điểm nội dung kiến thức phần hiđrocacbon
• 2.4. Sử dụng phương pháp đàm thoại phát hiện trong dạy học hóa học ở trường THPT
• 2.5. Nguyên tắc lựa chọn PPĐT phát hiện trong dạy học hóa học ở trường THPT
• 2.6. Kỹ thuật đặt câu hỏi trong PPĐT phát hiện
• 2.7. Quy trình sử dụng PPĐT phát hiện trong dạy học hóa học phổ thông
• 2.8. Vận dụng qui trình sử dụng PPĐT phát hiện trong dạy học phần hiđrocacbon – Hóa học 11 nâng cao
• 2.9. Xây dựng hệ thống câu hỏi đàm thoại phát hiện trong phần hiđrocacbon – Hóa học 11 nâng cao
• 2.10. Một số nội dung kiến thức có thể sử dụng câu hỏi đàm thoại phát hiện trong phần hiđrocacbon – Hóa học 11 nâng cao
• 2.11. Cơ sở sắp xếp hệ thống câu hỏi. Hệ thống câu hỏi đàm thoại phát hiện trong phần hiđrocacbon – Hóa học 11 nâng cao
• 2.12. Thiết kế một số giáo án sử dụng PPĐT phát hiện khi dạy học phần hiđrocacbon – Hóa học 11 nâng cao
• 2.13. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Chọn địa bàn và đối tượng thực nghiệm
• 3.6. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Xử lí và phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.9. Xử lí kết quả thực nghiệm
• 3.10. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát huy tính tích cực học tập của học sinh THPT

Phát huy tính tích cực học tập của học sinh THPT là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, trong môn hóa học, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như phương pháp đàm thoại phát hiện có thể giúp học sinh chủ động hơn trong việc tiếp thu kiến thức. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu bài tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng giao tiếp.

1.1. Khái niệm về tính tích cực học tập của học sinh

Tính tích cực học tập của học sinh được hiểu là khả năng tự giác, chủ động trong việc tiếp thu kiến thức. Điều này không chỉ bao gồm việc học thuộc lòng mà còn là khả năng tư duy, phân tích và áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

1.2. Vai trò của phương pháp đàm thoại trong dạy học hóa học

Phương pháp đàm thoại phát hiện giúp học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động. Qua việc đặt câu hỏi và thảo luận, học sinh có cơ hội để khám phá kiến thức một cách sâu sắc hơn, từ đó phát huy tính tích cực trong học tập.

II. Thách thức trong việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh THPT

Mặc dù có nhiều phương pháp dạy học tích cực, nhưng việc áp dụng chúng trong thực tế vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là sự thụ động của học sinh trong việc tiếp thu kiến thức. Nhiều học sinh vẫn phụ thuộc vào giáo viên và không chủ động tìm tòi, khám phá kiến thức mới.

2.1. Sự thụ động trong học tập của học sinh

Nhiều học sinh vẫn có thói quen học thuộc lòng mà không hiểu sâu về kiến thức. Điều này dẫn đến việc các em không thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn, làm giảm hiệu quả học tập.

2.2. Thiếu kỹ năng giao tiếp và tư duy phản biện

Kỹ năng giao tiếp và tư duy phản biện là rất quan trọng trong học tập. Tuy nhiên, nhiều học sinh chưa được rèn luyện đầy đủ những kỹ năng này, dẫn đến việc các em không thể tham gia tích cực vào các hoạt động học tập.

III. Phương pháp đàm thoại phát hiện trong dạy học hóa học 11

Phương pháp đàm thoại phát hiện là một trong những phương pháp dạy học tích cực hiệu quả trong môn hóa học. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng giao tiếp. Việc xây dựng hệ thống câu hỏi hợp lý là rất quan trọng để phát huy tính tích cực của học sinh.

3.1. Nguyên tắc xây dựng câu hỏi trong phương pháp đàm thoại

Câu hỏi trong phương pháp đàm thoại cần được xây dựng một cách hợp lý, từ dễ đến khó, để dẫn dắt học sinh từ những kiến thức cơ bản đến những kiến thức phức tạp hơn. Điều này giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu bài hơn.

3.2. Quy trình sử dụng phương pháp đàm thoại trong dạy học

Quy trình sử dụng phương pháp đàm thoại bao gồm việc chuẩn bị câu hỏi, tổ chức thảo luận và tổng kết kiến thức. Giáo viên cần tạo ra một môi trường học tập thoải mái để học sinh có thể tự do bày tỏ ý kiến và thảo luận.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp đàm thoại phát hiện

Việc áp dụng phương pháp đàm thoại phát hiện trong dạy học hóa học 11 đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức một cách chủ động mà còn phát triển được nhiều kỹ năng mềm quan trọng.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ thực nghiệm sư phạm

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng phương pháp đàm thoại phát hiện đã giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh. Học sinh tham gia tích cực hơn vào các hoạt động học tập và có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn tốt hơn.

4.2. Phản hồi từ học sinh về phương pháp dạy học

Học sinh đã có những phản hồi tích cực về phương pháp đàm thoại phát hiện. Các em cảm thấy hứng thú hơn với môn học và tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến của mình.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Phương pháp đàm thoại phát hiện là một công cụ hữu hiệu trong việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh THPT. Để đạt được hiệu quả cao hơn, cần tiếp tục nghiên cứu và cải tiến phương pháp này trong dạy học hóa học.

5.1. Đề xuất cải tiến phương pháp dạy học

Cần có những cải tiến trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi và tổ chức các hoạt động học tập để phát huy tối đa tính tích cực của học sinh.

5.2. Tương lai của phương pháp đàm thoại trong giáo dục

Phương pháp đàm thoại phát hiện sẽ tiếp tục được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi trong giáo dục, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học trong các môn học khác nhau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử của vấn đề nghiên cứu Phương pháp đàm thoại phát hiện có từ thời Socrate, thế kỉ thứ III TCN. Phương pháp này dựa trên các câu hỏi - đáp, học sinh không tự khám phá mà chỉ theo từng bước lý luận do giáo viên đưa ra. Bởi vậy, phương pháp này có thể gọi là phương pháp khám phá thụ động.

Thuật ngữ “Orixtic” hay còn gọi phương pháp phát kiến, tìm tòi, điều này đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu như S.E Raicop,…vào những năm 70 của thế kỷ XIX. Các nhà khoa học này đã nêu lên phương án tìm tòi, phát kiến trong dạy học nhằm hình thành những năng lực nhận thức của học sinh bằng cách đưa học sinh vào hoạt động tìm kiếm ra tri thức, học sinh là chủ thể hoạt động học, là người sáng tạo ra hoạt động học. Đây có thể coi là một trong những cơ sở lý luận của phương pháp dạy học này. Trong các phương pháp vấn đáp có vấn đáp tìm tòi - vấn đáp phát hiện hay đàm thoại, vấn đáp giải thích- minh hoạ, vấn đáp tái hiện.

Vấn đáp tìm tòi được gọi là vấn đáp phát hiện hay đàm thoại. Với phương pháp này giáo viên tổ chức đối thoại, trao đổi ý kiến tranh luận giữa thầy và cả lớp, có khi giữa trò và trò, thông qua đó học sinh nắm được tri thức mới. Hệ thống câu hỏi được sắp xếp hợp lý giữ vai trò chỉ đạo, tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết. GV đóng vai trò người tổ chức sự tìm tòi còn học sinh thì tự lực phát hiện kiến thức mới.

Vì vậy kết thúc cuộc đàm thoại học sinh có được niềm vui của sự khám phá. Cuối giai đoạn đàm thoại, GV khéo léo vận dụng các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra và được bổ sung, chỉnh lý khi cần thiết. Trong những năm gần đây, ở Việt Nam có rất nhiều tác giả nghiên cứu PPDH nói chung. Trong đó, PPĐT phát hiện cũng có khá nhiều tác giả đề cập đến.

Tuy nhiên, trong dạy học hóa học việc nghiên cứu sâu về PP này còn ít được quan tâm. Nghiên cứu việc sử dụng PPĐT phát hiện trong dạy học có một số luận văn ThS sau: - Luận văn của ThS. Nguyễn Sơn Hà với đề tài: “Vận dụng phương pháp đàm thoại phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học bất đẳng thức cho học sinh 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khá giỏi”. Luận văn thuộc chuyên ngành phương pháp dạy học môn toán, năm 2007.

- Luận văn của ThS. Đào Tuyết Nhung với đề tài “Vận dụng phương pháp đầm thoại gợi mở vào dạy học địa lý kinh tế xã hội Việt Nam lớp 12 THPT theo hướng tích cực”. Luận văn thuộc chuyên ngành PPDH môn địa lý năm 2005. Đối với bộ môn hóa học có một số đề tài nghiên cứu sau: - Khóa luận tốt nghiệp của cử nhân Nguyễn Thị Phượng với đề tài “Sử dụng phương pháp đàm thoại phát hiện nhằm tích cực hóa hoạt động của người học thông qua giảng dạy phần phi kim lớp 10 chương trình nâng cao” dưới sự hướng dẫn của TS.

Nguyễn Đức Dũng (năm 2009). - Luận văn của ThS. Đinh Thanh Tú với đề tài: “Sử dụng phương pháp đàm thoại phát hiện nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua dạy học hóa học vô cơ lớp 11 chương trình nâng cao trung học phổ thông” dưới sự hướng dẫn của PGS. Đặng Thị Oanh (năm 2011).

Đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông 1. Cơ sở Tâm lí học và Lí luận dạy học hiện đại [11, tr.126] Tâm lí học và Lí luận dạy học hiện đại khẳng định: Con đường có hiệu quả nhất để làm cho HS nắm vững kiến thức và phát triển năng lực sáng tạo là phải đưa HS vào vị trí của chủ thể nhận thức, thông qua hoạt động tự lực của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, phát triển năng lực sáng tạo và hình thành quan điểm đạo đức. Xu hướng đổi mới PPDH hiện nay: Tổ chức cho người học được học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, sáng tạo trong đó cốt lõi là xây dựng PP hoạt động sáng tạo. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học [26, tr.1] Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1 - 1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12 - 1996), Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI, được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (12 - 1998), được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt là chỉ thị số 15 (4 - 1999).

Luật Giáo dục, điều 24.2, đã ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh". Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hoá học ở trường phổ thông [4, tr. Một số quan điểm dạy học làm cơ sở lí luận của việc đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông a.

Dạy học lấy người học làm trung tâm Quan điểm này được đưa ra lần đầu tiên vào thế kỉ XX do nhà sư phạm người Mỹ I.Dewey với mong muốn đổi mới phương châm giáo dục. Bản chất của dạy học hướng vào người học là đặt người học vào vị trí trung tâm của quá trình dạy học, xem cá nhân người học với những phẩm chất, năng lực riêng của mỗi người, vừa là chủ thể vừa là mục đích cuối cùng của quá trình đó, phấn đấu cá thể hoá quá trình học tập để cho các tiềm năng của mỗi cá nhân được phát huy tối ưu. Dạy học tích cực hóa hoạt động người học Chương trình này do bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức và thực hiện trong năm 1994 - 1995 nhằm đáp ứng nhu cầu sự nghiệp đổi mới GD&ĐT. Chương trình này nhằm đáp ứng một cách tích cực yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề.

Bản chất của việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hoá người học là tổ chức cho người học được tập trung hoạt động và bằng hoạt động và bằng hoạt động tự giác tích cực sáng tạo, trong đó việc xây dựng phong cách học tập và sáng tạo là cốt lõi của việc đổi mới phương pháp giáo dục nói chung và phương pháp dạy học nói riêng. Phương hướng đổi mới PPDH Hóa học Tình hình thực trạng sử dụng PPDH hóa học đòi hỏi phải có những biện pháp mạnh mẽ, đồng bộ, khẩn trương khắc phục những khuyết điểm thiếu sót, góp 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phần nâng cao chất lượng dạy học hoá học nói riêng và các môn học ở trường phổ thông nói chung. Có thể nêu ra các phương hướng hoàn thiện PPDH hóa học trong những năm tới ở nước ta như sau: * Hoàn thiện chất lượng các PPDH hiện có và sử dụng tổng hợp các phương pháp dạy học - Tổ chức cho người học được học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, sáng tạo. - Tăng cường sử dụng thí nghiệm, phương tiện trực quan và phải dạy cho học sinh biết tự nghiên cứu và tự học khi sử dụng chúng.

- Tăng cường năng lực vận dụng tri thức đã học vào cuộc sống và sản xuất luôn đổi mới. - Đổi mới hoạt động học tập của học sinh và tăng thời gian dành cho học sinh hoạt động trong giờ học. Dành thời gian thích đáng để chỉ dẫn, uốn nắn phương pháp học tập cho học sinh. - Từng bước đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá nhằm đánh giá cao những biểu hiện chủ động sáng tạo kiến thức để giải quyết các vấn đề có liên quan đến thực tiễn.

- Sử dụng phối hợp các PPDH, khai thác và tận dụng mặt tốt của mỗi phương pháp dạy học. * Sáng tạo ra các PPDH mới bằng các cách sau đây: - Liên kết nhiều PPDH riêng rẽ thành những phương pháp dạy học phức hợp có hiệu quả cao hơn. - Liên kết PPDH với các phương tiện kĩ thuật dạy học hiện đại. - Chuyển hoá PP khoa học thành PPDH đặc thù của môn.

Phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh qua giảng dạy hoá học ở trường phổ thông 1. Tính tích cực nhận thức [9], [14], [21], [26] 1. Học tập của học sinh là quá trình nhận thức tích cực Học tập chính là hoạt động nhận thức của người học. Vì vậy, bất kì một quá trình nhận thức nào cũng là một quá trình tích cực, thể hiện ở chỗ: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Sự phản ánh sự vật, hiện tượng diễn ra trong quá trình hoạt động của các bộ phận tích cực của vỏ não.

Sự phản ánh bản chất của đối tượng đòi hỏi trải qua hoạt động tư duy phức tạp dựa trên những thao tác logic. - Sự phản ánh đó đòi hỏi sự lựa chọn từ vô số những sự vật, hiện tượng của hiện thực. Chủ thể nhận thức phải tích cực lựa chọn chỉ những cái trở thành đối tượng phản ánh. Với sự tiếp cận lịch sử nhân văn chúng ta nhận thấy rằng, muốn tồn tại và phát triển, con người bằng hoạt động cơ bản của bản thân mình là lao động đã chế ngự, cải tạo tự nhiên và cải tạo xã hội.

Trong quá trình đó con người tích lũy được những kinh nghiệm mà chúng được kết tinh dưới dạng đặc biệt là văn hóa vật chất và văn hóa đó tồn tại khách quan ngoài mỗi con người. Song nó lại là nguồn gốc tâm lí của mỗi con người cụ thể, là cái khả năng (dưới dạng tiềm năng) như là nguyên liệu của sản phẩm tương lai. Tính tích cực: Một khái niệm quan trọng trong lý luận dạy học, dưới góc độ triết học, bản chất tính tích cực là thái độ cải tạo của chủ thể với khách thể, đối với những sự vật, hiện tượng xung quanh. Khi nói về sự cần thiết phát huy tính tích cực của HS trong quá trình học tập, I.Kharlamôp đã nêu: “tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể, nghĩa là của người hành động”.