Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUỒN LỰC TRÍ TUỆ 1.1 Quan niệm về trí tuệ và nguồn lực trí tuệ LJ Khai niệm trí tuệ Thuật ngữ “trí tuệ” và những thuật ngữ gắn gũi với nó như “trí”, "trí khôn”, “tri thông minh”, “tri tuệ” là những thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày cũng như trong khoa học, nhưng chưa bao giờ định nghĩa một cách rõ rằng và thống nhất. Từ xưa ,“trí"theo Mạnh Tử có mam mống bẩm sinh, là cái “ta có sẩn đó vậy, nguồn gốc của trí là lòng phải chăng”. Như vậy, trí không những là trí thông minh mà còn là tâm trí, là tấm lòng biết cân nhắc, biết suy xét , Theo tiếng Việt thi trí có nghĩa là vừa khôn, vừa ngoan. Theo Tuân tử thì cái biết trong người gọi là “tri”, “tri” là hợp với cái gì ở ngoài gọi là “tri”.
Như vậy nguồn gốc của trí tuệ là sự phù hợp giữa nội tâm và hiện thực bên ngoài, là lý trí thực hành. Ngày nay các nhà khoa học cũng đã đưa ra rất nhiều định nghĩa khác nhau về "trí tuệ”, Theo các tác giả Đại bách khoa toàn thư pháp thì: Trí tuệ là năng khiếu hiểu biết mà công cụ là ngôn ngữ. Từ điển Ngôn ngữ tiếng Nga cho rằng trí tuệ là hoạt động nhận thức của con người, là khả năng tư duy một cách lôgic và sáng tạo. Từ điển Tiếng Việt định nghĩa trí tuệ là khả năng nhận thức lý tính đạt đến một trình độ nhất định.
Các nhà tâm lý học lại nhấn mạnh đến cơ chế hoạt động tâm lý phức hợp bao gồm khả năng nhận thức, ngôn ngữ, vận động và khả năng thích ứng với xã hội. Tuy có nhiều định nghĩa khác nhau về tri tuệ, song nhìn chung cdc định nghĩa đều nhấn mạnh đến khả năng nhận thức, khả năng tư duy sắng tạo thích ứng với xã hội của con người, Sở dĩ có nhiều định nghĩa khác nhau như vậy vì trí tuệ là một vấn để rất phức tạp. Nó được biểu hiện ra ở nhiều mặt, liên quan đến nhiều hiện tượng tâm lý và là đối tượng của nhiễu bộ môn khoa học như : Triết học, xã hội học, tâm lý học, y học, giáo dục học.Do đó để hiểu được đẩy đủ hơn, hoàn chỉnh hơn vẻ khái niệm này, chúng ta cẩn tìm hiểu nguồn gốc và đặc trưng cơ bản của trí LUỆ. Về nguồn gốc, trí tuệ có ngudn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội - Nguồn géc tự nhiên: Cũng giếng như ý thức, mọi quá trình hoạt động trí tuệ xảy ra trong con người tất yếu phải có một cơ sở vật chất tương ứng.
Những thành tựu đạt được trên các lĩnh vực khoa học cho phép khẳng định: cơ sở vật chất của trí tuệ chính là bộ não con người. Trải qua quá trình tiến hoá lâu dài của lịch sử hàng triệu năm, bộ não con người đã phát triển từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp và ngày càng hoàn thiện, nó là sản phẩm cao nhất của giới tự nhiên và là cơ quan vật chất của trí tuệ. Trí tuệ của con người còn bắt đầu được hình thành và phát triển từ việc cải tạo thế giới tự nhiên thông qua hoạt động thực tiễn. Qua quá trình hoạt động thực tiễn, thế giới vật chất được phản ánh vào bộ não người và trở thành nguồn cung cấp nguyên liệu cẩn thiết, vô tận cho sự hình thành và phát triển của tri tuệ.
Nhờ vậy mà hoạt động trí tuệ mới được diễn ra một cách bình thường, liên tục. Từ đó năng lực trí tuệ mới không ngừng được bổ sung và phát triển. - Nguồn gốc xã hội: Đó là sự kế thừa các thế hệ và kế thừa lịch sử. Chúng ta thấy rằng lịch sử xã hội loài người là một quá trình phát triển liên tục, kế tiếp nhau của các nên văn minh.
Trong đó các thế hệ trước đã để lại những tinh hoa trí tuệ mà các thế hệ sau trần trọng, giữ gìn, kế thữa và phát triển. xem đó là “nguấn von" vô giá. Đến lượt mình bằng ban tay và khối ác các thế hệ sau tiếp tục sáng tạo ra các tinh hoa trí tuệ mới ở những trình độ mới cao hơn. VỀ đặc trưng, trí tuệ mang bản chất sắng tao.
Sáng tạo được hiểu là sự vượt thoát khỏi cái cũ, lỗi thời, khám phá ra cái mới trên cơ sở kế thừa, bổ sung và phát triển những tri thức cũ ma chủ thể đã tích luỹ được. Cái mới đó đạt đến một sự biến đổi về chất trong sự vật, hiện tượng, tạo ra một khả năng mới trong việc tim ra phương pháp và giải quyết các lớp vấn để tiếp theo. Do đó sáng tạo được xem là một đặc trưng quan trọng nhất mang bản chất của trí tuệ. Về cấu trúc, trí tuệ của mỗi người là một chỉnh thể thống nhất giữa phẩm chất trí tuệ và năng lực trí tuệ.
Phẩm chất trí tuệ thể hiện ở tính độc lập, tính phê phán của tư duy, tính mềm dẻo, linh hoạt, minh mẫn. Năng lực trí tuệ, đó là toàn thể những tiểm năng trí tuệ đã được bộc lộ ra và phát huy trong quá trình phát triển. Tóm lại, từ nguỗn gốc, đặc trưng và cấu trúc của trí tuệ, ta có thể nêu ra định nghĩa khái quát về trí tuệ như sau: Trí tuệ là sdn phẩm sắng tạo về tỉnh thần của con người, thể hiện qua việc huy động có hiệu quả lượng tri thức tích luỹ vào quá trình cải biến tự nhiên, xã hội và cdi tạo ban thân con người trong sự phát triển ngày càng tiến bộ, văn mình.12 Khái niệm nguén lực trí tuệ Để làm rõ khái niệm nguồn lực trí tuệ trước hết cẩn làm rõ khái niệm “nguồn luc”, Chúng ta có thể khẳng định rằng những thành tựu mà con người đại được trong quá trình phát triển, chính là do con người đã biết khơi dậy và phát huy tổng thể các nguồn lực. Vậy thế nào là nguồn lực ? Tuy có nhiều cách diễn đạt khác nhau, song đến nay phan lớn các tác giả déu cho rằng: Dưới dang tổng quát, nguồn lực là toàn hộ những yếu tố đã, dang và sẽ có khả năng tạo ra sức mạnh tổng hợp thúc đẩy quá trình cải biến tự nhiên và xã hội.
Như vậy, khái niệm nguồn lực hàm chứa trong nó không chỉ những sức mạnh, năng lực đã được bộc lộ và phát huy tác dung, mà cả những sức mạnh, năng lực còn ở dạng tiểm ẩn, tiếp tục nảy sinh và sẽ được khơi dậy, khai thác, sử dụng trong hoạt động thực tiễn, Dựa vào các tiêu chi khác nhau người ta chia nguồn lực ra thành nguỗn lực vật chất và tinh than; nguồn lực kinh tế và văn hoá; nguồn lực trong nước và nước ngoài.Trong tổng hợp nguồn lực của nhát triển thì nguồn lực con người được coi là quan trọng nhất, là nguồn lực của mọi nguồn lực. Nguồn lực con người được cấu thành bởi nhiều yếu tế khác nhau, trong đó bộ phận có ý nghĩa quyết định chất lượng của nguồn lực con người chính là trí tuệ, Với tư cách là một nguồn lực, trí tuệ của các chủ thể không tổn tại một cách biệt lập, tách rời mà liên kết với nhau trong một hệ thống thống nhất, tạo thành nguồn sức mạnh của một quốc gia, dân tộc. Từ việc tìm hiểu các vấn để trên chúng ta có thể đi đến khái niệm về nguồn lực trí tuệ như sau: Neudn lực trí tuệ là pham trù dùng để chỉ một bộ phận của nguồn lực con người, và đời sống tỉnh than của xã hội, bao gầm những tiém năng, năng lực và tap hợp các giá trị sáng tạo về tỉnh thần của mỗi cá nhân, của các tập thể, của các cộng động người.irang một xã hội nhất định. Nguân lực đó có khả năng tạo ra sức mạnh tổng hợp của quá trình phát triển tự nhiên, xã hội va bdn thân con người.
Nguồn lực trí tuệ được làm rõ hơn qua việc tim hiểu cấu trúc và đặc tính của chúng. VỀ cấu trúc, nguồn lực trí tuệ bao gầm ba bộ phận Một là, nguồn lực trí tuệ của xã hội được cấu thành từ nguồn lực trí tuệ của cá nhân trong xã hội. Nguồn lực trí tuệ của cá nhân được thể hiện hết sức đa dạng, phong phú biểu hiện ở những cấp độ khác nhau. Nó phản ánh những nội dung khác nhau như: khả năng tiếp thu nhanh nhạy tri thức, khả năng thao tác linh hoạt trong hành vi, trong ứng xử và trong hoạt động thực tiễn.
Khi nguồn lực trí tuệ của cá nhân kết hợp với toàn thể những nguồn lực khác của con người sẽ tạo ra nguồn lực của chính mình. tổng hợp ngudn lực trí tuệ của các cá nhân sẽ tạo thành nguồn lực trí tuệ của xã hội. Hai là, nguồn lực tri tuệ của xã hội được cấu thành từ nguẫn lực trí tuệ của các tập thể, các cộng đẳng người trong xã hội Xã hội là một kết cấu vật chất có tổ chức cao nhất trong hệ thống sống, đó là một khối liên kết giữa các cá nhân có sự tác động biện chứng với nhau. Trong xã hội có nhiều tập thể, nhiều cộng đẳng người, mỗi cộng đồng có những hoạt động trí tuệ đặc thù thể hiện sức mạnh trí tuệ riêng của cộng đồng mình.
Tổng hợp nguồn lực trí tuệ của các cộng đẳng trong xã hội tạo thành nguồn lực trí tuệ của toàn xã hội. Nguồn lực trí tuệ của xã hội sẽ được phản ánh qua những thành tựu khoa học, kỹ thuật, trình độ lý luận, chính trị, các giá trị văn hoá.mà dan tộc đó đạt được trong một thời điểm nhất định. Ba là, nguồn lực trí tuệ của xã hội được tạo thành từ tập hợp các giá trị sảng tạo về tinh thần của can người Đó là một tập hợp giá trị biểu hiện những khả năng, những năng lực sáng tạo về tinh than của con người thuộc các lĩnh vực khác nhau, trong đó nổi lên là hoạt động khoa học. Sự ra đời và phát triển của khoa học là thành quả vĩ đại của trí tuệ con người, lực lượng chủ yếu tham gia vào hoạt động khoa học là giới trí thức, đội ngũ các nhà khoa học có trình độ chuyên môn hoá cao, có năng lực sáng tạo lớn.
Tuy nhiên mọi năng lực sáng tạo trong lĩnh vực hoạt động khoa học nói riêng, các hoạt động khác nói chung đều phải xuất phát từ thực tiễn. Thực tiễn chính là nguồn gốc, là nén tang cho hoạt động sáng tạo, Thực tiễn cũng chính là thước đo mọi sự đúng sai của nhận thức. Ngoài các bộ phận tạo thành cấu trúc như đã nêu trên thì trí tuệ với tư cách là một ngudn lực, nó còn có các đặc tinh cơ bản.