ĐẶT VẤN ĐỀ Ngay t thời cổ xưa, người ta đã biết máu rất quan trọng và cần thiết cho sự sống [1]. Trải qua trên 100 năm, kể t khi hệ nhóm máu ABO được nhà bác học vĩ đại Karl Landsteiner phát hiện, cho đến năm 2016, Hội Truyền máu Quốc tế (ISBT) đã chính thức công nhận có 36 hệ thống nhóm khác nhau [2],[3],[4]. Sự phát hiện ra các hệ nhóm máu khác nhau là rất quan trọng và là tiền đề cho chuyên ngành truyền máu trên toàn thế giới đi sâu nghiên cứu để đạt được nhiều thành tựu to lớn trong việc bảo đảm an toàn truyền máu (ATTM) [1],[2],[3],[4]. Truyền máu ch là một liệu pháp điều trị hỗ trợ, nhưng lại hết sức cần thiết và quan trọng, truyền máu đã được áp dụng để điều trị hỗ trợ cho các phương pháp điều trị chính tại hầu hết các chuyên khoa của lĩnh vực y học như sản khoa, ngoại khoa, nội khoa, cấp cứu, nhi khoa và điều trị u bướu… Hiện nay, khi triển khai những phương pháp điều trị mới, tiên tiến như ghép tạng, ghép tế bào gốc, mổ tim… cũng cần truyền máu và các chế ph m trong suốt quá trình điều trị.
Máu, chế ph m máu quan trọng như vậy, nhưng truyền máu cũng có thể gây ra những tai biến nghiêm trọng cho người bệnh nếu các quy định, quy t c về ATTM không được tuân thủ [1],[5],[6],[7],[8],[9],[10],[11]. Hiện nay, tại các nước phát triển, công tác đảm bảo ATTM về mặt miễn dịch đã được thực hiện một cách triệt để và thường quy các xét nghiệm trước truyền máu bao gồm: Định nhóm máu hệ ABO, Rh và một số hệ nhóm máu khác; xét nghiệm hòa hợp miễn dịch ở các điều kiện 22°C, 37°C và có sử dụng kháng globulin người (Anti Human Globulin: AHG); sàng lọc, định danh kháng thể bất thường (KTBT). Nhờ thực hiện đồng bộ và thường quy các xét nghiệm trên mà ATTM về mặt miễn dịch tại các nước này đã được bảo đảm và đã hạn chế được tối đa các tai biến truyền máu [11], [12], [13], 2 [14],[15],[16],[17]. Tại nước ta, công tác bảo đảm ATTM về mặt miễn dịch đã được triển khai, nhưng chưa được thực hiện một cách đầy đủ tại các bệnh viện; các xét nghiệm trước truyền máu hầu hết mới ch được thực hiện, bao gồm: Xác định nhóm máu hệ ABO, hệ Rh với kháng nguyên D, xét nghiệm hòa hợp miễn dịch ở điều kiện 22°C.
Các xét nghiệm hòa hợp miễn dịch ở điều kiện 37°C và AHG, sàng lọc KTBT vẫn chưa được thực hiện một cách thường quy ở nhiều bệnh viện [1],[5]. Để góp phần nâng cao hiệu quả điều trị, giúp người bệnh được truyền máu an toàn và hiệu quả hơn, Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương (HHTMTU) đã sản xuất thành công bộ panel hồng cầu sàng lọc và định danh KTBT. Bộ panel hồng cầu của Viện HHTMTU đã nhanh chóng được ứng dụng vào thực tiễn để triển khai xét nghiệm sàng lọc và định danh KTBT cho cả bệnh nhân (BN), người hiến máu (NHM) tại Viện HHTMTU và tại nhiều bệnh viện khác. Để đánh giá được chất lượng, khả năng phát hiện và tính ứng dụng của bộ panel hồng cầu được sản xuất trong nước này cho những bệnh nhân được truyền máu tại Viện HHTMTU, thúc đ y đưa xét nghiệm này vào thực hiện thường quy tại các bệnh viện trên phạm vi toàn quốc, góp phần bảo đảm ATTM và thực hiện truyền máu có hiệu quả hơn cho người bệnh, do vậy chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu phát hiện kháng thể bất thường bằng bộ panel hồng cầu của Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương để đảm bảo truyền máu có hiệu lực” với hai mục tiêu: 1.
Nghiên cứu phát hiện tỷ lệ và đặc điểm kháng thể bất thường hệ hồng cầu ở bệnh nhân bệnh máu bằng bộ panel hồng cầu của Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương sản xuất; 2. Bước đầu đánh giá kết quả truyền máu hòa hợp kháng nguyên nhóm máu cho người bệnh được truyền máu có kháng thể bất thường. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các hệ nhóm máu hồng cầu 1.
Sơ lược lịch sử phát hiện các hệ nhóm máu hồng cầu Năm 1901, nhà bác học vĩ đại Karl Landsteiner (1868-1943) - người Mỹ gốc Áo đã phát hiện ra nhóm máu hệ ABO, đây là hệ nhóm máu đầu tiên được phát hiện ở người và cũng là hệ nhóm máu đóng vai trò quan trọng nhất trong thực hành truyền máu. Việc phát hiện ra nhóm máu hệ ABO đã mở ra cho ngành truyền máu một trang mới. Bệnh nhân đã được truyền máu an toàn và mang lại hiệu quả cao trong điều trị khi được thực hiện truyền máu hòa hợp nhóm máu hệ ABO [1],[2],[3],[9],[16],[17],[18]. Năm 1940, nhà bác học Karl Lansteiner và Wiener đã gây miễn dịch cho thỏ bằng hồng cầu kh Rhesus và đã thu được một kháng thể gây ngưng kết với khoảng 85% hồng cầu người da tr ng ở New York, kháng nguyên (KN) tương ứng với kháng thể (KT) này là kháng nguyên D.
Các KN khác của hệ Rh lần lượt được phát hiện, cho đến thời điểm hiện nay, người ta đã chứng minh hệ Rh là hệ nhóm máu phức tạp nhất với khoảng 55 KN khác nhau; tuy nhiên, các kháng nguyên chính, quan trọng của hệ Rh vẫn là D, C, c, E, e. Hệ nhóm máu Rh là hệ nhóm máu có vai trò quan trọng thứ hai trong thực hành truyền máu. Cũng nhờ phát hiện ra hệ nhóm máu hệ Rh mà người ta đã lý giải được cơ chế gây bệnh vàng da tan huyết ở trẻ sơ sinh là do có sự bất đồng nhóm máu hệ Rh giữa mẹ và thai. Truyền máu hòa hợp KN nhóm máu hệ Rh đã giúp cho người bệnh được truyền máu an toàn và hiệu quả hơn [1],[3], [4] , [9],[18],[19],[20],[21].
Những năm sau đó, nhiều hệ nhóm máu khác như hệ Kell, Kidd, Duffy và MNS. đã lần lượt được phát hiện. Đặc biệt, những năm gần đây, 4 với sự phát triển rất mạnh mẽ của khoa học công nghệ, với những tiến bộ vượt bậc trong lĩnh vực sinh học phân tử và những hiểu biết mới, toàn diện về bộ gen của người mà nhiều hệ nhóm máu mới đã được phát hiện như Forssman, Junior, Langereis, Vel và CD 59. Việc phát hiện ra các hệ nhóm máu trên đã tạo tiền đề cho việc đi sâu nghiên cứu để đề ra các biện pháp đảm bảo ATTM về mặt miễn dịch cho người bệnh[1],[2],[3],[4],[9],[22], [23],[24],[25].
Các hệ nhóm máu đã được Hội Truyền máu quốc tế công nhận Cho đến thời điểm năm 2016, đã có 36 hệ nhóm máu khác nhau đã được ISBT chính thức công nhận (Bảng 1. Các hệ nhóm máu đã được ISBT công nhận [2],[3] Số Tên hệ thống Ký hiệu Số KN Tên gen* Số CD NST 001 ABO ABO 4 ABO 9 002 MNS MNS 46 GYPA, GYPB, GYPE CD235 4 003 P1PK P1 3 A4GALT 22 004 Rh RH 55 RHD, RHCE CD240 1 005 Lutheran LU 20 LU CD239 19 006 Kell KEL 35 KEL CD238 7 007 Lewis LE 6 FUT3 19 008 Duffy FY 5 FY CD234 1 009 Kidd JK 3 JK 18 010 Diego DI 22 SLC14A1 CD233 17 011 Yt YT 2 ACHE 7 012 Xg XG 2 XG, MC2 CD99 X/Y 013 Scienna SC 7 ERMAP 1 5 014 Dombrock DO 8 DO CD297 12 015 Colton CO 4 AQP1 7 016 Landsteiner- LW 3 ICAM4 CD242 19 Wiener 017 Chido/Rodgers CH/RG 9 C4A, C4B 6 018 H H 1 FUT1 CD173 19 019 Kx XK 1 XK X 020 Gerbich GE 11 GYPC CD236 2 021 Cromer CROM 18 DAF CD55 1 022 Knops KN 9 CR1 CD35 1 023 Indian IN 4 CD44 CD44 11 024 Ok OK 3 BSG CD147 19 025 Raph RAPH 1 CD151 CD151 11 026 John Milton JMH 6 SEMA7A CD108 15 Hagen 027 I I 1 GCNT2 6 028 Globoside GLOB 1 B3GALT3 3 029 Gill GIL 1 AQP3 9 030 RhAG RHAG 4 RHAG CD241 6 031 Forssman FORS 1 GBGT1 9 032 Junior JR 1 ABCG2 4 033 Langereis LAN 1 ABCB6 2 034 Vel VEL 1 ABTI 1 035 CD 59 CD 59 1 CD 59 CD 59 11 036 Augustine AUG 1 SLC29A1 6 6 1. Đặc điểm một số nhóm máu có vai trò quan trọng trong thực hành truyền máu 1. Hệ nhóm máu ABO Hệ nhóm máu ABO đã được nhà bác học vĩ đại Karl Landsteiner phát hiện vào năm 1901.
Hệ nhóm máu ABO gồm có bốn nhóm chính là: nhóm A, nhóm B, nhóm AB và nhóm O. Cho đến nay, người ta đã phát hiện được khá nhiều dưới nhóm của nhóm máu A như A1, A2, A3, Ax và nhóm B như B3, Bx, Bm… [1],[2],[3],[4],[9],[16],[17],[18],[26],[27],[28],[29],[30]. Hệ nhóm máu ABO gồm có 4 kháng nguyên (KN) là A; B; AB và A1, KN của hệ nhóm máu ABO thường xuất hiện sớm vào khoảng tuần thứ năm sau khi thụ thai. Gen mã hóa tổng hợp các KN nhóm máu hệ ABO là ABO nằm trên nhiễm s c thể (NST) số 9 [2],[3],[25],[26].
Kháng thể của hệ nhóm máu ABO thường là KT tự nhiên, KT chống A và KT chống B có bản chất là IgM, thích hợp hoạt động ở nhiệt độ t 22°C đến 4°C, thường xuất hiện ngay sau khi sinh, tăng dần hiệu giá và đạt mức như người trưởng thành vào thời điểm t 5 đến 10 tuổi, không qua được hàng rào nhau thai, không bao giờ có trong huyết thanh của người bình thường có KN tương ứng trên bề mặt hồng cầu. Kháng thể chống A và chống B cũng có thể là KT miễn dịch, có bản chất là IgG, thích hợp hoạt động ở 37°C, được hình thành qua một quá trình đáp ứng miễn dịch do tiếp xúc với KN của hệ ABO, gặp trong trường hợp bất đồng nhóm máu giữa mẹ và con, truyền máu không hoà hợp hệ ABO, các KT miễn dịch này có thể lọt qua hàng rào nhau thai, có khả năng kết hợp với bổ thể và gây tan máu trong lòng mạch [6],[16],[17],[18],[28],[29]. 7 Hệ nhóm máu ABO là hệ nhóm máu có vai trò đặc biệt quan trọng trong thực hành truyền máu; truyền máu không hoà hợp hệ ABO có thể gây tai biến truyền máu nghiêm trọng do hồng cầu (HC) của người cho bị ngưng kết trực tiếp bởi các KT tương ứng có sẵn trong huyết thanh của người nhận và với sự có mặt của bổ thể sẽ gây tan máu cấp trong lòng mạch, nếu không xử trí, cấp cứu kịp thời tính mạng của người bệnh có thể bị đe dọa (Hình 1. Tan máu cấp trong lòng mạch do truyền nhầm nhóm máu hệ ABO (Nguồn http://www.
Hệ nhóm máu Rh Nhóm máu hệ Rh được tác giả Karl Lansteiner và Wiener phát hiện đầu 8 tiên vào năm 1940.