I. Khám phá nền tảng công tác từ thiện của Phật giáo Hà Tiên
Công tác từ thiện xã hội của Phật giáo Hà Tiên được xây dựng trên một nền tảng vững chắc, kết hợp hài hòa giữa giáo lý uyên thâm và lịch sử hình thành đặc thù của vùng đất. Nguồn gốc của các hoạt động này bắt nguồn từ tinh thần từ bi và hạnh Bố thí trong đạo Phật, coi việc giúp đỡ chúng sinh là một phương pháp tu tập quan trọng. Lịch sử ghi nhận, ngay từ những ngày đầu khai phá, dòng họ Mạc, đặc biệt là Tổng binh Mạc Cửu, đã đặt những viên gạch đầu tiên cho Phật giáo tại đây. Ông không chỉ xây dựng chùa chiền mà còn thể hiện tinh thần nhập thế, chăm lo đời sống người dân, tạo tiền đề cho truyền thống gắn bó đạo pháp với dân tộc. Tinh thần này đã được kế thừa và phát huy mạnh mẽ bởi Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Tiên ngày nay. Các hoạt động thiện nguyện không chỉ là sự san sẻ vật chất mà còn là cách lan tỏa giáo lý yêu thương, cứu khổ ban vui, góp phần xây dựng một xã hội an lạc và phát triển. Sự kết nối sâu sắc giữa lịch sử, văn hóa và giáo lý đã tạo nên một bản sắc riêng cho công tác từ thiện của Phật giáo tại vùng đất biên thùy này.
1.1. Giáo lý Bố thí Nền tảng tinh thần của hoạt động từ thiện
Trong giáo lý nhà Phật, từ thiện xã hội chính là sự thực hành hạnh Bố thí, một trong sáu hạnh Ba-la-mật (Lục độ) dẫn đến giác ngộ. Bố thí không chỉ giới hạn ở việc cho đi vật chất (Tài thí), mà còn bao gồm việc trao truyền giáo pháp, mang lại sự hiểu biết đúng đắn (Pháp thí) và giúp chúng sinh vượt qua nỗi sợ hãi, lo âu (Vô úy thí). Tài liệu nghiên cứu nhấn mạnh: “Đem của bố thí làm cho chúng sinh ưa mến. Đem pháp bố thí thường được thế gian kính trọng... Thí của phá trừ cái nghèo cùng về của cải. Thí pháp phá trừ cái nghèo cùng về công đức”. Giáo lý này là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của Phật giáo Hà Tiên, hướng các Tăng Ni, Phật tử đến việc giúp đỡ người khác một cách toàn diện, không chỉ giải quyết khó khăn trước mắt mà còn hướng đến sự an lạc lâu dài về tinh thần. Tinh thần từ bi, hỉ xả là động lực cốt lõi, khuyến khích con người buông bỏ lòng ích kỷ, tham lam để thực hiện các việc thiện nguyện với một cái tâm trong sáng, không vụ lợi, góp phần tích cực vào công tác an sinh xã hội.
1.2. Dấu ấn lịch sử từ Mạc Cửu đến sự hình thành Phật giáo
Lịch sử Phật giáo Hà Tiên gắn liền với công cuộc khai phá vùng đất này của Tổng binh Mạc Cửu. Vào thế kỷ XVIII, ông không chỉ là một nhà quân sự, chính trị tài ba mà còn là một Phật tử thuần thành. Công trình nghiên cứu chỉ rõ, ngôi chùa đầu tiên trên đất Hà Tiên là chùa Tam Bảo, do Mạc Cửu xây dựng vào năm 1730 để làm nơi tu dưỡng cho mẹ mình. Sách Gia Định Thành thông chí mô tả: “Chùa Tam Bảo ở sau trấn thự, cảnh chùa rộng rãi, tượng Phật to lớn, chùa do Thống binh Mạc Cửu dựng lên từ buổi đầu.” Sự kiện này không chỉ đánh dấu sự hiện diện chính thức của Phật giáo mà còn khởi đầu cho truyền thống hộ quốc an dân, gắn đạo với đời. Con trai ông là Mạc Thiên Tứ tiếp nối, xây dựng thêm chùa Phù Dung và các công trình văn hóa khác, tạo nên một trung tâm Phật giáo sầm uất. Di sản mà dòng họ Mạc để lại đã đặt nền móng vững chắc, giúp Phật giáo bén rễ sâu vào đời sống tinh thần của người dân, định hình nên bản sắc của công tác từ thiện xã hội tại Hà Tiên cho đến ngày nay.
II. Thực trạng và thách thức trong từ thiện tại Phật giáo Hà Tiên
Bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận, công tác từ thiện xã hội của Phật giáo Hà Tiên vẫn đối mặt với những thách thức không nhỏ. Việc triển khai hoạt động còn bộc lộ một số hạn chế cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả và tính bền vững. Một trong những vấn đề nổi cộm là các hoạt động đôi khi còn mang tính tự phát, thiếu sự liên kết đồng bộ giữa các tự viện và các tổ chức liên quan. Luận văn gốc chỉ ra rằng các hoạt động “ít nhiều mang tính tự phát, chưa đồng đều, chưa có sự phối hợp nhịp nhàng với các đơn vị liên quan dẫn đến công tác từ thiện xã hội gặp nhiều khó khăn, bất cập, hiệu quả chưa cao”. Điều này đòi hỏi cần có một cơ chế quản lý, điều phối chặt chẽ hơn từ Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố. Hơn nữa, trong bối cảnh xã hội hiện đại, yêu cầu về tính chuyên nghiệp hóa ngày càng cao. Các dự án từ thiện cần được xây dựng bài bản, có mục tiêu rõ ràng và đánh giá tác động cụ thể, thay vì chỉ dừng lại ở việc cứu trợ mang tính thời điểm. Việc giải quyết những thách thức này là yếu tố then chốt để phát huy tối đa tiềm năng và vai trò của Phật giáo trong công cuộc an sinh xã hội tại địa phương.
2.1. Phân tích các hạn chế Tính tự phát và thiếu phối hợp
Một trong những hạn chế chính được chỉ ra trong công tác từ thiện xã hội của Phật giáo tại Hà Tiên là tính tự phát và thiếu sự phối hợp. Nhiều hoạt động xuất phát từ lòng hảo tâm của từng tự viện hoặc nhóm Phật tử riêng lẻ, dẫn đến tình trạng nguồn lực bị phân tán, chồng chéo và hiệu quả chưa được tối ưu. Đôi khi, sự hỗ trợ không đến được với những đối tượng cần nhất hoặc không đúng với nhu cầu thực tế của họ. Việc thiếu một kế hoạch tổng thể và sự điều phối nhịp nhàng từ Ban Từ thiện Xã hội cấp thành phố khiến các hoạt động chưa tạo được sức mạnh cộng hưởng. Tình trạng này không chỉ làm giảm hiệu quả của các chương trình giúp đỡ người nghèo mà còn gây khó khăn trong việc tổng hợp, báo cáo và huy động các nguồn lực lớn hơn. Để khắc phục, cần tăng cường vai trò chỉ đạo, kết nối của Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Tiên, xây dựng một mạng lưới thông tin liên lạc thông suốt giữa các cơ sở thờ tự.
2.2. Nhu cầu cấp thiết về tính chuyên nghiệp và bền vững
Bối cảnh xã hội phát triển đặt ra yêu cầu ngày càng cao về tính chuyên nghiệp và bền vững cho các hoạt động từ thiện. Việc hỗ trợ không nên chỉ dừng lại ở việc trao quà, phát gạo mang tính nhất thời. Thay vào đó, cần hướng đến các giải pháp lâu dài như tạo sinh kế, hỗ trợ giáo dục, dạy nghề, hay chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Phương hướng hoạt động của Ban Từ thiện Xã hội đã đề cập đến việc “hướng hoạt động từ thiện đến giải quyết cơ bản và lâu dài cho đối tượng thụ hưởng”. Điều này đòi hỏi đội ngũ thực hiện phải có kỹ năng tổ chức, quản lý dự án và kiến thức chuyên môn. Việc xây dựng các nhà tình thương, cầu đường nông thôn, hay các mô hình bảo vệ môi trường cần được lên kế hoạch chi tiết, có sự giám sát và đánh giá hiệu quả. Nâng cao tính chuyên nghiệp không chỉ giúp sử dụng nguồn lực minh bạch, hiệu quả mà còn góp phần xây dựng niềm tin với cộng đồng và các nhà tài trợ, đảm bảo sự phát triển bền vững cho công tác từ thiện xã hội của Phật giáo Hà Tiên.
III. Phương pháp tổ chức từ thiện của GHPGVN thành phố Hà Tiên
Để nâng cao hiệu quả và khắc phục các hạn chế, Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Tiên đã triển khai nhiều phương pháp quản lý và tổ chức công tác từ thiện xã hội một cách bài bản. Trọng tâm của các giải pháp này là tăng cường vai trò điều phối của các cơ quan chuyên trách, đồng thời mở rộng hợp tác với chính quyền và các đoàn thể địa phương. Ban Trị sự và Ban Từ thiện Xã hội đóng vai trò nòng cốt trong việc xây dựng kế hoạch, định hướng hoạt động và kết nối các nguồn lực. Thay vì để các tự viện hoạt động riêng lẻ, Ban Trị sự đã chủ động xây dựng các chương trình chung, có quy mô và tầm ảnh hưởng lớn hơn. Đặc biệt, cơ chế phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan chức năng đã tạo ra một sức mạnh tổng hợp. Sự kết hợp này giúp các hoạt động từ thiện được triển khai đúng đối tượng, đúng nhu cầu và tuân thủ các quy định của pháp luật, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Nhờ đó, các chương trình như xây dựng nhà đại đoàn kết, bảo vệ môi trường, hay phòng chống HIV/AIDS đã đạt được những kết quả tích cực, khẳng định vai trò đồng hành cùng dân tộc của Phật giáo Hà Tiên.
3.1. Vai trò nòng cốt của Ban Trị sự và Ban Từ thiện Xã hội
Trong cơ cấu tổ chức, Ban Trị sự và Ban Từ thiện Xã hội của GHPGVN thành phố Hà Tiên giữ vai trò hạt nhân, chỉ đạo và điều phối toàn bộ các hoạt động thiện nguyện. Các cơ quan này chịu trách nhiệm xây dựng kế hoạch hoạt động theo từng năm và từng giai đoạn, dựa trên phương hướng chung của Ban Trị sự cấp tỉnh. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là “tuyên truyền vận động nâng cao nhận thức của Chư Tôn đức Tăng ni và Phật tử... về truyền thống nhân ái”. Ban Trị sự chủ động kết nối các tự viện, vận động Tăng Ni, Phật tử và các nhà hảo tâm cùng chung tay thực hiện các dự án lớn, tránh tình trạng manh mún, nhỏ lẻ. Đồng thời, Ban Từ thiện Xã hội cũng phụ trách việc khảo sát, nắm bắt nhu cầu của các hoàn cảnh khó khăn tại địa phương để xây dựng chương trình hỗ trợ phù hợp, đảm bảo nguồn lực được sử dụng một cách thiết thực và hiệu quả nhất trong các hoạt động an sinh xã hội.
3.2. Cơ chế phối hợp với chính quyền và Mặt trận Tổ quốc
Sự thành công của công tác từ thiện xã hội tại Hà Tiên có dấu ấn quan trọng của cơ chế phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Tài liệu nghiên cứu cho thấy, Ban Từ thiện Xã hội Phật giáo thành phố “luôn phối hợp chặt chẽ với Ban Trị sự... và các cơ quan chức năng trong công tác quản lý”. Sự phối hợp này diễn ra trên nhiều phương diện: từ việc trao đổi thông tin, xác định đối tượng cần giúp đỡ, đến việc cùng tổ chức các chương trình lớn. Ví dụ, trong các chương trình bảo vệ môi trường, Giáo hội đã ký kết chương trình phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và Phòng Tài nguyên Môi trường. Sự hợp tác này không chỉ giúp các hoạt động của Phật giáo tuân thủ pháp luật mà còn huy động được sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội, giúp các chương trình lan tỏa sâu rộng và mang lại hiệu quả cao hơn, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
IV. Top 3 mô hình từ thiện xã hội hiệu quả nhất tại Hà Tiên
Hoạt động từ thiện của Phật giáo Hà Tiên được triển khai đa dạng trên nhiều lĩnh vực, trong đó có những mô hình nổi bật, mang lại tác động tích cực và sâu rộng cho cộng đồng. Các mô hình này không chỉ thể hiện tinh thần từ bi cứu khổ mà còn cho thấy sự nhạy bén, nhập thế của Giáo hội trước những vấn đề cấp thiết của xã hội. Một trong những mô hình hiệu quả nhất là các hoạt động chung tay bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Với lợi thế là thành phố du lịch biển, việc giữ gìn cảnh quan xanh, sạch, đẹp là nhiệm vụ sống còn, và Phật giáo đã tích cực tham gia thông qua các chương trình thiết thực. Bên cạnh đó, các hoạt động hỗ trợ cộng đồng trong phòng chống HIV/AIDS cũng là một điểm sáng, thể hiện sự quan tâm không phân biệt đối xử đối với những mảnh đời bất hạnh. Đặc biệt, trong giai đoạn khó khăn của đại dịch Covid-19, vai trò của Phật giáo càng được thể hiện rõ nét qua các bếp ăn từ thiện và các chương trình cứu trợ khẩn cấp. Những mô hình này đã khẳng định vị thế và đóng góp quan trọng của Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Tiên vào sự phát triển bền vững của địa phương.
4.1. Mô hình tham gia bảo vệ môi trường ứng phó biến đổi khí hậu
Nhận thức rõ tầm quan trọng của môi trường đối với thành phố du lịch Hà Tiên, Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Tiên đã tích cực hưởng ứng và triển khai các mô hình bảo vệ môi trường. Dưới sự phối hợp của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, 6 mô hình tôn giáo tham gia bảo vệ môi trường đã được ra mắt. Phật giáo cam kết “nâng cao nhận thức, trách nhiệm... xóa bỏ những tập quán, thói quen sinh hoạt gây ô nhiễm môi trường, xây dựng cơ sở tôn giáo xanh, sạch, đẹp”. Các hành động cụ thể bao gồm: phát động chiến dịch thu gom rác thải ven biển, hạn chế sử dụng đồ nhựa trong các sinh hoạt tại chùa, xây dựng lò đốt rác, và vận động Phật tử ăn chay để giảm sát sinh. Những hoạt động này không chỉ góp phần cải thiện cảnh quan, môi trường sống mà còn lan tỏa thông điệp sống hài hòa với thiên nhiên theo đúng tinh thần của đạo Phật.
4.2. Hoạt động hỗ trợ cộng đồng trong phòng chống HIV AIDS
Đối mặt với tình hình dịch HIV/AIDS diễn biến phức tạp tại Kiên Giang, Phật giáo Hà Tiên đã thể hiện tinh thần từ bi, không kỳ thị thông qua các hoạt động hỗ trợ thiết thực. Với thế mạnh về chăm sóc tinh thần, các Tăng Ni, Phật tử đã tham gia vào công tác tư vấn, động viên, giúp người có HIV vượt qua mặc cảm và hòa nhập cộng đồng. Bên cạnh đó, các hoạt động hỗ trợ vật chất cũng được lồng ghép trong các chương trình từ thiện chung như: trao quà, hỗ trợ chi phí y tế và chăm sóc tại nhà. Các hoạt động này nhằm “giảm kỳ thị và phân biệt đối xử với người có HIV và AIDS”, góp phần chia sẻ gánh nặng với xã hội và ngành y tế. Sự tham gia của Phật giáo đã mang lại niềm an ủi lớn lao, giúp những người bệnh có thêm nghị lực sống và chiến đấu với bệnh tật.
4.3. Dấu ấn từ thiện trong đại dịch Covid 19 lịch sử
Trong cuộc chiến chống đại dịch Covid-19, Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Tiên đã có những đóng góp vô cùng ý nghĩa. Khi lệnh giãn cách xã hội được ban hành, các tự viện đã nghiêm túc chấp hành quy định, chuyển đổi các hình thức sinh hoạt sang trực tuyến. Đồng thời, hưởng ứng lời kêu gọi của Chính phủ, Giáo hội đã tích cực vận động Tăng Ni, Phật tử đóng góp vào quỹ vaccine và các nguồn lực chống dịch. Nổi bật nhất là việc thành lập và vận hành các bếp ăn từ thiện. Bếp ăn tại Hà Tiên là một trong những điểm cung cấp hàng ngàn suất ăn mỗi ngày cho lực lượng tuyến đầu và người dân gặp khó khăn. Chùa Thiên Trúc đã trao 300 suất cơm, chùa Tam Bảo liên tục phát quà. Những hành động kịp thời này không chỉ là sự hỗ trợ vật chất quý báu mà còn là nguồn động viên tinh thần to lớn, thể hiện trọn vẹn tinh thần “hộ quốc an dân” của Phật giáo Việt Nam.
V. Đánh giá kết quả từ công tác từ thiện xã hội Phật giáo Hà Tiên
Kết quả của công tác từ thiện xã hội do Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Tiên thực hiện trong những năm qua đã mang lại những tác động tích cực, góp phần đáng kể vào việc đảm bảo an sinh xã hội và phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Các hoạt động không chỉ dừng lại ở việc giúp đỡ người nghèo bằng những phần quà vật chất, mà còn hướng đến việc xây dựng các công trình phúc lợi lâu dài, cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Các số liệu thống kê cho thấy tổng giá trị các hoạt động từ thiện lên đến hàng trăm tỷ đồng trong mỗi nhiệm kỳ, một con số ấn tượng thể hiện sự đóng góp to lớn của cộng đồng Phật tử. Trong đó, nhiều tự viện đã trở thành những điểm sáng, những địa chỉ nhân đạo tin cậy của người dân địa phương. Chùa Sắc Tứ Tam Bảo, với lịch sử lâu đời, không chỉ là một di tích văn hóa mà còn là một trung tâm từ thiện năng động, thường xuyên tổ chức các đợt phát quà và hỗ trợ cộng đồng. Những thành tựu này là minh chứng rõ nét cho phương châm “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa Xã hội” của Phật giáo Hà Tiên.
5.1. Những đóng góp thiết thực cho công tác an sinh xã hội
Thông qua các hoạt động đa dạng, công tác từ thiện xã hội của Phật giáo Hà Tiên đã trực tiếp góp phần vào mục tiêu xóa đói giảm nghèo và đảm bảo an sinh xã hội. Báo cáo tổng kết của GHPGVN tỉnh Kiên Giang nhiệm kỳ IX (2017-2022) cho thấy hoạt động từ thiện là “một trong những công tác Phật sự nổi bật, góp phần tích cực cùng với cấp ủy, chính quyền... thực hiện công tác xoá đói giảm nghèo”. Các hoạt động cụ thể bao gồm xây dựng hàng chục căn nhà tình thương, nhà đại đoàn kết, sửa chữa và xây mới cầu, đường giao thông nông thôn. Bên cạnh đó là các hoạt động cứu trợ thường xuyên và đột xuất, khám chữa bệnh miễn phí, tặng học bổng cho học sinh nghèo. Những đóng góp này không chỉ giúp người dân vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo điều kiện để họ ổn định cuộc sống, vươn lên thoát nghèo bền vững, thể hiện trách nhiệm xã hội sâu sắc của Giáo hội.
5.2. Chùa Sắc Tứ Tam Bảo Điểm sáng trong hoạt động từ thiện
Trong số các tự viện tại Hà Tiên, Chùa Sắc Tứ Tam Bảo nổi lên như một điển hình tiêu biểu trong các hoạt động từ thiện. Là ngôi chùa có lịch sử gắn liền với công đức của Mạc Cửu, chùa không chỉ là trung tâm tâm linh mà còn là nơi lan tỏa tinh thần từ bi mạnh mẽ. Sư cô trụ trì Thích Nữ Như Kim cùng các Phật tử, nhà hảo tâm thường xuyên tổ chức các đợt phát quà lớn cho các hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Chẳng hạn, trong mùa Vu Lan năm 2018, chùa đã phát 300 phần quà trị giá 45 triệu đồng. Đầu xuân 2023, chùa trao 200 phần quà trị giá 20 triệu đồng. Gần đây nhất, ngày 16/02/2024, chùa tiếp tục trao 250 phần quà cho bà con tại phường Bình San. Hoạt động từ thiện của chùa diễn ra đều đặn, thường xuyên, trở thành một địa chỉ quen thuộc và đáng tin cậy, là nguồn an ủi vật chất và tinh thần cho nhiều người dân nghèo trên địa bàn thành phố.
