Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở từ thực tiễn huyện lai vung tỉnh đồng tháp

Nghiên cứu pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở tại huyện Lai Vung, Đồng Tháp. Phân tích thực trạng, giải pháp và lộ trình đẩy mạnh dân chủ hóa.

• Tác giả: Đỗ Minh Quân
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Huyền Hạnh
• Trường học: Học Viện Hành Chính Quốc Gia
• Chuyên ngành: Luật Hiến Pháp Và Luật Hành Chính
• Đề tài: Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, từ thực tiễn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp
• Loại tài liệu: Đề án tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ
• 1.1. Cơ sở lý luận thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.2. Thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.3. Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.4. Thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.5. Khái niệm thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.6. Nội dung thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.7. Vai trò thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.8. Cơ sở pháp lý thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 1.8.1. Giai đoạn từ năm 1998 đến 2007
• 1.8.2. Giai đoạn từ năm 2007 đến 2022
• 1.8.3. Giai đoạn từ năm 2022 đến nay
• 1.9. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN LAI VUNG, TỈNH ĐỒNG THÁP
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội có liên quan đến thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở của huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp
• 2.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 2.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.1.3. Đánh giá những tác động của đặc điểm tình hình huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp đến thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 2.2. Thực trạng thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp
• 2.2.1. Công tác quán triệt, triển khai thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp
• 2.2.2. Công tác lãnh đạo của cấp ủy, chỉ đạo, điều hành của chính quyền
• 2.2.3. Vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 2.2.4. Hoạt động của Ban Chỉ đạo thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở
• 2.3. Kết quả thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp
• 2.3.1. Kết quả thực hiện nội dung công khai để nhân dân biết
• 2.3.2. Kết quả thực hiện nội dung nhân dân bàn và quyết định
• 2.3.3. Kết quả thực hiện nội dung nhân dân tham gia ý kiến
• 2.3.4. Kết quả thực hiện nội dung nhân dân kiểm tra, giám sát
• 2.3.5. Đánh giá chung
• 2.3.6. Những kết quả đạt được. Những tồn tại, hạn chế
• 2.3.7. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế
• 2.4. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP VÀ LỘ TRÌNH ĐẨY MẠNH THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN LAI VUNG, TỈNH ĐỒNG THÁP
• 3.1. Quan điểm đẩy mạnh thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp
• 3.2. Giải pháp và lộ trình đẩy mạnh thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp
• 3.2.1. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 3.2.2. Nâng cao hiệu quả công khai thông tin của chính quyền ở cơ sở
• 3.3. Nâng cao hiệu quả hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư cộng đồng
• 3.4. Nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong tổ chức, triển khai thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở
• 3.5. Tiểu kết Chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Pháp Luật Thực Hiện Dân Chủ Ở Cơ Sở Lai Vung

Dân chủ là khát vọng muôn thuở của con người, là phương tiện để đạt tới tự do. Đảng và Nhà nước ta luôn nỗ lực phát huy quyền dân chủ của nhân dân, đặc biệt ở cơ sở. Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”. Việc thực hiện dân chủ ở cơ sở là trực tiếp và rộng rãi nhất mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Pháp luật về dân chủ ở cơ sở là nền tảng quan trọng.

Chỉ thị 30-CT/TW của Bộ Chính trị (khóa VIII) về xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở được coi là khâu quan trọng. Nhiều văn bản pháp luật đã được ban hành, thể chế hóa chủ trương này. Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn có ý nghĩa quan trọng, tạo chuyển biến về nhận thức, bảo đảm quyền dân chủ. Quốc hội đã thông qua Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022. Luật này thể chế hóa tư tưởng, quan điểm của Đảng. Chính phủ ban hành Nghị định số 59/2023/NĐ-CP và Nghị định số 61/2023/NĐ-CP để hướng dẫn thi hành.

1.1. Khái Niệm và Ý Nghĩa của Thực Hiện Dân Chủ Ở Cơ Sở

Dân chủ ở cơ sở là nền tảng để người dân tham gia vào quản lý nhà nước và xã hội. Nó đảm bảo quyền của người dân được biết, được bàn, được làm, được kiểm tra. Thực hiện dân chủ ở cơ sở giúp củng cố niềm tin của người dân vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Đây cũng là động lực to lớn để thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Pháp luật về thực hiện dân chủ tạo hành lang pháp lý cho quá trình này.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Pháp Luật Về Dân Chủ Ở Cơ Sở Việt Nam

Pháp luật về dân chủ ở cơ sở đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ Chỉ thị 30-CT/TW đến Pháp lệnh 34/2007/PL-UBTVQH11 và Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện. Các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành luật cũng được ban hành. Quá trình này thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đến việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Mỗi giai đoạn đều có những điểm mới, phù hợp với tình hình thực tiễn.

II. Thực Trạng Pháp Luật Về Dân Chủ ở Huyện Lai Vung Hiện Nay

Những năm gần đây, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở đã được cấp ủy, chính quyền các cấp triển khai nghiêm túc và sáng tạo. Điều này góp phần phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tạo sự đồng thuận và phát huy sức mạnh toàn dân trong xây dựng và phát triển đất nước. Lai Vung là một huyện nông nghiệp ở Đồng Tháp, nơi phần lớn người dân sống ở nông thôn. Việc thực hiện dân chủ ở cơ sở đã đạt được những kết quả đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều bất cập. Cần đánh giá thực trạng để có giải pháp phù hợp.

2.1. Ưu Điểm Trong Thực Hiện Pháp Luật Về Dân Chủ Ở Lai Vung

Nhận thức của cán bộ và người dân về dân chủ ở cơ sở đã được nâng cao. Người dân tích cực tham gia vào các hoạt động của địa phương. Hệ thống pháp luật về dân chủ được phổ biến, quán triệt. Các hoạt động giám sát của cộng đồng được tăng cường. Nhờ đó, đời sống kinh tế - xã hội của người dân được cải thiện. Huyện Lai Vung đã có nhiều mô hình hay, cách làm sáng tạo trong thực hiện dân chủ.

2.2. Hạn Chế và Thách Thức Trong Thực Hiện Dân Chủ ở Lai Vung

Một số cấp ủy, chính quyền và cán bộ, công chức chưa nhận thức đầy đủ, còn thiếu trách nhiệm trong triển khai pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, nhất là vấn đề công khai thông tin. Bộ phận lớn người dân còn hạn chế về nhận thức, hiểu biết pháp luật. Hoạt động của các Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng còn nhiều khó khăn, bất cập. Cần giải quyết những hạn chế này để nâng cao hiệu quả.

2.3. Ảnh hưởng Kinh Tế Xã hội đến thực hiện pháp luật về Dân Chủ

Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp có ảnh hưởng lớn đến thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở. Bộ phận lớn người dân sống ở nông thôn, dựa vào sản xuất nông nghiệp. Trình độ dân trí còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc tiếp cận thông tin và tham gia vào các hoạt động dân chủ. Cần có giải pháp phù hợp để khắc phục những khó khăn này.

III. Giải Pháp Đẩy Mạnh Thực Hiện Pháp Luật Về Dân Chủ

Để nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở tại huyện Lai Vung, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Giải pháp cần tập trung vào nâng cao nhận thức, năng lực cho cán bộ và người dân, hoàn thiện cơ chế thực hiện dân chủ, tăng cường giám sát. Ngoài ra, cần gắn việc thực hiện dân chủ với phát triển kinh tế - xã hội. Các giải pháp cần phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

3.1. Tăng Cường Tuyên Truyền Phổ Biến Pháp Luật Dân Chủ ở Lai Vung

Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở. Hình thức tuyên truyền cần đa dạng, phong phú, phù hợp với từng đối tượng. Cần tập trung vào các nội dung cơ bản của pháp luật về dân chủ, quyền và nghĩa vụ của người dân. Tuyên truyền cần thường xuyên, liên tục, có hệ thống. Sử dụng các phương tiện truyền thông hiện đại để tăng hiệu quả.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Thực Hiện Dân Chủ ở Cơ Sở Đồng Tháp

Cần nâng cao năng lực cho cán bộ, công chức trong việc thực hiện dân chủ ở cơ sở. Tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng kiến thức về pháp luật, kỹ năng vận động quần chúng. Cán bộ cần có thái độ phục vụ nhân dân, tôn trọng quyền làm chủ của người dân. Cần có cơ chế đánh giá cán bộ dựa trên kết quả thực hiện dân chủ ở địa phương. Cần có chính sách đãi ngộ phù hợp để thu hút cán bộ giỏi.

3.3. Tăng Cường Giám Sát Thực Hiện Pháp Luật Về Dân Chủ

Cần tăng cường giám sát của cộng đồng đối với việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở. Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong giám sát. Tạo điều kiện cho người dân tham gia giám sát hoạt động của chính quyền. Xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm quyền dân chủ của người dân. Có cơ chế bảo vệ người tố cáo sai phạm.

IV. Ứng Dụng Pháp Luật Dân Chủ Nghiên Cứu Tại Huyện Lai Vung

Nghiên cứu pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở tại huyện Lai Vung cho thấy sự cần thiết của việc áp dụng linh hoạt các quy định pháp luật vào thực tiễn. Lai Vung có đặc thù riêng về kinh tế, xã hội, văn hóa. Việc áp dụng pháp luật cần phù hợp với những đặc thù này. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành trong quá trình thực hiện. Việc lắng nghe ý kiến của người dân là yếu tố quan trọng để đảm bảo thành công.

4.1. Đánh Giá Hiệu Quả Thực Hiện Dân Chủ ở Cơ Sở Tại Lai Vung

Cần đánh giá hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở tại Lai Vung một cách khách quan, toàn diện. Đánh giá cần dựa trên các tiêu chí cụ thể, có thể đo lường được. Cần thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả người dân, cán bộ, chính quyền. Đánh giá cần chỉ ra được những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức. Kết quả đánh giá là cơ sở để đề xuất giải pháp.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Lai Vung Về Dân Chủ Cơ Sở

Nghiên cứu tại Lai Vung giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu về thực hiện dân chủ ở cơ sở. Bài học về sự tham gia của người dân, vai trò của cán bộ, sự phối hợp giữa các cấp. Bài học về việc áp dụng pháp luật linh hoạt, phù hợp với thực tiễn. Những bài học này có thể được áp dụng cho các địa phương khác. Chia sẻ kinh nghiệm giúp nâng cao hiệu quả chung.

V. Tương Lai Của Pháp Luật Dân Chủ ở Cơ Sở Lai Vung

Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định cho phù hợp với thực tiễn. Cần ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật một cách chi tiết, cụ thể. Cần có cơ chế đảm bảo thực thi pháp luật một cách hiệu quả. Cần tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật.

5.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Để Phát Huy Dân Chủ Ở Cơ Sở

Cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở để phát huy tối đa quyền làm chủ của nhân dân. Cần đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quá trình xây dựng pháp luật. Cần thu hút sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, người dân. Pháp luật cần đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện. Pháp luật cần tạo động lực cho người dân tham gia vào các hoạt động dân chủ.

5.2. Định Hướng Phát Triển Pháp Luật Về Dân Chủ Ở Lai Vung

Cần xác định rõ định hướng phát triển pháp luật về dân chủ ở cơ sở tại Lai Vung trong thời gian tới. Định hướng cần phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Cần tập trung vào các lĩnh vực mà người dân quan tâm, như đất đai, môi trường, y tế, giáo dục. Cần tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quá trình hoạch định chính sách. Xây dựng Lai Vung thành điểm sáng về dân chủ.

VI. Kết Luận Pháp Luật và Dân Chủ ở Cơ Sở Động Lực Phát Triển

Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Việc thực hiện tốt pháp luật về dân chủ giúp phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tạo sự đồng thuận xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu tại huyện Lai Vung đã chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế và giải pháp. Cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện để phát huy tối đa vai trò của dân chủ.

6.1. Tóm Tắt Các Giải Pháp Quan Trọng Nâng Cao Hiệu Quả Dân Chủ

Để nâng cao hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở, cần tập trung vào các giải pháp sau: Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật; Nâng cao năng lực cán bộ; Tăng cường giám sát của cộng đồng; Hoàn thiện cơ chế thực hiện dân chủ; Gắn việc thực hiện dân chủ với phát triển kinh tế - xã hội. Các giải pháp cần được thực hiện đồng bộ, hiệu quả để mang lại kết quả tốt nhất.

6.2. Kiến Nghị Để Tiếp Tục Hoàn Thiện Pháp Luật Về Dân Chủ

Để tiếp tục hoàn thiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở, cần: Sửa đổi, bổ sung các quy định cho phù hợp với thực tiễn; Ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật một cách chi tiết, cụ thể; Có cơ chế đảm bảo thực thi pháp luật một cách hiệu quả; Tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật. Cần lắng nghe ý kiến của người dân, chuyên gia, nhà khoa học để xây dựng pháp luật tốt hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Dân chủ là giá trị tiến bộ xã hội và là bản chất cốt lõi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định nguyên tắc hiến định: quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Để hiện thực hóa quyền làm chủ của nhân dân tại địa bàn cơ sở — nơi trực tiếp triển khai mọi chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước — hệ thống thể chế về dân chủ ở cơ sở đã liên tục được xây dựng và hoàn thiện. Quá trình này ghi nhận các mốc phát triển quan trọng từ Chỉ thị số 30-CT/TW năm 1998 của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 45/1998/NQ-UBTVQH10, các Nghị định số 29/1998/NĐ-CP, Nghị định số 79/2003/NĐ-CP, Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 và văn bản có giá trị pháp lý cao nhất hiện nay là Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 (cùng các Nghị định số 59/2023/NĐ-CP, Nghị định số 61/2023/NĐ-CP).

Tuy nhiên, việc triển khai pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trong thực tiễn tại nhiều địa phương vẫn bộc lộ những hạn chế: việc thực hiện còn mang tính hình thức, công tác công khai thông tin chưa đầy đủ, mức độ hiểu biết pháp luật của người dân chưa đồng đều, và hoạt động của các thiết chế tự quản, giám sát ở cơ sở còn lúng túng.

Huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp là một địa bàn nông nghiệp trọng điểm ở phía nam tỉnh Đồng Tháp. Trong giai đoạn xây dựng nông thôn mới và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, địa phương đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc huy động sức dân nhưng cũng gặp không ít khó khăn về nhận thức pháp luật của người dân và năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã. Xuất phát từ bối cảnh đó, đề tài "Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, từ thực tiễn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp" được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu nghiên cứu sau:

1. Mục tiêu nghiên cứu: Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã, thị trấn trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp giai đoạn 2019 – 2023; từ đó đề xuất hệ thống quan điểm, giải pháp và lộ trình nhằm đẩy mạnh thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở tại địa phương trong giai đoạn tiếp theo.
2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
   • Phân tích, làm rõ cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý về thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở, trọng tâm là cấp xã, phường, thị trấn.
   • Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở trên địa bàn 12 xã, thị trấn thuộc huyện Lai Vung, chỉ rõ kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.
   • Xây dựng hệ thống quan điểm, đề xuất các nhóm giải pháp và lộ trình mang tính ứng dụng để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về dân chủ ở cơ sở tại địa phương.
3. Đối tượng nghiên cứu: Quá trình thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cấp xã (xã, thị trấn) trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp.
4. Phạm vi nghiên cứu:
   • Về nội dung: Thực trạng và giải pháp thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cấp xã theo các quyền: được biết (công khai thông tin), bàn và quyết định, tham gia ý kiến, kiểm tra và giám sát.
   • Về không gian: Phạm vi lãnh thổ huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp (gồm thị trấn Lai Vung và 11 xã).
   • Về thời gian: Dữ liệu thứ cấp đánh giá thực trạng giai đoạn 2019 – 2023; dữ liệu sơ cấp điều tra xã hội học được thu thập vào tháng 3/2024.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và nền tảng pháp lý

Đề tài tiếp cận khái niệm dân chủ dưới hai góc độ: quyền làm chủ của nhân dân và hình thức tổ chức nhà nước thừa nhận quyền lực thuộc về nhân dân. Căn cứ quy định tại Khoản 1 và Khoản 2 Điều 2 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022:

• Cơ sở được xác định là xã, phường, thị trấn (cấp xã) và cộng đồng dân cư trên địa bàn cấp xã; cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập; tổ chức có sử dụng lao động.
• Thực hiện dân chủ ở cơ sở là phương thức phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, để công dân, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động được thông tin, thể hiện ý chí, nguyện vọng, chính kiến của mình thông qua thảo luận, tham gia ý kiến, quyết định và kiểm tra, giám sát.
• Thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở là hành vi thực tế, hợp pháp có mục đích của các chủ thể pháp luật nhằm hiện thực hóa các quy định pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở vào đời sống xã hội.

Khung nội dung thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã được phân tích theo 4 trụ cột cơ bản:

• Công khai thông tin ở cấp xã (Dân biết): Quy định các nội dung phải công khai (quy hoạch, ngân sách, dự án, đất đai, an sinh xã hội, thủ tục hành chính), hình thức, thời điểm và trách nhiệm công khai.
• Nhân dân bàn và quyết định (Dân bàn, dân quyết): Các chủ trương, mức đóng góp xây dựng hạ tầng, quy ước/hương ước cộng đồng dân cư, bầu/cho thôi Trưởng ấp (khóm), thành viên Ban Thanh tra nhân dân (TTND) và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng (GSĐTCĐ).
• Nhân dân tham gia ý kiến (Dân tham gia ý kiến): Ý kiến vào dự thảo kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất, đề án địa giới hành chính, quyết định hành chính tác động đến quyền lợi cộng đồng trước khi cơ quan có thẩm quyền ban hành.
• Nhân dân kiểm tra, giám sát (Dân kiểm tra, giám sát): Kiểm tra các nội dung đã bàn và quyết định; giám sát hoạt động công vụ của cán bộ, công chức cấp xã và việc triển khai chính sách thông qua thiết chế Ban TTND, Ban GSĐTCĐ và tiếp xúc cử tri.

Hệ thống cơ sở pháp lý được chia thành 3 giai đoạn tiến triển: Giai đoạn 1998 – 2007 (Chỉ thị 30-CT/TW, Nghị quyết 45/1998/NQ-UBTVQH10, Nghị định 29/1998/NĐ-CP, Nghị định 79/2003/NĐ-CP); Giai đoạn 2007 – 2022 (Pháp lệnh 34/2007/PL-UBTVQH11, Nghị quyết liên tịch 09/2008/NQLT-CP-UBTWMTTQVN, Hiến pháp 2013 và các luật chuyên ngành); Giai đoạn 2022 đến nay (Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, Nghị định số 59/2023/NĐ-CP và Nghị định số 61/2023/NĐ-CP).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Đề án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học:

• Phương pháp hệ thống, phân tích và tổng hợp: Làm rõ lý luận và hệ thống hóa văn bản pháp luật, chính sách.
• Phương pháp lịch sử: Khảo cứu quá trình hình thành, phát triển các quy định pháp luật về dân chủ ở cơ sở qua các thời kỳ.
• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phân tích các văn kiện, báo cáo tổng kết của Huyện ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) huyện Lai Vung giai đoạn 2019 – 2023.
• Phương pháp điều tra xã hội học (khảo sát thực tế): Thực hiện khảo sát từ ngày 10/3/2024 đến ngày 15/3/2024 tại 12 đơn vị hành chính cấp xã của huyện Lai Vung. Quy mô mẫu: phát ra 420 phiếu, thu về 402 phiếu hợp lệ từ người dân. Số liệu điều tra được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel để tính toán tần số và tỷ lệ phần trăm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và pháp lý thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về dân chủ, bản chất quyền lực thuộc về nhân dân, làm rõ vị trí của cấp xã như một đơn vị hành chính - lãnh thổ trực tiếp thiết lập quan hệ đa chiều giữa công dân và bộ máy nhà nước. Tác giả phân tích cấu trúc 4 nhóm nội dung thực hiện dân chủ ở cơ sở, đồng thời khẳng định vai trò toàn diện của thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở đối với ba phương diện: nâng cao năng lực và trách nhiệm giải trình của hệ thống chính trị cơ sở; tạo động lực giải phóng các nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội; củng cố trật tự, an ninh chính trị và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Chương này cũng phân tích sự chuyển dịch lập pháp từ các văn bản dưới luật (nghị định, pháp lệnh) tiến lên đạo luật chuyên biệt mang tính toàn diện là Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, tạo lập cơ sở pháp lý vững chắc bảo đảm nguyên tắc "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng".

Chương 2: Đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp

Chương 2 trình bày bối cảnh tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Lai Vung: diện tích 238,66 km² (đất nông nghiệp chiếm 192,06 km²), dân số 164.263 người (nữ chiếm 81.474 người), có 12 đơn vị hành chính cấp xã (thị trấn Lai Vung và 11 xã: Hòa Long, Hòa Thành, Long Hậu, Long Thắng, Tân Dương, Tân Phước, Tân Thành, Vĩnh Thới, Tân Hòa, Định Hòa, Phong Hòa). Giá trị sản xuất nông - thủy sản năm 2023 đạt khoảng 4.123 tỷ đồng (tăng 3,95%).

Về công tác triển khai: Giai đoạn 2019 – 2023, Ban Thường vụ Huyện ủy, HĐND, UBND và Ban Chỉ đạo Quy chế dân chủ cơ sở huyện đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo (Kế hoạch số 07-KH/BCĐ năm 2019, số 09-KH/BCĐ năm 2020, số 03-KH/BCĐ năm 2021, số 25-KH/BCĐ năm 2023). MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội đã tổ chức 3.022 buổi tuyên truyền với 137.768 lượt người tham dự. Trong giai đoạn phòng chống dịch Covid-19, huyện đã vận động nguồn lực hỗ trợ khu cách ly, phong tỏa trị giá 13,6 tỷ đồng và trên 547 triệu đồng cho chương trình "Sóng và máy tính cho em".

Kết quả thực hiện cụ thể theo các nhóm quyền dân chủ:

• Công khai thông tin: Chính quyền xã, thị trấn chủ yếu công khai qua niêm yết tại trụ sở và loa truyền thanh. Các nội dung được người dân ghi nhận công khai cao gồm: thủ tục hành chính (86,57%), chính sách hỗ trợ/trợ cấp/bình xét hộ nghèo (85,07%), quản lý quỹ đóng góp (80,10%). Tuy nhiên, các nội dung công khai còn thấp là: quy hoạch, dự án đầu tư và kế hoạch sử dụng đất (15,92%), kết quả thanh tra, giải quyết tham nhũng và lấy phiếu tín nhiệm (27,86%), đối tượng và mức thu phí, lệ phí (56,72%).
• Bàn và quyết định: Nhân dân tích cực tham gia phong trào xây dựng nông thôn mới. Năm 2019 vận động được hơn 68 tỷ đồng; năm 2023 huy động được 34 tỷ đồng (trong đó vận động xã hội hóa 14 tỷ đồng) cùng 14.669 ngày công lao động (quy đổi hơn 3,2 tỷ đồng). Tính đến năm 2022, 11/11 xã đạt chuẩn nông thôn mới (năm 2023 có 02 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao). Tỷ lệ cử tri đại diện hộ gia đình tham gia bầu cử Trưởng ấp (khóm) nhiệm kỳ 2021 – 2026 và Ban TTND đạt 91,31% (bầu đủ 71/71 Trưởng ấp/khóm và 106/106 thành viên Ban TTND).
• Tham gia ý kiến: Việc lấy ý kiến đối với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, phương án bồi thường giải phóng mặt bằng, đề án nông thôn mới được triển khai qua các cuộc họp dân, tiếp xúc cử tri.
• Kiểm tra, giám sát: Ban TTND và Ban GSĐTCĐ được củng cố. Tỷ lệ đánh giá hoạt động của Ban TTND ở mức "tốt" đạt 51,24%, "bình thường" 24,38%, "chưa tốt" 15,42%, "không nắm thông tin" 8,96%. Đối với Ban GSĐTCĐ, tỷ lệ đánh giá mức "tốt" là 60,20%, "bình thường" 20,90%, "chưa tốt" 2,99%, "không nắm thông tin" 15,92%.

Hạn chế và nguyên nhân được chỉ ra: Mức độ hiểu biết pháp luật của người dân còn thấp (85,07% không nắm bắt thông tin về Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022; 66,67% hiểu biết hạn chế và 17,41% không nắm thông tin về Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11). Nguyên nhân do 54,97% người dân khảo sát chưa tốt nghiệp trung học phổ thông; công tác tuyên truyền chưa đa dạng; hình thức công khai tại trụ sở (chỉ có 14,93% người dân mong muốn) chưa đáp ứng nhu cầu tiếp cận qua môi trường số/mạng xã hội; thành viên Ban GSĐTCĐ hạn chế về trình độ đọc bản vẽ kỹ thuật và thiếu kinh phí hoạt động.

Chương 3: Quan điểm, giải pháp và lộ trình đẩy mạnh thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp

Chương 3 xác định 6 quan điểm chỉ đạo:

1. Quán triệt sâu sắc các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước;
2. Đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương;
3. Gắn với việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong hệ thống chính trị;
4. Gắn với nâng cao dân trí và nhận thức về dân chủ;
5. Gắn liền với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và phòng, chống tham nhũng, lãng phí;
6. Gắn kết chặt chẽ với cải cách hành chính nhà nước.

Trên cơ sở đó, đề án xác lập 4 nhóm giải pháp và lộ trình thực thi:

• Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật: Đổi mới phương thức tuyên truyền theo hướng trực quan, ứng dụng mạng xã hội (Zalo, Facebook), cổng thông tin điện tử; lồng ghép trong sinh hoạt chi bộ, đoàn thể và hội quán nông dân.
• Nâng cao hiệu quả công khai thông tin của chính quyền cơ sở: Mở rộng các hình thức công khai hiện đại, kịp thời cập nhật các thông tin về ngân sách, quy hoạch đất đai, dự án đầu tư và các kết luận thanh tra, xử lý cán bộ vi phạm.
• Nâng cao hiệu quả hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng: Bồi dưỡng, tập huấn kỹ năng chuyên môn (đặc biệt là kỹ năng đọc bản vẽ thi công, giám sát công trình xây dựng), bảo đảm nguồn kinh phí và phương tiện hoạt động theo quy định của Luật mới.
• Nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân: Tăng cường vai trò, trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền cấp xã; phát huy vai trò giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội.

---

Kết quả và đóng góp

Bảng tổng hợp các dữ liệu thực nghiệm từ khảo sát tại huyện Lai Vung (n = 402)

Chỉ tiêu khảo sát	Mức độ / Nội dung ghi nhận	Tỷ lệ (%)
Nhận thức về tính cần thiết của Luật năm 2022	Rất cần thiết Cần thiết Không cần thiết	3,98% 94,53% 1,49%
Mức độ hiểu biết về Pháp lệnh số 34/2007	Hiểu biết hạn chế Không nắm bắt thông tin	66,67% 17,41%
Mức độ hiểu biết về Luật năm 2022	Không nắm bắt thông tin	85,07%
Trình độ học vấn của mẫu khảo sát	Chưa tốt nghiệp trung học phổ thông	54,97%
Đánh giá nội dung chính quyền CÓ công khai	Thủ tục hành chính Chính sách hỗ trợ, trợ cấp, bình xét hộ nghèo Quản lý, sử dụng các loại quỹ, đóng góp của dân Kế hoạch phát triển KT-XH, dự toán/quyết toán ngân sách Nội dung, kết quả tiếp thu ý kiến nhân dân Mức thu phí, lệ phí trực tiếp Kết quả thanh tra, phòng chống tham nhũng, lấy phiếu tín nhiệm Dự án đầu tư, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chi tiết	86,57% 85,07% 80,10% 66,67% 61,69% 56,72% 27,86% 15,92%
Tỷ lệ nhân dân được hỏi ý kiến và quyết định	Chủ trương, mức đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng Bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Trưởng ấp (khóm) Xây dựng hương ước, quy ước của ấp (khóm) Bầu, bãi nhiệm thành viên Ban TTND, Ban GSĐTCĐ	90,05% 89,05% 82,59% 80,06%
Đánh giá hoạt động Ban Thanh tra nhân dân	Tốt Bình thường Chưa tốt Không nắm bắt thông tin	51,24% 24,38% 15,42% 8,96%
Đánh giá hoạt động Ban GSĐTCĐ	Tốt Bình thường Chưa tốt Không nắm bắt thông tin	60,20% 20,90% 2,99% 15,92%

Đóng góp của đề án

• Về mặt lý luận: Bổ sung, luận giải và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về thực hiện pháp luật dân chủ ở cấp xã trong bối cảnh thể chế hóa Hiến pháp 2013 và triển khai Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết về việc thực thi dân chủ cơ sở tại một huyện nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long (huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp); xác lượng hóa tỷ lệ nhận thức, mức độ tiếp cận thông tin và đánh giá của người dân về các thiết chế dân chủ.
• Đóng góp giải pháp: Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gắn trực tiếp với cải cách hành chính, xây dựng nông thôn mới và chuyển đổi số trong quản lý nhà nước tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực tế tập trung vào 402 người dân tại huyện Lai Vung trong khoảng thời gian ngắn (tháng 3/2024); dữ liệu nghiên cứu chủ yếu phản ánh giai đoạn chuyển tiếp khi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 vừa mới có hiệu lực thi hành (từ 01/7/2023), do đó phần lớn số liệu đánh giá trong giai đoạn 2019 – 2023 vẫn chịu sự điều chỉnh của Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng đánh giá việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở hai loại hình cơ sở còn lại theo Luật năm 2022 (cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và tổ chức có sử dụng lao động).
  • Nghiên cứu so sánh hiệu quả thực hiện dân chủ cơ sở giữa các địa phương có mức độ đô thị hóa khác nhau trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long sau khi Luật năm 2022 đi vào ổn định thực thi.

---

Giá trị tham khảo

Đề tài có giá trị tham khảo thiết thực đối với:

• Học viên, sinh viên chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Quản lý công, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước khi nghiên cứu về dân chủ ở cơ sở.
• Cán bộ lãnh đạo, công chức cấp huyện và cấp xã tại huyện Lai Vung nói riêng và tỉnh Đồng Tháp nói chung trong quá trình xây dựng kế hoạch thực hiện Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, rà soát công tác công khai thông tin và kiện toàn Ban TTND, Ban GSĐTCĐ.
• Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cấp cơ sở làm tài liệu tham khảo cho công tác tuyên truyền, vận động quần chúng và nâng cao kỹ năng giám sát, phản biện xã hội.

---

Câu hỏi thường gặp

Đề án tiến hành khảo sát thực tế với quy mô mẫu và đối tượng như thế nào?

Đề tài thực hiện khảo sát từ ngày 10/3/2024 đến ngày 15/3/2024 tại 12 xã, thị trấn trên địa bàn huyện Lai Vung. Tổng số phiếu phát ra là 420 phiếu, số phiếu thu về hợp lệ là 402 phiếu từ các đối tượng là người dân sinh sống trên địa bàn. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel.

Tỷ lệ hiểu biết của người dân tại địa phương đối với Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 được ghi nhận ra sao?

Kết quả khảo sát cho thấy có 85,07% người dân được hỏi nhận định "không nắm bắt thông tin" về Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022. Đối với Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 trước đó, có 66,67% nhận định "hiểu biết hạn chế" và 17,41% "không nắm bắt thông tin". Tuy nhiên, có đến 94,53% người dân đánh giá việc ban hành Luật năm 2022 là "cần thiết" và 3,98% đánh giá "rất cần thiết".

Những nội dung công khai nào của chính quyền cơ sở huyện Lai Vung bị người dân đánh giá ở mức thấp?

Các nội dung có tỷ lệ người dân ghi nhận chính quyền có công khai ở mức thấp gồm: dự án đầu tư, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chi tiết (chỉ đạt 15,92%); kết quả thanh tra, kiểm tra, giải quyết tham nhũng, tiêu cực, lấy phiếu tín nhiệm (chỉ đạt 27,86%); và đối tượng, mức thu các loại phí, lệ phí do chính quyền trực tiếp thu (56,72%).

Hoạt động của Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng tại địa phương gặp những khó khăn gì?

Thành viên Ban GSĐTCĐ chủ yếu làm việc theo tinh thần trách nhiệm và kinh nghiệm cá nhân, chưa được đào tạo tập huấn chuyên sâu. Hạn chế lớn nhất là đa số thành viên chỉ giám sát bằng trực quan, chưa đủ trình độ chuyên môn để đọc, thẩm định bản vẽ kỹ thuật thi công công trình và gặp khó khăn về nguồn kinh phí hoạt động.

Đề án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào?

Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp: (1) Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật bằng các hình thức đa dạng, hiện đại; (2) Nâng cao hiệu quả và tính kịp thời trong công khai thông tin của chính quyền cơ sở; (3) Nâng cao năng lực chuyên môn và bảo đảm kinh phí hoạt động cho Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng; (4) Tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu, cán bộ công chức và vai trò giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc cùng các đoàn thể.

---

Kết luận

Đề án tốt nghiệp của tác giả Đỗ Minh Quân đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và nền tảng pháp lý về thực hiện dân chủ ở cơ sở, đặc biệt là cấp xã trong bối cảnh thi hành Hiến pháp 2013 và Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022. Dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2019 – 2023 cùng kết quả điều tra xã hội học trên 402 người dân tại 12 xã, thị trấn của huyện Lai Vung (tỉnh Đồng Tháp), công trình đã phản ánh khách quan những chuyển biến tích cực trong huy động nguồn lực xây dựng nông thôn mới, đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn về nhận thức pháp luật, tính minh bạch thông tin và năng lực của các thiết chế giám sát cơ sở. Các giải pháp và lộ trình được đề xuất mang tính ứng dụng thực tiễn cao, đóng góp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương nâng cao hiệu quả quản trị và bảo đảm quyền làm chủ thực chất của nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận và pháp lý thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở; Chương 2. Đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp; Chương 3. Quan điểm, giải pháp và lộ trình đẩy mạnh thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên địa bàn huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ 1. Cơ sở lý luận thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở 1. Thực hiện dân chủ ở cơ sở Thuật ngữ “dân chủ” ra đời vào khoảng thế kỷ thứ V trước công nguyên ở Hy Lạp cổ đại. Để diễn đạt dân chủ người Hy Lạp đã dùng thuật ngữ “demokratos”, trong đó “demos” là nhân dân và “kratos” là quyền lực.

Cách diễn đạt này đã cung cấp một cách tiếp cận sơ khai về dân chủ, cụ thể dân chủ được hiểu là quyền lực thuộc về nhân dân.Ăngghen - những đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa xã hội hiện đại, dân chủ là một phương tiện tất yếu để con người đạt tới tự do, giải phóng toàn diện những năng lực vốn có của mỗi cá nhân, tức quyền con người phải được bảo đảm và thực hiện đầy đủ. Trong tác phẩm Thường thức chính trị, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra quan niệm “dân chủ tức là dân là chủ”, Người đã chỉ rõ “Ở nước ta chính quyền là của nhân dân, do nhân dân làm chủ. Nhân dân là ông chủ nắm chính quyền. Nhân dân bầu ra đại biểu thay mặt mình thi hành chính quyền ấy.

Thế là dân chủ” [32]. Quan niệm “dân là chủ và dân làm chủ” của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định vị thế xã hội, địa vị pháp lý tối thượng của nhân dân là người chủ xã hội, đồng thời cũng thể hiện sự gắn bó chặt chẽ, không thể tách rời trong mối quan hệ giữa người chủ xã hội và hành động làm chủ xã hội của nhân dân. Tác giả Hoàng Chí Bảo từng đưa ra quan niệm về dân chủ, theo đó: “Dân chủ tức là tôn trọng giá trị con người. Dân chủ tức là lắng nghe nhiều tiếng nói khác nhau.

Dân chủ tức là không áp đặt người khác, coi mình là chân lý tuyệt đối” [1]. Quan niệm này tuy ngắn gọn nhưng lại chứa đựng nội hàm sâu sắc, vừa bao trọn được bản chất của dân chủ “tôn trọng giá trị con người”, vừa thể hiện được những phương thức rất cơ bản để phát huy dân chủ đó là “biết lắng nghe tiếng nói khác nhau”, “không áp đặt người khác, coi mình là chân lý tuyệt đối”. 10 Từ các quan niệm trên, dân chủ có thể được nhìn nhận ở hai góc độ. Trước hết, dân chủ được xác định là quyền của nhân dân, cụ thể là quyền làm chủ nhà nước, quyền lựa chọn, xây dựng nên cơ quan dân cử, quyền tham gia, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước.

Bên cạnh đó, dân chủ cũng được hiểu là một thể chế chính trị, một hình thức nhà nước, có sự tham gia của mọi tầng lớp nhân dân trong xây dựng, điều hành hoạt động của nhà nước và nhà nước đại diện cho quyền, lợi ích hợp pháp của nhân dân. Như vậy, có thể khẳng định dân chủ là hình thức tổ chức của nhà nước khi các chủ thể chính trị thừa nhận tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân hay nhà nước là của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Cơ sở có thể được hiểu là đơn vị cấp dưới cùng của một hệ thống tổ chức trong quan hệ với các bộ phận lãnh đạo cấp trên và là nơi trực tiếp thực hiện các hoạt động lao động, sản xuất, công tác,….Bên cạnh đó, cơ sở cũng được hiểu là đơn vị xã hội nhỏ nhất được tổ chức bởi nhân dân, bao gồm địa bàn cư trú (thôn, làng, xóm, khóm, ấp, bản, phum, sóc,…) và nơi làm việc (cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội,…). Tại Khoản 1, Điều 2, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (DCCS) năm 2022 quy định: “Cơ sở là xã, phường, thị trấn (cấp xã) và cộng đồng dân cư trên địa bàn cấp xã; cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập; tổ chức có sử dụng lao động” [25].

Từ những khái niệm trên, có thể nhận định, cơ sở là nơi diễn ra trực tiếp các mối quan hệ đa diện giữa các tầng lớp nhân dân với chính quyền, giữa các thiết chế của bộ máy nhà nước và hệ thống chính trị với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức; giữa các quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các bên phát sinh giữa Nhà nước với công dân và giữa công dân với nhau. Căn cứ quy định tại Khoản 2, Điều 2, Luật Thực hiện DCCS năm 2022: “Thực hiện DCCS là phương thức phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, để công dân, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động được thông tin, thể hiện ý chí, nguyện vọng, chính kiến của mình thông qua việc thảo luận, tham gia ý kiến, quyết định và kiểm tra, giám sát các vấn đề ở cơ sở theo quy định của Hiến pháp và pháp luật” [25]. Trên thực tế, thực hiện DCCS là điều kiện quan trọng tạo nên sự đồng thuận giữa cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và nhân dân với các chủ thể quản lý trong quan 11 hệ quản lý, điều hành nhằm tăng cường sự hiểu biết về những giá trị mà các bên cùng hướng tới, từ đó góp phần thúc đẩy sự phát triển các mặt tích cực và hạn chế các hành vi tiêu cực trong đời sống xã hội. Pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở Theo tác giả Nguyễn Minh Đoan: “Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện, thể hiện ý chí nhà nước của giai cấp thống trị trong xã hội, là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội để bảo vệ lợi ích, thực hiện mục đích của giai cấp thống trị, đồng thời duy trì sự tồn tại, phát triển và vì lợi ích của cả xã hội” [12, tr.

Có thể thấy, pháp luật là công cụ chủ yếu, phổ biến và hữu hiệu nhất để nhà nước thực hiện quản lý xã hội. Trên thực tế, nhà nước là cơ quan thay mặt nhân dân thực hiện quyền làm chủ, tuy nhiên, nhà nước không thể nào nắm bắt được toàn bộ tâm tư, nguyện vọng của toàn thể người dân trên mọi miền đất nước. Do đó, muốn tập được trí tuệ, sức sáng tạo của toàn dân, tạo điều kiện để nhân dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội, đòi hỏi phải mở rộng và phát huy DCCS. Với vai trò quan trọng đó, các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện DCCS không thể đứng ngoài sự điều chỉnh của pháp luật.

Như đã phân tích ở trên, thực hiện DCCS phải được tiến hành theo các quy định của pháp luật. Pháp luật về thực hiện DCCS bao gồm các quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, công nhận quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở, cũng như việc tổ chức, thực hiện DCCS nhằm bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân ở các loại hình cơ sở khác nhau. Nói cách khác, pháp luật về thực hiện dân DCCS là hệ thống các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện, điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện DCCS, bảo đảm thực hiện quyền làm chủ, phát huy cao độ sức sáng tạo của nhân dân trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Hiện nay, pháp luật về thực hiện DCCS có phạm vi điều chỉnh rất rộng bao gồm pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn; pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ quan, đơn vị và pháp luật về thực hiện dân chủ ở tổ chức có sử dụng lao động.

Thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở 1. Khái niệm thực hiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở Hiện nay, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta, trong đó pháp luật là cơ sở nền tảng để điều chỉnh các hành vi cá nhân, các quan hệ xã hội, đảm cho xã hội ổn định và phát triển bền vững. Do đó, có thể khẳng định nếu không có pháp luật thì không thể xây dựng nhà nước pháp quyền, tuy nhiên, nếu chỉ có pháp luật thì chưa đủ. Vấn đề có tính then chốt là phải phát huy được giá trị của pháp luật, tức pháp luật phải được triển khai trên thực tế, đi vào đời sống xã hội thông qua quá trình thực hiện pháp luật.

Theo tác giả Nguyễn Minh Đoan: “Thực hiện pháp luật là hành vi thực tế, hợp pháp có mục đích của các chủ thể pháp luật nhằm hiện thực hóa các quy định pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc sống trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật” [12, tr. Trong nhiều năm qua, công tác xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về thực hiện DCCS đã được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nỗ lực thực hiện và đạt được những tiến bộ quan trọng. Quy trình ban hành các văn bản quy phạm pháp luật được đổi mới, nhiều văn bản quy phạm pháp luật được ban hành đã tạo khuôn khổ pháp lý ngày càng hoàn chỉnh hơn. Tuy nhiên, các quy định của pháp luật về thực hiện DCCS sẽ không thể mang lại giá trị trên thực tiễn nếu không trải qua quá trình thực hiện pháp luật.

Như vậy, đúc rút từ các nhận định về thực hiện pháp luật và pháp luật về thực hiện DCCS, có thể đưa ra khái niệm: “Thực hiện pháp luật về thực hiện DCCS là hành vi thực tế, hợp pháp có mục đích của các chủ thể pháp luật nhằm hiện thực hóa các quy định pháp luật về thực hiện DCCS, làm cho chúng đi vào cuộc sống nhằm bảo đảm thực hiện quyền làm chủ, phát huy cao độ sức sáng tạo của nhân dân trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội”.