Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG, CHỐNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH 1. QUAN NIỆM VỀ BẠO LỰC GIA ĐÌNH 1. Khái niệm bạo lực gia đình Bạo lực là một hiện tượng xã hội, trong Tiếng Việt, bạo lực được hiểu là “sức mạnh dùng để cưỡng bức, trấn áp hoặc lật đổ” [38, tr. Với ý nghĩa chung đó, bạo lực có thể được sử dụng với cả nghĩa tiêu cực (bạo lực với trẻ em, bạo lực gia đình, bạo lực giới…) hoặc tích cực (bạo lực cách mạng, bạo lực để trấn áp tội phạm…) Trong xã hội luôn tồn tại nhiều hình thức bạo lực, các chủ thể có thể dùng bạo lực để giải quyết những bất hòa trong quan hệ xã hội, tranh giành quyền lực, lợi ích, hay sử dụng bạo lực để lật đổ các phe phái chính trị, lật đổ chính quyền… có thể nói, bạo lực là vấn đề đã ra đời và tồn tại từ rất lâu trong lịch sử xã hội loài người.
Trong những trường hợp nhất định như chiến tranh bảo vệ Tổ Quốc, phòng vệ chính đáng thì bạo lực có vai trò tích cực trong xã hội nhưng xét về bản chất thì bạo lực là một hiện tượng tiêu cực trái với hòa bình, văn minh, ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội, bị xã hội loài người lên án. Có thể thấy, bạo lực chính là một phương thức hành xử trong các mối quan hệ xã hội và tồn tại từ rất lâu trong lịch sử xã hội loài người, nhưng bạo lực cũng là “loại quyền lực có phẩm chất kém nhất so với quyền lực kinh tế và quyền lực trí tuệ” [15, tr. Như vậy, việc sử dụng bạo lực phụ thuộc vào mục đích sử dụng, đối tượng sử dụng và đối tượng chịu hậu quả của bạo lực. Tuy nhiên, khi trong xã hội không còn giai cấp bóc lột, không trong tình trạng bị giặc ngoại xâm đe dọa… thì phần lớn hiện tượng bạo lực là biểu hiện của những vấn đề tiêu cực, do đó nhà nước cần có những quy định pháp luật để điều chỉnh những hành vi 8 Luan van bạo lực trái pháp luật để từ đó có những biện pháp phòng, chống bạo lực trong xã hội nói chung trong đó có vấn đề bạo lực gia đình nói riêng.
“Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống tốt đẹp, chống lại các tệ nạn xã hội, tạo nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”[9]. Còn bạo lực gia đình là hiện tượng xã hội phát sinh không bình thường, thể hiện những lệch chuẩn xã hội, phá vỡ môi trường gia đình lành mạnh ấy. Bạo lực gia đình là vấn đề mang tính toàn cầu, và xã hội Việt Nam cũng không là một ngoại lệ, gây nhức nhối cho nhân loại, nó để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng cho xã hội, cho gia đình và cho cá nhân, nhất là đối với phụ nữ và trẻ em. Bạo lực gia đình tạo nên những rạn nứt, đổ vỡ, gây nên nhiều đau khổ trong đời sống gia đình, kéo theo những hậu quả nặng nề cho xã hội.
Bạo lực gia đình gần đây đã trở thành một vấn nạn, thu hút sự quan tâm của toàn xã hội. bạo lực gia đình không chỉ xảy ra ở những nơi có điều kiện kinh tế thấp, cuộc sống nghèo nàn, lạc hậu mà nó diễn ra ở mọi nơi từ thành thị tới nông thôn, xảy ra ở mọi gia đình, trong các tầng lớp khác nhau và gây ra những thiệt hại to lớn cả về vật chất và tinh thần cho gia đình và xã hội. Bạo lực gia đình là vấn đề không mới, nó từ lâu đã là mối quan tâm của nhiều quốc gia, là chủ đề của nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học. Cho tới nay, tùy từng góc độ nghiên cứu, đã có rất nhiều quan điểm, cách hiểu khác nhau về bạo lực gia đình.
Từ góc độ giới: Bạo lực giới là một vấn đề tồn tại từ rất lâu trong lịch sử nhưng lại là một nội dung mới trong luật pháp quốc tế. Trước những năm 80 của thế kỷ XX, người ta cho rằng bạo lực đối với phụ nữ thuộc về các mối quan hệ có tính riêng tư giữa các cá nhân, các thành viên trong gia đình. Vì vậy, mọi 9 Luan van hành vi bạo lực đối với phụ nữ nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của luật pháp quốc tế nói chung, luật quốc tế về quyền con người nói riêng. Trong những năm gần đây, mặc dù đã đạt được nhiều tiến bộ đáng kể trong việc nâng cao địa vị bình đẳng của phụ nữ, nhưng do nhiều yếu tố khác nhau ở nhiều nơi trên thế giới, nạn bạo lực đối với phụ nữ vẫn diễn ra thường xuyên dưới nhiều hình thức, mức độ khác nhau.
Theo Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA): “bạo lực trên cơ sở giới là bạo lực giữa nam giới và phụ nữ, trong đó phụ nữ là nạn nhân và điều này bắt nguồn từ các mối quan hệ bất bình đẳng giữa nam và nữ. Bạo lực thường nhằm vào phụ nữ, hoặc ảnh hưởng lớn đến phụ nữ. Bạo lực trên cơ sở giới bao gồm những tổn hại về thân thể, tâm lý, tình dục (bao gồm cả sự đe dọa gây đau khổ, cưỡng bức hoặc tước đoạt sự tự do xảy ra trong gia đình hoặc trong cộng đồng) nhưng nó không bị hạn chế ở những dạng này”[28]. Theo tinh thần của Luật Bình đẳng giới năm 2006 thì bạo lực gia đình còn được hiểu là “sự phân biệt đối xử về giới, đó là việc hạn chế, loại trừ, không công nhận hoặc không coi trọng vai trò, vị trí của nam và nữ, gây bất bình đẳng giữa nam và nữ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình” [21].
Như vậy, bạo lực gia đình trước hết là hành vi bạo lực đối với phụ nữ, nạn nhân chủ yếu là phụ nữ, trong phần lớn các trường hợp bạo lực gia đình thì hầu hết là những người vợ bị chồng đánh đập, hành hạ, ngược đãi, bên cạnh đó là những người mẹ, người con gái, người chị người em bị những người là con, là cha, là anh đánh đập, ngược đãi, hành hạ. Nhìn từ góc độ giới có thể hiểu: bạo lực gia đình là bất kỳ hành vi nào của các thành viên gia đình đối với nhau trên cơ sở giới tính, được biểu hiện dưới những hình thức nhất định, có khả năng gây ra hoặc đe dọa gây ra những 10 Luan van tổn hại nhất định về thể chất, tinh thần, kinh tế, tước đoạt hoặc hạn chế quyền tự do của các thành viên khác trong gia đình. Từ góc độ xã hội: Dưới góc độ xã hội học, gia đình được coi là tế bào của xã hội. Không giống bất kỳ nhóm xã hội nào khác, gia đình có sự đan xen các yếu tố sinh học, kinh tế, tâm lý, văn hóa…Những mối liên hệ cơ bản của gia đình bao gồm vợ, chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu, anh chị em với nhau, những mối liên hệ khác như: cô, dì, chú, bác với cháu, cha mẹ chồng với con dâu, cha mẹ vợ với con rể…Mối quan hệ gia đình được thể hiện ở các khía cạnh: có đời sống tình dục, sinh con và nuôi dạy con cái, lao động tạo ra của cải vật chất để duy trì đời sống gia đình và đóng góp xã hội.
Mối liên hệ này có thể dựa trên những căn cứ pháp lý hoặc có thể dựa trên các căn cứ thực tế một cách tự nhiên, tự phát [16]. Vấn đề bạo lực gia đình không còn là vấn đề mới trong xã hội hiện nay, tuy nhiên, nhận thức về vấn đề này không thật đầy đủ nếu không muốn nói là có phần lệch lạc, hạn chế. Đối với người dân, bạo lực gia đình còn là một khái niệm mới vì thế ít người biết đến, đại bộ phận người dân chưa có cách hiểu đầy đủ và chính xác về vấn đề này. Đa số người dân cho rằng chỉ những hành vi đánh đập, gây thương tích, dẫn tới kết quả nạn nhân bị tổn thương hay tử vong mới bị coi là bạo lực gia đình, còn những hành vi xâm phạm về tinh thần thì không phải bạo lực.
Nói về bạo lực gia đình có rất nhiều ý kiến khác nhau, cụ thể là: một nhóm chia bạo lực gia đình ra thành hai loại: loại bạo lực mạnh và loại bạo lực nhẹ. Bạo lực mạnh xảy ra như chồng vô cớ đánh vợ với những tổn thương về thể xác nhất định, còn bạo lực nhẹ là chỉ có hành vi ngược đãi và thi thoảng mới xảy ra. Nhóm khác cho rằng bạo lực gia đình là hành vi tấn công bằng vũ lực của một người (thường là đàn ông) đối với người có quan 11 Luan van hệ tình cảm với mình và có hành vi kiểm soát về tài chính cũng như các mối quan hệ xã hội của người bị bạo lực. Có nhóm lại cho rằng chỉ những hành vi đánh đập mà bị xử lý hành chính, thậm chí có thể cấu thành tội phạm mới là bạo lực.
Như vậy, có thể thấy sự nhận thức về bạo lực gia đình còn có nhiều chiều và nhiều hạn chế, từ sự nghiên cứu và phân tích tên có thể hiểu dưới góc độ xã hội: bạo lực gia đình là hành động dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực của một người đối với một người khác có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, gây ra hoặc đe dọa gây ra những tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế cho những người đó. Từ góc độ pháp luật: Khoản 2, Điều 1 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007 quy định “Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của các thành viên trong gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với thành viên khác trong gia đình”. Như vậy, khái niệm bạo lực gia đình có liên quan chặt chẽ đến khái niệm thành viên gia đình, vì bạo lực gia đình là hành vi chỉ xảy ra giữa những người có quan hệ nhất định, cùng là thành viên của một gia đình.