CHƯƠNG 1. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG SỐ TẠI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ THÁCH THỨC 1. Khái quát chung về hoạt động ngân hàng số tại Việt Nam 1.1 Hoạt động ngân hàng số Ngân hàng số (Digital Banking) là hình thức cung cấp các sản phẩm và dịch vụ ngân hàng thông qua các kênh điện tử như website, ứng dụng di động, internet banking, mobile banking,. Thay vì giao dịch trực tiếp tại quầy giao dịch như hoạt động truyền thống thì khách hàng có thể thực hiện các thao tác như: mở tài khoản; chuyển tiền; thanh toán hóa đơn; nạp tiền điện thoại; mua sắm trực tuyến; vay vốn; tiết kiệm; quản lý tài chính cá nhân,.đều được thực hiện online một cách đơn giản mà khách hàng không phải đến các phòng giao dịch, chi nhánh ngân hàng; đồng thời về phía ngân hàng thì giảm thiểu tối đa việc sử dụng giấy tờ; nên tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả ngân hàng và khách hàng.
Để thực hiện giao dịch NHS, bạn chỉ cần có thiết bị kết nối internet như điện thoại thông minh, máy tính bảng, laptop,. và truy cập vào các kênh giao dịch trực tuyến của ngân hàng. Ngân hàng số hóa 100% mở ra một kỷ nguyên mới trong ngành tài chính, nổi bật là mọi giao dịch trực tuyến 24/7; tự động hóa; cá nhân hóa trải nghiệm; khả năng bảo mật tuyệt đối; tiện lợi và tiết kiệm;… mang đến cho khách hàng trải nghiệm hoàn toàn mới mẻ và tiện lợi. Với mô hình này, mọi hoạt động của ngân hàng đều được thực hiện trực tuyến, xóa bỏ hoàn toàn rào cản về thời gian và địa điểm, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng trong thời đại công nghệ số.
Các dịch vụ trong hoạt động NHS: Các dịch vụ trong hoạt động NHS Quy trình thực hiện Đăng ký online Mở tài khoản trên website hoặc ứng dụng di động của ngân hàng và đăng ký thanh toán trực tuyến nhanh chóng và dễ dàng với chỉ vài thao tác đơn giản Thanh toán Các dịch vụ thanh toán như cước viễn thông, hóa đơn điện nước một cách nhanh chóng, tiện lợi mọi lúc mọi nơi 7 trên ứng dụng di động, để tránh bỏ lỡ kỳ hạn thanh toán.…đặc biệt có thể đặt lịch hẹn thanh toán hoá đơn tự động một lần hoặc định kỳ. Chuyển khoản/chuyển tiền 24/7 Khách hàng có thể chuyển tiền nội bộ hoặc chuyển tiền liên ngân hàng, chuyển khoản quốc tế vào bất kỳ khi nào có phát sinh nhu cầu với chi phí ưu đãi. Vay ngân hàng Khách hàng thực hiện trên ứng dụng hoặc website của ngân hàng về thủ tục vay ngân hàng với quy trình vay đơn giản, hình thức đa dạng, giải ngân nhanh chóng, nhận tiền qua tài khoản thanh toán. Gửi tiết kiệm online Khách hàng gửi tiết kiệm thông qua các ứng dụng di động hoặc website của ngân hàng, khách hàng có thể dễ dàng thực hiện nhu cầu gửi tiết kiệm mọi lúc, mọi nơi chỉ cần thiết bị kết nối internet mang đến cho khách hàng nhiều tiện lợi, an toàn và sinh lời hiệu quả Nộp tiền vào tài khoản ngân hàng Khách hàng thực hiện giao dịch chuyển online tiền từ tài khoản khác sang tài khoản của bạn thông qua website hoặc ứng dụng di động của ngân hàng.
Quản lý tài khoản, quản lý thẻ Khách hàng có thể theo dõi thu chi, quản lý tài chính cá nhân hiệu quả thông qua các tính năng quản lý tài khoản và quản lý thẻ trên ứng dụng NHS như 8 nhận thông báo số dư tài khoản sau mỗi giao dịch, luôn cập nhật số tiền còn lại trong tài khoản, có thể xem lịch sử giao dịch chi tiết bao gồm thời gian, địa điểm, số tiền, danh mục,. giúp khách hàng nắm rõ tình hình tài chính của bản thân. Ngoài ra, khách hàng có thể khoá thẻ, đổi mật khẩu trên ứng dụng NHS khi có dấu hiệu nghi ngờ tài khoản có thể hoặc đang gặp nguy hiểm không an toàn. Bên cạnh đó, NHS cũng hỗ trợ mở tài khoản giao dịch chứng khoán nhằm giúp khách hàng giao dịch trực tuyến khi có quan tâm tham gia đầu tư chứng khoán và theo dõi sự biến động của các sàn chứng khoán quản lý danh mục đầu tư chứng khoán giúp việc đầu tư dễ dàng hơn,… Quản lý tài chính cá nhân và doanh Tất cả giao dịch đã thực hiện đều được nghiệp lưu lại, giúp khách hàng dễ dàng theo dõi, nắm bắt và kiểm soát tình hình tài chính của cá nhân, doanh nghiệp Internet Banking (Ngân hàng điện tử) Internet Banking (Ngân hàng điện tử) và Mobile Banking (Ngân hàng di và Mobile Banking (Ngân hàng di động) động) đều là những dịch vụ ngân hàng trực tuyến mang đến cho khách hàng sự tiện lợi và linh hoạt trong việc quản lý tài chính, cho phép khách hàng thực hiện mọi giao dịch trực tuyến một cách tiện lợi, nhanh chóng và an toàn.
Khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào trên nền tảng Internet Banking hoặc Mobile 9 Banking thì khách hàng cũng cần thực hiện đủ những bước bảo mật do ngân hàng đưa ra như cung cấp tên đăng nhập, mật khẩu chính xác theo thông tin đã đăng ký và bước xác thực cuối cùng là nhập OTP được ngân hàng gửi về số điện thoại cá nhân khách hàng đã đăng ký trước đó.2 Các chủ thể trong hoạt động ngân hàng số tại Việt Nam NHS đang phát triển rộng rãi trên toàn cầu, đòi hỏi sự đổi mới không ngừng trong nhiều lĩnh vực công nghệ để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng và cạnh tranh hiệu quả trong môi trường kinh tế số. Một số yếu tố công nghệ then chốt thúc đẩy sự phát triển của NHS bao gồm: đổi mới dịch vụ tài chính; kỹ thuật số hóa; trí tuệ nhân tạo (AI); RegTech; lưu trữ dữ liệu; blockchain; … Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là sự bùng nổ của internet và di động, đã tạo động lực to lớn cho sự ra đời và phát triển của NHS. Nhờ ứng dụng các công nghệ tiên tiến, NHS mang đến nhiều lợi ích vượt trội so với ngân hàng truyền thống như là giảm thiểu trung gian tài chính, giao dịch nhanh chóng và an toàn, tiếp cận dịch vụ tài chính rộng rãi, nâng cao trải nghiệm của khách hàng; dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) là hai công nghệ đột phá đang định hình tương lai của NHS, dữ liệu lớn cung cấp thông tin chi tiết sâu sắc về khách hàng, AI mang đến những trải nghiệm khách hàng được cá nhân hóa, giúp NHS mang đến trải nghiệm khách hàng vượt trội, thúc đẩy tăng trưởng kinh doanh và nâng cao hiệu quả hoạt động. Việc ứng dụng hiệu quả Dữ liệu lớn và AI sẽ là yếu tố thúc đẩy các ngân hàng thành công trong kỷ nguyên số.
Bởi lẽ, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây và chuỗi khối (Blockchain), ghi lại các giao dịch một cách minh bạch và an toàn; sử dụng đám mây lai (hybrid cloud). Từ những lợi ích trên, thị trường dịch vụ NHS tại Việt Nam đang chứng kiến sự tham gia đa dạng của nhiều thành phần, Sự hợp tác chặt chẽ giữa các thành phần tham gia sẽ góp phần mang đến cho khách hàng những sản phẩm, dịch vụ NHS tiện lợi, an toàn và hiệu quả. Tuy nhiên vai trò chủ chốt trong việc phát trieernvaf dẫn 10 dắt thị trường vẫn là NHTM. “Tính đến cuối năm 2017, có 27 đơn vị phi ngân hàng được NHNN cấp phép cho dịch vụ trung gian thanh toán, khoảng 40 đơn vị tham gia lĩnh vực fintech cung cấp các công cụ thanh toán trực tuyến, cung ứng giải pháp thanh toán kỹ thuật số POS/mPOS, chuyển tiền, gọi vốn cộng đồng, dịch vụ cho vay trực tuyến.
Thành phần tích cực trong tham gia phát triển ngân hàng số tại các quốc gia như Singapore, Indonesia, Malaysia… thường là các công ty fintech. Tuy nhiên tại Việt Nam, số lượng các công ty fintech hoạt động còn mỏng cả về chất lượng và số lượng. Theo báo cáo Khảo sát toàn cảnh về fintech khu vực ASEAN 2018 do công ty kiểm toán Ernst and Young thực hiện, tại Việt Nam có 78 công ty fintech đang hoạt động, thấp hơn nhiều so với các nước khác trong khu vực (Singapore có khoảng 490 công ty fintech, Indonesia là 262, Malaysia là 196)”1 Mặc dù, NHTM đóng vai trò chủ chốt tuy nhiên, Fintech, công ty viễn thông, công ty công nghệ tài chính và chính phủ cũng góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển của thị trường này. Để cung ứng dịch vụ thanh toán điện tử cho người tiêu dùng, các CTGT bắt buộc phải phối hợp với NHTM theo quy định của NHNN để cung ứng các sản phẩm, dịch vụ thanh toán online cho người tiêu dùng.
Điển hình như, VP Bank đang tích cực đẩy mạnh hợp tác với các công ty fintech để phát triển dịch vụ số, hướng đến mục tiêu trở thành NHS hàng đầu tại Việt Nam. Thực trạng về hoạt động ngân hàng số tại Việt Nam hiện nay Trong thời đại này, hầu hết các ngân hàng tại Việt Nam đều đã trải qua giai đoạn chuyển đổi số trong các hoạt động ngân hàng. Tuy nhiên, giai đoạn chuyển đổi số này vẫn còn đang trong quá trình hoàn thiện và phát triển. Quá trình trên vẫn đang diễn ra đồng loạt tại các ngân hàng, trong đó đa phần các ngân hàng tại Việt Nam đã triển khai áp dụng mảng NHS về quy trình và kênh giao dịch, một số ngân hàng khác dẫn đầu trong hoạt động chuyển đổi số từ nền tảng dữ liệu và rộng rãi cho hầu hết các khoản mục trọng điểm.
“Chuyên gia chiến lược về công nghệ thông tin Dion Hinchaliffe cho hay: Số hóa là sử dụng công cụ kỹ thuật số để tự động hóa và cải thiện cách làm việc hiện tại và không thực sự làm thay đổi bản chất của nó hay tạo ra luật chơi mới”2. Trong 1 Lưu Ánh Nguyệt (2019). “Thực trạng phát triển ngân hàng số tại Việt Nam”, Viện chiến lược và Chính sách tài chính, Bộ tài chính 28/08/2019 2 ThS. Trần Linh Huân, Lê Phạm Anh Thơ, Trần Minh Thiện (2022).
“Pháp luật về chuyển đổi số ngành Ngân hàng và định hướng hoàn thiện”, Trường Đại học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh, Tạp chí ngân hàng 11/10/2022 11 khi đó, một vài nhận định khác lại cho rằng, quá trình “chuyển đổi số là một quá trình từ sâu – thành bướm, biến đổi linh hoạt từ cách làm hiện tại sang một cách làm hoàn toàn mới, trong một số trường hợp thay thế toàn bộ các bộ phận của doanh nghiệp và cách thức vân hành để thu được nhiều giá trị hơn so với kiểu kinh doanh quy mô nhỏ, đòn bẩy thấp”.