Pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai từ thực tiễn tại tỉnh Vĩnh Phúc

Tổng hợp quy định pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai. Phân tích thực tiễn áp dụng và các giải pháp nâng cao hiệu quả tại tỉnh Vĩnh Phúc.

• Tác giả: Trần Bích Huệ
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Lý
• Trường học: Đại học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai từ thực tiễn thực hiện tại tỉnh Vĩnh Phúc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai

Pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai là tập hợp các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động giải quyết các mâu thuẫn phát sinh giữa các bên liên quan đến quyền sử dụng, chuyển nhượng, cho thuê đất. Tranh chấp đất đai thường phát sinh từ các vấn đề về ranh giới, giấy chứng chỉ, xâm phạm quyền sử dụng. Hòa giải là phương thức tối ưu vì nó bảo đảm quyền tự định đoạt của các bên, giảm chi phí và thời gian giải quyết. Tại Vĩnh Phúc, hòa giải tranh chấp đất đai được thực hiện theo các quy định của Luật Đất đai năm 2013 và Luật Hòa giải cơ sở, với sự tham gia của các cơ quan như UBND cấp xã, Bộ Tài nguyên và Môi trường.

1.1. Khái niệm hòa giải tranh chấp đất đai

Hòa giải tranh chấp đất đai là quá trình các bên tranh chấp tự thương lượng dựa trên sự giúp đỡ của bên thứ ba (hòa giải viên) để đưa ra phương án giải quyết chung. Phương thức này bảo đảm tối đa quyền tự định đoạt, giải quyết triệt để mâu thuẫn, giữ gìn tình đoàn kết giữa các bên và giảm chi phí phát sinh.

1.2. Đặc điểm và ưu điểm hòa giải

Hòa giải tranh chấp đất đai mang tính tự nguyện, linh hoạt, bảo mật cao. Ưu điểm nổi bật là rút ngắn thời gian giải quyết, tiết kiệm chi phí, bảo vệ mối quan hệ cộng đồng, tạo ra những kết quả bền vững được các bên chấp nhận.

II. Thực trạng hòa giải tranh chấp đất đai tại Vĩnh Phúc

Tỉnh Vĩnh Phúc là một trong những địa bàn có tỷ lệ tranh chấp đất đai khá cao do quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh chóng. Thực tiễn cho thấy, hòa giải tranh chấp đất đai tại địa bàn tỉnh được thực hiện qua nhiều kênh: hòa giải ngoài tố tụng tại UBND cấp xã, hòa giải tại cơ quan tham mưu của UBND cấp huyện/tỉnh, và hòa giải tại Tòa án nhân dân. Kết quả hòa giải đạt được cao, góp phần giảm tải cho hệ thống Tòa án. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế về trình độ hòa giải viên, cơ sở dữ liệu đất đai chưa hoàn thiện.

2.1. Các cơ quan thực hiện hòa giải

Hòa giải tranh chấp đất đai tại Vĩnh Phúc được thực hiện bởi UBND cấp xã, cơ quan tham mưu của UBND cấp huyện/tỉnh, Bộ Tài nguyên và Môi trường, và Tòa án nhân dân. Mỗi cơ quan có thẩm quyền và trách nhiệm cụ thể trong việc giúp các bên giải quyết tranh chấp đất đai theo quy định pháp luật.

2.2. Kết quả và tồn tại của thực tiễn

Kết quả hòa giải tranh chấp đất đai tại Vĩnh Phúc đạt tỷ lệ cao, giảm áp lực cho Tòa án. Tuy nhiên, vẫn tồn tại hạn chế về chất lượng hòa giải viên, cơ sở dữ liệu đất đai, và nâng cao nhận thức pháp luật của người dân về lợi ích của phương thức này.

III. Nội dung pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai

Nội dung pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai bao gồm các nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự, thủ tục và hậu quả pháp lý. Theo Luật Đất đai năm 2013 và Luật Hòa giải cơ sở, hòa giải tranh chấp đất đai phải tuân thủ các nguyên tắc như: tự nguyện, bình đẳng các bên, không trái Hiến pháp và pháp luật. Thẩm quyền hòa giải được xác định rõ ràng dựa trên đối tượng tranh chấp và địa bàn. Trình tự, thủ tục bao gồm: tiếp nhận đơn, thông báo, xem xét hồ sơ, đàm phán, lập biên bản hòa giải.

3.1. Nguyên tắc hòa giải tranh chấp đất đai

Các nguyên tắc hòa giải tranh chấp đất đai bao gồm: tự nguyện, bình đẳng các bên, không trái Hiến pháp và pháp luật, công khai, kịp thời và hiệu quả. Những nguyên tắc này bảo đảm tính công bằng, khách quan trong quá trình giải quyết tranh chấp đất đai và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

3.2. Trình tự thủ tục và hậu quả pháp lý

Trình tự hòa giải bao gồm: tiếp nhận, thông báo, kiểm tra hồ sơ, đàm phán và lập biên bản. Khi hòa giải tranh chấp đất đai thành công, biên bản có giá trị pháp lý, các bên phải chấp hành. Nếu không thành công, bên có quyền khởi kiện Tòa án theo Luật Tố tụng dân sự.

IV. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả hòa giải tại Vĩnh Phúc

Để nâng cao hiệu quả hòa giải tranh chấp đất đai tại Vĩnh Phúc, cần thực hiện các giải pháp toàn diện. Trước hết, hoàn thiện quy định pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai để phù hợp với tình hình thực tế. Thứ hai, xây dựng cơ sở dữ liệu, thông tin đất đai đầy đủ, chính xác. Thứ ba, nâng cao trình độ chuyên môn của hòa giải viên thông qua các khóa đào tạo chuyên biệt. Cuối cùng, nâng cao nhận thức pháp luật của người dân về lợi ích và quyền lợi khi tham gia hòa giải tranh chấp đất đai.

4.1. Hoàn thiện quy định pháp luật

Hoàn thiện quy định pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai cần tập trung vào: làm rõ thẩm quyền của các cơ quan, quy định chi tiết về trình tự thủ tục, xác định rõ giá trị pháp lý của biên bản hòa giải, bổ sung các quy định về bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hòa giải.

4.2. Nâng cao hiệu quả thực hiện

Nâng cao hiệu quả bao gồm: xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai hoàn thiện, nâng cao trình độ hòa giải viên, tăng cường hoạt động tuyên truyền, giáo dục pháp luật, gắn kết hoạt động hòa giải tranh chấp đất đai với công tác quản lý đất đai của UBND địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có 03 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật hòa giải tranh chấp đất đai. Chƣơng 2: Thực trạng quy định về hòa giải tranh chấp đất đai và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Vĩnh Phúc. Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai và giải pháp nâng cao hiệu quả công tác hòa giải tranh chấp đất đai tại tỉnh Vĩnh Phúc,. 11 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT HÒA GIẢI TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1.

Những vấn đề lý luận về hòa giải tranh chấp đất đai. Khái niệm, đặc điểm, phân loại tranh chấp đất đai Tranh chấp là sự kiện tất yếu trong hoạt động kinh doanh, thƣơng mại hay dân sự. Thuật ngữ “tranh chấp” đƣợc hiểu là đấu tranh, giằng co khi có ý kiến bất đồng thƣờng là trong vấn đề quyền lợi giữa hai bên hay tranh chấp là những mâu thuẫn, bất hòa về quyền và nghĩa vụ hợp pháp giữa các chủ thể trong một quan hệ xã hội, pháp luật1. Về mặt pháp lý, tranh chấp đƣợc hiểu là những mâu thuẫn về lợi ích xảy ra khi các bên không thống nhất đƣợc với nhau về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt về quyền và nghĩa vụ của mình lên một đối tƣợng nhất cụ thể nào đó.

Dựa theo nội dung, đối tƣợng tài sản trong các tranh chấp có thể phân loại thành nhiều loại tranh chấp khác nhau trong đó có tranh chấp đất đai. Cùng với vai trò và vị trí của đất đai ngày càng giữ vai trò quan trọng, là tƣ liệu sản xuất chủ yếu trong kinh doanh, thƣơng mại, dân sự, tranh chấp đất đai cũng ngày càng trở lên phổ biến. Đồng thời, với những đặc điểm đặc thù của đất đai về giá trị, cách thức sử dụng, khai thác, tranh chấp đất đai luôn đƣợc đánh giá là một trong những loại tranh chấp phức tạp nhất. Theo quy định tại Khoản 24, Điều 3, Luật Đất đai năm 2013: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của ngƣời sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai”.

Khái niệm này đƣợc giữ nguyên trong Luật Đất đai năm 2023. Theo quy định trên cho thấy tranh chấp đất đai là một khái niệm bao hàm cả tranh chấp quyền sử dụng đất; tranh chấp tài sản gắn liền với đất; tranh chấp về địa giới hành chính. Thực tế cũng cho thấy tranh chấp đất đai là dạng tranh chấp phổ biến, phức tạp nhất hiện nay bao gồm: 1 Từ điển Tiếng Việt - Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2002 12 tranh chấp về thừa kế quyền sử dụng đất, tranh chấp về các giao dịch liên quan đến quyền sử dụng đất, tranh chấp về tài sản trên đất… Tranh chấp đất đai cũng thể hiện dấu ấn mạnh mẽ trong các thời kì lịch sử khác nhau của các quan hệ pháp luật đất đai. Chẳng hạn, trƣớc những năm 1980, khi Nhà nƣớc còn duy trì ba hình thức sở hữu đất đai là: sở hữu nhà nƣớc, sở hữu tập thể và sở hữu tƣ nhân thì có thể có tranh chấp về quyền sở hữu, về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai.

Hiến pháp năm 1980 đƣợc ban hành, Nhà nƣớc thống nhất quản lý đất đai theo quy hoạch chung, nhằm bảo đảm đất đai đƣợc sử dụng hợp lý và tiết kiệm, đất đai thuộc sở hữu toàn dân. Hiến pháp năm 1992 cũng quy định Nhà nƣớc thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật, bảo đảm sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả, đất đai thuộc sở hữu toàn dân. Hiến pháp năm 2013 quy định đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, nguồn lực quan trọng phát triển đất nƣớc, đƣợc quản lý theo pháp luật; đất đai là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nƣớc đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Với quy định này, Nhà nƣớc là đại diện chủ sở hữu đối với đất đai và thống nhất quản lý, vì thế không thể có tranh chấp về quyền sở hữu.

Đối tƣợng của mọi tranh chấp đất đai thời kỳ này chỉ có thể là quyền quản lý và quyền sử dụng những diện tích đất đai nhất định. Bƣớc sang nền kinh tế thị trƣờng có sự quản lý của Nhà nƣớc theo định hƣớng XHCN cùng với những quan hệ kinh tế - xã hội khác, các quan hệ đất đai cũng phát triển hết sức đa dạng, phức tạp, đòi hỏi pháp luật phải có cơ chế điều chỉnh phù hợp. Nhiều quan hệ trƣớc kia bị nghiêm cấm nay đƣợc pháp luật cho phép thực hiện. Các giao dịch dân sự về đất đai đƣợc xác lập nhƣ chuyển đổi, chuyển nhƣợng, cho thuê, cho thuê lại, thế chấp, bảo lãnh, góp vốn liên doanh bằng giá trị sử dụng đất… cũng từ đó mà đối tƣợng của tranh chấp đất đai đã có sự thay đổi, không chỉ là quyền quản lý, QSDĐ mà còn tranh chấp trong quá trình xác lập và thực hiện các giao dịch về đất đai.

Nhƣ vậy, cùng với việc xử lý các quan 13 hệ pháp luật đất đai theo những cách thức khác nhau ở từng giai đoạn mà tranh chấp đất đai cũng chứa đựng những yếu tố về nội dung, hình thức không hoàn toàn giống nhau ở mỗi thời kỳ. TCĐĐ xoay quanh những mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa những ngƣời sử dụng đất với nhau hoặc giữa ngƣời sử dụng đất với các chủ thể có liên quan. Bởi vậy, việc phân loại các dạng tranh chấp đất đai mang tính tƣơng đối. Theo đó, có một số dạng tranh chấp đất đai cơ bản sau: Thứ nhất, tranh chấp về quyền sử dụng đất.

Tranh chấp về quyền sử dụng đất là những tranh chấp giữa các bên với nhau về việc ai có quyền sử dụng hợp pháp đối với một mảnh đất. Loại tranh chấp này thƣờng do một bên tự ý thay đổi hoặc do hai bên không xác định đƣợc với nhau. Dạng tranh chấp này thƣờng phải kể đến một số loại tranh chấp nhƣ: Tranh chấp về quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất trong quan hệ thừa kế; quan hệ li hôn giữa vợ và chồng; đòi lại đất, tài sản gắn liền với đất của ngƣời thân trong những giai đoạn trƣớc đây mà qua các cuộc điều chỉnh ruộng đất đã đƣợc chia cấp cho ngƣời khác; tranh chấp giữa đồng bào các dân tộc ở địa phƣơng với đồng bào đi xây dựng vùng kinh tế mới; giữa đồng bào địa phƣơng với các nông trƣờng, lâm trƣờng và các tổ chức sử dụng đất khác; tranh chấp về quyền sử dụng đất có liên quan đến tranh chấp về địa giới hành chính. Thứ hai, tranh chấp về quyền và nghĩa vụ phát sinh trong quá trình sử dụng đất.

Dạng tranh chấp này thƣờng xảy ra khi các chủ thể có những giao dịch dân sự về quyền sử dụng đất. Thông thƣờng có các loại tranh chấp sau: tranh chấp trong quá trình thực hiện hợp đồng về chuyển đổi, chuyển nhƣợng, cho thuê, cho thuê lại QSDĐ, thế chấp, bảo lãnh, góp vốn bằng giá trị quyền SDĐ; Tranh chấp về việc bồi thƣờng giải phóng mặt bằng khi Nhà nƣớc thu hồi đất để sử dụng bào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng. 14 Thứ ba, tranh chấp về mục đích sử dụng đất. Đây là dạng tranh chấp ít gặp hơn, những tranh chấp này liên quan đến việc xác định mục đích sử dụng đất.

Thông thƣờng những tranh chấp này có cơ sở để giải quyết vì trong quá trình phân bổ đất đai cho các chủ thể sử dụng, Nhà nƣớc đã xác định mục đích sử dụng đất thông qua quy hoạch sử dụng đất. Tranh chấp chủ yếu do ngƣời sử dụng đất sử dụng sai mục đích so với khi đƣợc Nhà nƣớc giao đất, cho thuê đất. Đặc biệt là tranh chấp trong nhóm đất nông nghiệp, giữa đất trồng lúa với đất nuôi tôm, giữa đất trồng cà phê với trồng cây cao su; giữa đất hƣơng hỏa với đất thổ cƣ… trong quá trình phân bổ và quy hoạch sử dụng đất. So với các loại tranh chấp khác, tranh chấp đất đai có một số đặc điểm sau đây: * Chủ thể của tranh chấp: là chủ thể của quyền quản lý và QSD đất chứ không phải là chủ thể sở hữu đối với đất đai.

Hiến pháp năm 1980, 1992, 2013 đều ghi nhận đất đai thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nƣớc đại diện cho toàn dân thực hiện QSH. Luật Đất đai năm 2013 quy định cụ thể là đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nƣớc đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Vì thế, chủ thể trong quan hệ TCĐĐ chỉ là ngƣời sử dụng đất (ngƣời đƣợc Nhà nƣớc giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, nhận chuyển quyền sử dụng đất) hoặc ngƣời khác có quyền, nghĩa vụ liên quan đến thửa đất. Trƣờng hợp tranh chấp không phát sinh giữa những chủ thể này với nhau liên quan đến thửa đất thì đó là quan hệ tranh chấp khác.

Theo quy định hiện hành, chủ thể TCĐĐ đã đƣợc mở rộng, nó không chỉ bó hẹp giữa hai bên trong quan hệ đất đai mà là nhiều bên. Việc mở rộng chủ thể trong TCĐĐ xuất phát từ thực tiễn khi việc sử dụng đất trở thành nhu cầu không thể thiếu của các tổ chức, cá nhân trong đời sống, trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đó là hệ quả tất yếu từ việc ghi nhận và mở rộng các quyền của ngƣời sử dụng đất trong hệ thống pháp luật. 15 * Đối tƣợng của TCĐĐ: là quyền quản lý, quyền sử dụng và những lợi ích khác phát sinh từ quá trình sử dụng đất mà không thuộc quyền sở hữu của các bên tranh chấp.

Đối tƣợng của TCĐĐ thay đổi theo hoàn cảnh lịch sử và phụ thuộc vào quan điểm của Đảng, Nhà nƣớc đối với chế độ sở hữu về đất đai. Đối với quyền sở hữu đất thì đây là loại tài sản đặc biệt vì pháp luật đã quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nƣớc đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà nƣớc sẽ trao lại quyền sử dụng đất cho ngƣời sử dụng đất thông qua các hình thức do pháp luật quy định nhƣ giao đất, cho thuê đất.và quyền sử dụng đất lúc này trở thành là tài sản (quyền tài sản) theo quy định của Bộ luật Đân sự. Vì vậy, quyền sử dụng đất trở thành là đối tƣợng tham gia các giao dịch dân sự.

* Nội dung của quan hệ TCĐĐ: là sự xung đột, tranh chấp về các quyền, nghĩa vụ của ngƣời sử dụng đất đối với một hoặc nhiều thửa đất cụ thể.