Chương 1: Khái niệm, những thách thức của an ninh phi truyền thống và các yêu cầu đặt ra đối với pháp luật hình sự. Chương 2: Quy định pháp luật hình sự Việt Nam ứng phó trước những thách thức của an ninh phi truyền thống. Chương 3: Tiếp tục hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam và các giải pháp bảo đảm hiệu quả nhằm ứng phó với những thách thức của an ninh phi truyền thống. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 KHÁI NIỆM, NHỮNG THÁCH THỨC CỦA AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG VÀ CÁC YÊU CẦU ĐẶT RA ĐỐI VỚI PHÁP LUẬT HÌNH SỰ Hiện nay, trong khoa học và thực tiễn đang tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về an ninh phi truyền thống và không thể đánh giá được mức độ đáp ứng của pháp luật hình sự thực định trước thách thức của an ninh phi truyền thống (đặc biệt là các tội phạm phi truyền thống) nếu không xác định rõ nội hàm của khái niệm an ninh phi truyền thống, cũng như các yêu cầu mà vấn đề an ninh phi truyền thống đặt ra đối với pháp luật hình sự nói chung, trong đó có pháp luật hình sự Việt Nam.
Vì vậy, lựa chọn, làm rõ một cách hiểu thống nhất về khái niệm an ninh phi truyền thống, xác định các yêu cầu đặt ra đối với pháp luật hình sự trước thách thức của an ninh phi truyền thống chính là nhiệm vụ cơ bản trên phương diện lý luận của luận văn này. KHÁI NIỆM VÀ CÁC MỐI ĐE DỌA AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG 1. Khái niệm an ninh phi truyền thống “An ninh phi truyền thống” là một khái niệm mới xuất hiện sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc và trở thành mối quan tâm lớn của các quốc gia dân tộc trên thế giới trong những năm qua và đặc biệt là trong thời gian gần đây, khi các vấn đề như: tội phạm khủng bố, rửa tiền, ô nhiễm môi trường, an ninh hàng không, an ninh mạng, buôn bán người… xảy ra liên tiếp và gây thiệt hại đặc biệt lớn cho thế giới. Do đó, làm rõ nội hàm và nhận thức, xác định những vấn đề an ninh phi truyền thống đòi hỏi là nhiệm vụ cấp bách và cần phải làm rõ các thuật ngữ “an ninh” và “an ninh truyền thống”.
Trước hết, “an ninh” nói chung là nhu cầu đầu tiên và thiết yếu của mỗi con người, mỗi quốc gia và toàn nhân loại; đồng thời, an ninh cũng là 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com điều kiện cơ bản và quan trọng số một bảo đảm cho sự phát triển của mỗi quốc gia. Do sự khác biệt về lịch sử chính trị, văn hóa cũng như cách nhìn, cách tiếp cận và quan niệm giá trị khác nhau của mỗi nước mà khái niệm an ninh được hiểu, được định nghĩa theo nhiều khía cạnh khác nhau. Hiểu theo nghĩa chung nhất “An ninh” là khái niệm dùng để chỉ “trạng thái ổn định, an toàn, không có dấu hiệu nguy hiểm đe dọa sự tồn tại và phát triển bình thường của cá nhân, của từng tổ chức, của từng lĩnh vực hoạt động xã hội hoặc của toàn xã hội” [8, tr. “An ninh truyền thống” (Traditional Security) là khái niệm đã có từ thời Chiến tranh lạnh, đồng nghĩa với khái niệm an ninh quốc gia, do đó, khi đề cập tới an ninh quốc gia cũng chính là nói đến “an ninh truyền thống”.
Luật An ninh quốc gia năm 2004 (Điều 3) giải thích: “An ninh quốc gia là là sự ổn định, phát triển bền vững của chế độ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, sự bất khả xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc”. Mục tiêu của an ninh quốc gia chính là củng cố nền tảng vững chắc bên trong, phòng ngừa sự xâm nhập, tiến công quân sự từ bên ngoài và bảo vệ vững chắc chủ quyền và thể chế chính trị, lợi ích quốc gia. Do đó, an ninh truyền thống hay an ninh quốc gia chính là an ninh chính trị, an ninh quân sự, an ninh xã hội., là sự ổn định, bình yên của đất nước, của chế độ; là trạng thái yên ổn, thanh bình trên tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội. Như vậy, “an ninh phi truyền thống” cho dù là một cách nhìn mới về khái niệm an ninh cũng không thể khác với bản chất vốn có là khát vọng của nhân loại về trạng thái an toàn, ổn định, không bị những mối hiểm nguy đe dọa sự tồn tại phát triển.
Bởi vậy, khi đề cập đến khái niệm an ninh phi truyền thống (Non-Traditional Security) tức là bàn về một cách nhìn ở những khía cạnh, phương diện mới đối với vấn đề an ninh so với quan niệm an ninh 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com truyền thống (Traditional Security) chứ không phải là sự thay đổi giá trị cốt lõi của an ninh. Tương quan so sánh giữa hai khái niệm an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống được đánh giá trên nhiều phương diện như: chủ thể được bảo vệ, nguồn gốc, phạm vi các mối đe dọa. Tuy nhiên, xuất phát từ những phương diện nhận thức, so sánh khác nhau nên trong giới khoa học có nhiều cách nhìn nhận khác nhau về an ninh phi truyền thống. Tiếp cận dẫn theo từ nghiên cứu của một số học giả trong nước, thì trong giới nghiên cứu phương Tây, Richard H.
Ullman (Giáo sư ngành Quan hệ quốc tế tại Đại học Princeton - Mỹ) có lẽ là người đầu tiên đưa ra quan niệm gián tiếp đầu tiên về an ninh phi truyền thống. Trong bài viết tiên phong năm 1983, ông cho rằng: An ninh quốc gia không nên hiểu theo nghĩa hẹp là bảo vệ nhà nước trước những cuộc tấn công quân sự qua biên giới lãnh thổ mà an ninh quốc gia còn phải đối mặt với những thách thức phi truyền thống, bao gồm: khủng bố quốc tế, tội phạm xuyên quốc gia có tổ chức, an ninh môi trường, di cư bất hợp pháp, an ninh năng lượng và an ninh con người [57, tr. Mặc dù không xây dựng một định nghĩa về an ninh phi truyền thống nhưng quan điểm của Ulman cho thấy sự nhìn nhận về “an ninh phi truyền thống” là một phương diện mới của an ninh quốc gia bên cạnh an ninh truyền thống. Nếu như an ninh truyền thống chỉ hướng tới việc bảo vệ nhà nước khỏi những mối đe dọa có tính quân sự thì an ninh phi truyền thống lại hướng đến việc đối mặt với những thách thức có nguồn gốc phi quân sự; phạm vi mối đe dọa an ninh truyền thống tập trung vào sự toàn vẹn lãnh thổ còn an ninh phi truyền thống đe dọa trật tự an toàn xã hội, sự an toàn của con người.
Tuy nhiên, an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống vẫn là hai khía cạnh của an ninh quốc gia, tức là chủ thể được bảo vệ khỏi các mối đe dọa truyền thống hay phi truyền thống này chỉ bao gồm nhà nước. 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Quan điểm tương đồng như vậy cũng được ghi nhận bởi Mely Caballero Anthony (Giáo sư, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu an ninh phi truyền thống - Đại học Nanyang, Singapore). Bà cho rằng: An ninh phi truyền thống có thể được định nghĩa là thách thức đối với sự tồn vong và thịnh vượng của các quốc gia, dân tộc, xuất hiện chủ yếu trong các nguồn phi quân sự chẳng hạn như thay đổi khí hậu, suy thoái môi trường xuyên biên giới và nguồn tài nguyên cạn kiệt, bệnh truyền nhiễm, thiên tai, di cư bất hợp pháp, tình trạng thiếu lương thực, buôn lậu, buôn bán ma túy và các hình thức khác của tội phạm xuyên quốc gia [91, p. Cũng coi thách thức an ninh phi truyền thống có nguồn gốc phi quân sự nhưng khác với các quan điểm trên, dẫn theo các tác giả Ta ̣ Ngo ̣c Tấ n , Phạm Thành Dung, Đoàn Minh Huấ n , tác giả Amitav Acharya (Giáo sư về quan hệ quốc tế, Chủ tịch của UNESCO trong những vấn đề thách thức xuyên quốc gia) cho rằng đối tượng bị thách thức bởi các mối đe dọa an ninh phi truyền thống không chỉ có nhà nước mà bao gồm cả nhà nước và con người.
Theo ông, an ninh phi truyền thống là “các thách thức đối với sự tồn vong và chất lượng cuộc sống của con người và nhà nước có nguồn gốc phi quân sự như thay đổi khí hậu, khan hiếm nguồn lực, bệnh dịch, thiên tai, di cư không kiểm soát, thiếu lương thực, buôn người, buôn ma túy và tội phạm có tổ chức” [57, tr. Tiếp cận từ phương diện phạm vi ảnh hưởng của các vấn đề an ninh phi truyền thống, có học giả Trung Quốc (Từ Hoa Bình) định nghĩa: An ninh phi truyền thống chỉ là một quan niệm mới về an ninh và lĩnh vực nghiên cứu mới về vấn đề an ninh, bắt nguồn từ các nhân tố khác ngoài quân sự, chính trị và ngoại giao, trực tiếp ảnh hưởng, thậm chí uy hiếp đến sự sinh tồn, ổn định và phát triển của các quốc gia, của khu vực và toàn cầu [57, tr. 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Theo đó, an ninh phi truyền thống là những mối đe dọa từ các nhân tố phi chính trị, quân sự uy hiếp an ninh của không chỉ các quốc gia đơn lẻ mà còn cả khu vực và toàn cầu. Một học giả Trung Quốc khác (Phó Dũng) lại nhấn mạnh đến khía cạnh chủ thể tạo ra các mối đe dọa: “An ninh phi truyền thống là chỉ những uy hiếp và xâm hại phi quân sự từ các chủ thể phi nhà nước đối với chủ quyền và lợi ích của quốc gia, cũng như đối với sự sinh tồn và phát triển của cá nhân, nhóm xã hội và toàn thể nhân loại.
Quan điểm này làm rõ một điểm khác biệt so với các quan điểm đã nêu là chủ thể gây ra các mối đe dọa an ninh phi truyền thống nhất định phải là các chủ thể phi nhà nước (bất kể tổ chức hay cá nhân). Cũng thống nhất về nguồn gốc phi quân sự và phạm vi ảnh hưởng xuyên quốc gia của các vấn đề an ninh phi truyền thống nhưng quan điểm của các nhà khoa học Việt Nam lại chú trọng đến phương diện các khía cạnh biểu hiện hoặc tác động của những vấn đề an ninh mới này. Ví dụ như khái niệm trong cuốn sách “An ninh phi truyề n thố ng - Những vấ n đề lý thuyế t và thực tiễn” (đã nêu) của tập thể tác giả do GS. Tạ Ngọc Tấn , PGS.
Phạm Thành Dung và PGS.