Chương 1 TỔNG QUAN PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG NHẬP KHẨU HÓA CHẤT 1. Sự cần thiết phải bảo vệ môi trường trong hoạt động nhập khẩu hóa chất và vai trò của pháp luật về bảo vệ môi trường trong hoạt động nhập khẩu hóa chất 1.Khái niệm hoạt động nhập khẩu hóa chất và sự cần thiết phải bảo vệ môi trường trong hoạt động nhập khẩu hóa chất 1.Khái niệm hoạt động nhập khẩu hóa chất -Khái niệm hóa chất: Theo quan điểm thông thường, hóa chất là những chất tồn tại trong tự nhiên hoặc do con người khai thác hoặc tạo ra, có ảnh hưởng tới cuộc sống hàng ngày của con người. Trong môi trường sống chung quanh chúng ta, hóa chất luôn tồn tại và hàng ngày con người luôn phải sử dụng, tiếp xúc nhiều loại hóa chất khác nhau. Hiện nay, hóa chất đang được sản xuất, sử dụng ngày càng nhiều và đóng vai trò không thể thiếu trong cuộc sống của con người.
Theo thống kê của Cục An toàn lao động-Bộ Lao động thương binh xã hội: Nếu như 50 năm trước đây, hàng năm con người chỉ sản xuất ra 1 triệu tấn hóa chất thì ngày nay con số đó là trên 400 triệu tấn. Cứ mỗi năm lại có hơn 1.000 hóa chất mới được sản xuất ra và hiện có hơn 80.000 chất đang hiện hành trên thị trường. Còn ở Việt Nam, lượng hóa chất sử dụng hàng năm lên tới hơn 9 triệu tấn.1 Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam định nghĩa: “Hóa chất là chất được tạo thành do phương pháp hóa học”2. Dưới góc độ pháp lý, khái niệm hóa chất được định nghĩa tại Điều 4 Luật Hóa chất năm 2007 như sau:“Hóa chất là đơn chất, hợp chất, hỗn hợp chất được con người khai thác hoặc tạo ra từ nguồn nguyên liệu tự nhiên, nguyên liệu nhân tạo”.
1 Website http://safetymart.vn/kien-thuc-atld/an-toan-ve-sinh-lao-dong-trong-cac-nganh-lien-quan- den-hoa-chat. 2 Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam (1999), Đại từ điển tiếng Việt , NXB văn hóa thông tin, tr. 7 Trong đó: +Chất là đơn chất, hợp chất kể cả tạp chất sinh ra trong quá trình chế biến, những phụ gia cần thiết để bảo đảm đặc tính lý, hóa ổn định, không bao gồm các dung môi mà khi tách ra thì tính chất của chất đó không thay đổi. + Hỗn hợp chất là tập hợp của hai hoặc nhiều chất mà giữa chúng không xảy ra phản ứng hóa học trong điều kiện bình thường”.
Theo nghiên cứu của một số chuyên gia về Công ước HS3, “việc phân chia các mặt hàng thuộc chuyên ngành hóa chất bao gồm chủ yếu là những hàng hóa thuộc chương 25 tới chương 38 theo Danh mục HS với hơn 100.000 loại hoá chất (phần lớn những hàng hóa này trong Danh mục HS được mô tả bằng các thuật ngữ chuyên ngành mà ta quen gọi là tên khoa học)”4. Nhìn chung, khái niệm hóa chất là một khái niệm mang tính tương đối, khó định nghĩa cụ thể. Do đó, trong phạm vi bài viết này, tác giả cũng đề cập khái niệm hóa chất bao gồm chủ yếu là những hàng hóa thuộc chương 25 tới chương 38 của Danh mục HS theo như nghiên cứu của tác giả trên. -Khái niệm hoạt động nhập khẩu hóa chất: Theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học thì hoạt động nhập khẩu là hoạt động mua hàng hóa, dịch vụ từ nước ngoài nhằm phục vụ các nhu cầu trong nước chưa sản xuất được hoặc sản xuất nhưng chưa đáp ứng đủ nhu cầu5.
Theo Đại từ 3 Công ước HS (gọi đầy đủ là Công ước Quốc tế về Hệ thống hài hoà mô tả và mã hoá hàng hoá- International Convention on the Harmonized Commodity Description anh Coding System) được Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) thông qua ngày 14 tháng 6 năm 1983 tại Bruxelles, trong đó “Hệ thống hài hoà trong mô tả và mã hàng hoá” là nội dung cơ bản và linh hồn của Công ước HS. Mục tiêu của Công ước HS là đảm bảo phân loại hàng hoá một cách có hệ thống theo một Danh mục xác định, xác định cho mỗi mặt hàng một vị trí thích hợp trong Danh mục để mỗi quốc gia đều đặt mỗi mặt hàng như nhau vào một con số gọi là mã số, nhằm thống nhất thuật ngữ và ngôn ngữ Hải quan giúp mọi người dễ hiểu và đơn giản hóa công việc, tạo điều kiện cho việc đàm phán các Hiệp ước, Hiệp định thương mại.Cấu trúc cùa Danh mục hàng hóa theo Công ước HS được phân chia chủ yếu thành chương, nhóm và phân nhóm, bao gồm 97 chương. Tính đến năm 2011, có 138 quốc gia tham gia Công ước và trên 200 quốc gia sử dụng, áp dụng với hơn 98% thương mại hàng hóa toàn cầu. Việt nam phê chuẩn Công ước HS ngày 06/03/1998 và có hiệu lực thực hiện tại Việt nam từ ngày 01/01/2000.
4 Trần Nguyên Chẩn-TCHQ (2002), “Tham gia Công ước HS-Bước hội nhập quan trọng của Việt Nam với thế giới”, tạp chí Kinh tế đối ngoại – ĐH Ngoại thương số 01 tháng 8 – 2002. 5 Nguyễn Hữu Khải (2007), “Quản lý hoạt động nhập khẩu-cơ chế, chính sách và biện pháp”, NXB Thống kê, tr. 8 điển Tiếng Việt của Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam do Nhà xuất bản văn hóa thông tin xuất bản năm 1999:“nhập khẩu là việc đưa, nhận hàng hóa, tư bản của nước ngoài vào nước mình”. Khi đề cập đến khái niệm hoạt động nhập khẩu hóa chất theo quan điểm trên thì hoạt động nhập khẩu hóa chất là một phần của hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế, do đó phải được thực hiện với hình thức và nội dung của hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, có đầy đủ các điều kiện của hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế như: Các bên tham gia ký kết hợp đồng gồm bên mua là thương nhân Việt Nam và bên bán là thương nhân nước ngoài; hàng hóa phải được di chuyển từ nước ngoài vào Việt Nam; đồng tiền thanh toán phải là ngoại tệ đối với ít nhất một bên tham gia hợp đồng6.
Như vậy, khi có hoạt động nhập khẩu hóa chất, chủ thể tham gia có thể có các hoạt động như ký kết và thực hiện hợp đồng mua bán, vận chuyển hàng hóa, thanh toán, làm các thủ tục giao nhận.và mọi hoạt động này phải tuân thủ các quy định của pháp luật. Về khía cạnh pháp lý, hoạt động nhập khẩu hàng hóa đã được giải thích tại Điều 28 Luật Thương mại năm 2005 như sau: “Nhập khẩu hàng hóa là việc hàng hóa được đưa vào lãnh thổ Việt Nam từ nước ngoài hoặc từ khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Theo định nghĩa trên, hoạt động nhập khẩu hóa chất là việc đưa hàng hóa là hóa chất từ nước ngoài hoặc các khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam (khu vực hải quan riêng) vào Việt Nam. Để xem xét một cách toàn diện các trường hợp đuợc xem là nhập khẩu, phải xác định khái niệm khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam (khu vực hải quan riêng).
Theo quy định tại Điều 4 Luật Hải quan sửa đổi bổ sung, Mục 3 Chương 2 Nghị định 154/2005/NĐ-CP ngày 15/02/2005 quy định chi tiết một số điều của Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan, Khoản 2 Điều 1 Nghị định 87/2010/NĐ-CP ngày 13/08/2010 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Thuế xuất khẩu, nhập khẩu thì khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam (khu vực hải quan 6 Phạm Duy Nghĩa (2004), “Chuyên khảo Luật Kinh tế”, NXB Đại học quốc gia, Hà Nội, tr. 9 riêng) là Khu phi thuế quan bao gồm: khu chế xuất, doanh nghiệp chế xuất, kho bảo thuế, khu bảo thuế, kho ngoại quan, khu kinh tế thương mại đặc biệt (khu kinh tế cửa khẩu), khu thương mại - công nghiệp và các khu vực kinh tế khác được thành lập theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ có quan hệ mua bán trao đổi hàng hóa giữa khu này với bên ngoài là quan hệ xuất khẩu, nhập khẩu. Tuy nhiên, có một số trường hợp hàng hóa được vận chuyển từ nước ngoài vào những vùng thuộc lãnh thổ quốc gia như hoạt động quá cảnh7 (việc chuyển hàng hóa, phương tiện vận tải từ một nước qua cửa khẩu vào lãnh thổ Việt Nam đến một nước khác hoặc trở về nước đó) hoặc chuyển tải8(việc chuyển hàng hóa từ phương tiện vận tải nhập cảnh sang phương tiện vận tải xuất cảnh để xuất khẩu hoặc từ phương tiện vận tải nhập cảnh xuống kho, bãi trong khu vực cửa khẩu, sau đó xếp lên phương tiện vận tải khác để xuất khẩu). Theo các quy định của pháp luật đây không được xem là hoạt động nhập khẩu, do đó việc quá cảng, chuyển tải hóa chất mặc dù cũng có nguy cơ gây ảnh hưởng đến môi trường, tuy nhiên do không được xem là hoạt động nhập khẩu nên khái niệm nhập khẩu hóa chất sẽ không bao gồm những trường hợp này.
Như vậy, do việc vận chuyển hóa chất từ nước ngoài vào Việt Nam và việc sử dụng hóa chất nhập khẩu tại Việt Nam sẽ ảnh hưởng, tác động trực tiếp đến môi trường, trong phạm vi của bài viết này tác giả sẽ đề cập hoạt động nhập khẩu hóa chất với định nghĩa là việc đưa hóa chất từ nước ngoài vào Việt Nam hoặc đưa hóa chất từ các khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam (khu vực hải quan riêng) vào trong nội địa.Sự cần thiết phải bảo vệ môi trường trong hoạt động nhập khẩu hóa chất Để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thời gian qua nước ta đã và đang đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, kêu gọi đầu tư và mở rộng quan hệ thương mại quốc tế. Trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội 2001-2010 (đã được thông qua tại Đại hội IX của Đảng) có nêu quan điểm phát triển kinh tế 7 Khoản 14 Điều 4 Luật Hải quan sửa đổi bổ sung. 8 Khoản 16 Điều 4 Luật Hải quan sửa đổi bổ sung. 10 củaĐảng và Nhà nước ta, trong đó coi phát triển kinh tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng nền tảng cho một nước công nghiệp là nhiệm vụ trung tâm.
Sự phát triển của quá trình công nghiệp hoá trong những năm qua một mặt là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo công ăn việc làm cho người dân nhưng mặt khác nó đã ít nhiều bộc lộ những tác động tiêu cực đến môi trường sống mà nếu không có biện pháp bảo vệ cụ thể thì trong tương lai không xa chúng ta sẽ phải gánh chịu những hậu quả nghiêm trọng.