Yếu tố trào tiếu trong tiểu thuyết Năm lá quốc thư của Hồ Anh Thái

Luận văn phân tích sâu sắc yếu tố trào tiếu trong Năm lá quốc thư của Hồ Anh Thái qua nội dung phản ánh và phương thức nghệ thuật thể hiện.

• Tác giả: Cù Thị Mỹ Duyên
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Văn Quốc
• Trường học: Đại học Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Yếu tố trào tiếu trong tiểu thuyết Năm lá quốc thư của Hồ Anh Thái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của yếu tố trào tiếu trong văn học

Trào tiếu là một công cụ nghệ thuật mạnh mẽ giúp bóc trần những mặt trái của xã hội thông qua tiếng cười. Trong lịch sử văn học nhân loại, từ các nhà tư tưởng cổ đại như Platon, Aristotle đến những người đồng thời như Kant, Hegel, tất cả đều công nhận giá trị thẩm mỹ của trào tiếu. Tiếng cười không chỉ giúp con người vượt qua những khó khăn mà còn thanh lọc tâm hồn, hướng tới những giá trị chân - thiện - mỹ. Yếu tố trào tiếu trong tiểu thuyết "Năm lá quốc thư" của Hồ Anh Thái thể hiện một bút pháp nghệ thuật độc đáo, nơi mà cái cười trở thành vũ khí để chỉ trích những khuyết điểm xã hội.

1.1. Định nghĩa trào tiếu trong bối cảnh văn học đương đại

Trào tiếu là phương pháp phản ánh hiện thực qua cái cười châm biếm, mỉa mai. Nó kết hợp hài hước với sâu sắc, tạo ra những tác phẩm vừa giải trí vừa có giá trị phê bình xã hội. Trong tiểu thuyết trào tiếu đương đại Việt Nam, trào tiếu không chỉ là kỹ thuật tạo cười mà còn là phương tiện để bóc lột những mâu thuẫn và mớ xung của thực tại.

1.2. Sức mạnh của trào tiếu trong phê bình xã hội

Trào tiếu sở hữu sức mạnh ghê gớm trong việc lật đổ những thần tượng và giá trị sai lệch. Thông qua tiếng cười, các tác giả có thể chỉ trích những thói xấu, những bất công mà không phải chịu sự kỳ thị trực tiếp. Đây là lý do tại sao yếu tố trào tiếu trở thành công cụ yêu thích của những nhà văn muốn thực hiện sứ mệnh phê bình.

II. Hồ Anh Thái và hướng tiếp cận trào tiếu độc đáo

Hồ Anh Thái là một tên tuổi đáng chú ý trong dòng tiểu thuyết trào tiếu Việt Nam hiện đại. Với phong cách "tự mình cách biệt", nhà văn này đã xây dựng nên một hành trình sáng tạo không ngừng nghỉ, khác biệt so với các đồng nghiệp. Trong tiểu thuyết "Năm lá quốc thư", trào tiếu của Hồ Anh Thái thể hiện một "dòng riêng giữa nguồn chung", nơi mà cái cười mang tính triết lý, sâu sắc về nhân sinh quan. Đóng góp của nhà văn này đối với thể loại trào tiếu đương đại là sự tái sinh tiếng cười với sắc diện mới, giàu triết lý và sâu sắc hơn.

2.1. Cuộc đời và quan niệm văn chương của Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái không chỉ là một nhà văn mà còn là một tư tưởng gia với những quan niệm độc đáo về văn chương và xã hội. Ông tin rằng tiểu thuyết trào tiếu có trách nhiệm xã hội cao cả, cần phải bóc trần những thực tế mà xã hội hay che dấu. Các tác phẩm của ông luôn phản ánh sâu sắc những mâu thuẫn và những bất công trong hiện thực đời sống.

2.2. Phong cách sáng tạo và đổi mới trong trào tiếu

Phong cách sáng tạo của Hồ Anh Thái được đặc trưng bởi sự kết hợp linh hoạt giữa hài hước đen, triết lý sâu sắc và chỉ trích xã hội tế nhị. Thay vì cười buồn, ông tạo ra những tình huống trớ trêu, nghịch lý mà từ đó phát sinh sự cười có ý nghĩa, là lời phê phán lặng lẽ nhưng mạnh mẽ đối với những khiếm khuyết của con người Việt.

III. Yếu tố trào tiếu nhìn từ nội dung phản ánh trong Năm lá quốc thư

Trong "Năm lá quốc thư", yếu tố trào tiếu được Hồ Anh Thái sử dụng để phản ánh nhiều khía cạnh của hiện thực xã hội Việt Nam. Trào tiếu về hiện thực đời thường được thể hiện qua những chi tiết nhỏ nhặt nhưng chứa đựng tính chất sâu sắc. Trào tiếu về hoạt động ngoại giao lại mang tính châm biếm, chỉ trích những bất cập trong ngoại giao và văn hóa. Đặc biệt, trào tiếu về thói xấu mang căn tính Việt như sự cố chấp, óc tư hữu, thói dựa dẫm được tác giả vén mở thông qua cái cười vừa đau lòng vừa quen thuộc.

3.1. Trào tiếu về hiện thực đời thường và chiến tranh

Hiện thực đời thường trong "Năm lá quốc thư" được Hồ Anh Thái trình bày qua cái cười buồn, là những "chuyện không thể nói" được nói ra. Trào tiếu về chiến tranh mang tính châm biếm gay gắt, khi mà cái cười bóc trần tính tham lam, "cá lớn nuốt cá bé" trong các xung đột quốc tế và những hệ quả tàn khốc của nó.

3.2. Trào tiếu về vấn đề văn hóa và thói xấu Việt

Vấn đề văn hóa trong tác phẩm được phơi bày qua những tình huống hài hước, nơi trào tiếu chỉ trích sự "yếu kém thì làm văn hóa". Thói xấu mang căn tính Việt như sự cố chấp, óc tư hữu, ích kỉ, thói dựa dẫm, đố kị được tác giả làm nổi bật, giúp độc giả nhìn rõ bản chất của những khuyết điểm này.

IV. Yếu tố trào tiếu nhìn từ phương thức thể hiện trong tác phẩm

Phương thức thể hiện trào tiếu trong "Năm lá quốc thư" của Hồ Anh Thái đa dạng và phong phú. Xây dựng nhân vật biếm họa được thực hiện qua danh xưng, ngoại hình, hành động và tính cách độc đáo. Tổ chức tình huống và kết cấu gây cười thường có tính trớ trêu, nghịch lý hoặc đan xen liên văn bản, tạo ra những hiệu ứng bất ngờ làm độc giả vừa cười vừa suy tư. Ngôn ngữ và giọng điệu trào tiếu của tác giả sử dụng lối nói bình dân, đời thường với giọng điệu dửng dưng, giễu nhại, tạo ra một phong cách độc đáo, dễ gây ấn tượng mạnh mẽ.

4.1. Kỹ thuật xây dựng nhân vật biếm họa

Nhân vật biếm họa trong "Năm lá quốc thư" được Hồ Anh Thái xây dựng thông qua những chi tiết về danh xưng mang tính ẩn dụ, ngoại hình độc đáo, hành động và tính cách có tính mâu thuẫn hoặc cực đoan. Những nhân vật này không chỉ là những con người cụ thể mà còn là những biểu tượng của những khuyết điểm xã hội, những thói quen không tốt của xã hội Việt.

4.2. Kỹ thuật tổ chức tình huống và ngôn ngữ trào tiếu

Tình huống trớ trêu, nghịch lý được sắp xếp khéo léo để tạo ra hiệu ứng bất ngờ, gây cười. Kết cấu đan xen và liên văn bản giúp tác giả nói những điều sâu sắc một cách tế nhị. Ngôn ngữ bình dân, giọng điệu dửng dưng của Hồ Anh Thái làm cho trào tiếu trở nên gần gũi, dễ hiểu mà vẫn giữ được sức mạnh phê bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHÀ VĂN HỒ ANH THÁI VỚI THỂ LOẠI TIỂU THUYẾT TRÀO TIẾU 1. Giới thuyết về trào tiếu 1. Thuật ngữ trào tiếu Từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây, tiếng cười luôn hiện diện và có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với đời sống con người. Tiếng cười không chỉ là sự biểu lộ cảm xúc, thái độ của con người, mà còn là một loại ngôn ngữ cơ thể được sử dụng để giao tiếp với người khác.

Có thể nói, khi ta cười, nó sẽ giúp ta xua tan những âu lo, phiền muộn; hơn nữa, tiếng cười còn có sức mạnh tố cáo, phản kháng những cái tiêu cực, xấu xa, lỗi thời, nghịch dị trong xã hội. Phải chăng vì thế, nên cung bậc tiếng cười cũng hiện ra muôn hình vạn trạng: có những tiếng cười mang tính bản năng/ sinh học, vô tư lợi; có những tiếng cười đùa vui, giải khuây; nhưng cũng có những tiếng cười mang ý nghĩa trào tiếu. Vậy, thế nào là trào tiếu? Theo nghĩa từ nguyên, trào tiếu là một từ ghép Hán Việt được tạo ra từ sự kết hợp của hai từ: trào (trào phúng) và tiếu (cười); theo đó, trào tiếu nghĩa là cười nhạo, cười chê, cười cợt. Cũng cần nói thêm, thuật ngữ trào tiếu mà chúng tôi sử dụng ở đây mang hàm nghĩa như trào phúng (“trào: giễu cợt; “phúng”: nói mát, nói thác một chuyện khác mà khiến cho người ta tỉnh ngộ, biết sửa đổi lỗi lầm của mình).

Vì thế, trào tiếu, theo nghĩa từ nguyên, được hiểu là “dùng lời lẽ bóng bẩy, kín đáo để cười nhạo, mỉa mai kẻ khác” [29, tr. Không dừng lại trong đời sống, trào tiếu còn trở thành đối tượng nghiên cứu của triết mỹ, gắn với phạm trù cái hài (tiếng Nga: komicheskoe; tiếng Pháp: comique; tiếng Anh: comedy) với các cung bậc hài hước umua, châm biếm. Thế nên, để hiểu thuật ngữ trào tiếu, chúng tôi thiết nghĩ cần phải lý giải khái lược về cái hài. Đó là một phạm trù thẩm mĩ cơ bản xuất hiện sớm trong lịch sử tư tưởng mĩ học.

Tùy từng thời đại và góc nhìn khác nhau mà cái hài được kiến giải bằng nhiều cách khác nhau. Theo Platon, cái hài là sự đối lập với nghiêm túc, chúng là hai mặt của cuộc sống, cùng song song tồn tại. Và mục đích của cái hài là để đòi dân chủ, là sự chế nhạo của người dưới đối với kẻ trên, con người với thần thánh. Còn Aristote cho rằng bản chất của cái hài trước hết phải là cái xấu, song không phải cái xấu nào cũng là đối tượng của cái hài, mà chỉ là một bộ phận của cái xấu thuộc phạm vi đạo đức và vô hại, không làm cho ai phải khổ đau.

Có thể nói, quan niệm về cái hài của Aristote chỉ dừng lại ở tính chất giải trí, mua vui, chứ 13 không mang ý nghĩa đả kích, châm biếm, phê phán xã hội. Ngược lại, các nhà mỹ học cổ điển Đức (với hai đại diện tiêu biểu là Kant và Hegel) đều chỉ ra ý nghĩa xã hội to lớn của cái hài; đồng thời, chỉ ra bản chất của cái hài là sự mâu thuẫn. Đó là mâu thuẫn giữa cái thấp hèn và cái cao cả (Kant), hay mâu thuẫn giữa hiện tượng với bản chất (Hegel). Tuy nhiên, họ cũng chỉ xem cái hài là một cách để dung hòa mâu thuẫn chứ không phải để giải quyết nó.

Tiếp biến thành tựu của lớp trước; các nhà mỹ học dân chủ Nga đã có một bước tiến trong quan niệm về bản chất của cái hài; họ đã ý thức sâu sắc về ý nghĩa xã hội và sức mạnh phê phán, phủ định của nó. Cái hài được xem là sự trống rỗng và vô nghĩa ở bên trong luôn được che đậy bằng một lớp vỏ huênh hoang, tự đắc. Từ những quan niệm về cái hài của các nhà triết mỹ đi trước, K. Lenin đã có sự kế thừa, sáng tạo, mang đến một cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về phạm trù thẩm mỹ này.

Lenin, cái hài là sự thống nhất bản chất bên trong và hiện tượng biểu lộ bên ngoài của đối tượng; là sự không phù hợp giữa hoàn cảnh, tình huống với môi trường. Có nhiều hình thức của cái hài như: bông đùa, hài hước, dí dỏm, mỉa mai, châm biếm, đả kích. Mĩ học Mark cũng làm rõ vai trò của trào tiếu, nó là kết quả của cái hài. Trào tiếu không phải là tiếng cười sinh lí mà luôn ẩn chứa ý nghĩa thẩm mĩ.

Nó là vũ khí, là phương tiện để phê phán những cái xấu khi giả danh cái đẹp; cái thấp hèn, tầm thường khi va đập với cái cao cả, tích cực. Như đã nói ở trên, trào tiếu gắn với phạm trù cái hài, là tiếng cười đặc biệt nhắm vào đối tượng cụ thể, có mục đích, ý nghĩa xã hội sâu sắc. Vì thế, trào tiếu tuyệt nhiên không phải là tiếng cười sinh học, mà là tiếng cười thẩm mỹ. Hay nói như Nikolay Vasilyevich Gogol: Trào tiếu có “ý nghĩa sâu sắc hơn ta lầm tưởng.

Đây không phải là tiếng cười nảy sinh do một sự bực dọc nhất thời; do tính nóng nảy và bệnh hoạn, cũng không phải là tiếng cười tiêu khiển, nhàn tản, mua vui của một hạng người nào đó. Đây là tiếng cười vỗ cánh bay, hoàn toàn xuất phát từ bản chất trong sáng của con người. Vỗ cánh bay vì nó là ngọn nguồn vĩnh viễn phong phú của tiếng cười, vì tiếng cười ấy đi sâu vào đối tượng, buộc những gì lẽ ra thường chỉ lướt nhanh phải hiện lên một cách rõ rệt, và nếu không có sức mạnh thâm nhập của nó thì những mặt tầm thường và trống rỗng của cuộc sống sẽ không làm con người khiếp sợ đến thế” [45, tr. Nhận ra sức mạnh và ý nghĩa sâu sắc của tiếng cười trào phúng, các nhà văn đã sử dụng nó như một nguyên tắc phản ánh nghệ thuật tạo nên dòng văn học trào tiếu/ trào phúng.

Đây là dòng văn học có lịch sử rất lâu đời và đóng góp cho kho tàng văn học thế 14 giới nói chung và Việt Nam nói riêng không ít kiệt tác. Tuy nhiên, cho đến nay, chúng ta vẫn chưa có cách hiểu nhất quán về nó. Trong công trình Thơ trào phúng Việt Nam, Vũ Ngọc Khánh cho rằng: “Trào phúng không nhất thiết phải có tiếng cười và không thể đồng nhất trào phúng, hài hước với thái độ phê phán. Bản chất trào phúng phải chứa đựng yếu tố hài” [47, tr.

Còn Trần Nho Thìn cho rằng một khi gọi là trào phúng thì nhất định phải có yếu tố gây cười, “phải coi cái cười như một yếu tố mỹ học không thể thiếu” [75, tr. Và tiếng cười trào phúng “có thể có những cung bậc khác nhau, cười vô hại hay nhằm mục đích đả kích” [75, tr. Vì thế, không nên đồng nhất trào phúng với đả kích, phê phán, vì như thế “tức là đi quá xa phạm vi mĩ học của tiếng cười và rơi vào quan điểm xã hội học” [75, tr. Cùng quan điểm với Trần Nho Thìn; Trần Thị Hoa Lê trong luận án tiến sĩ của mình cũng xem những thi phẩm có “tiếng cười mang ý nghĩa vui chơi, giải thoát con người khỏi trạng thái trang nghiêm, quan phương thông thường” [49, tr.38] là tiếng cười trào phúng.

Ngược lại, Văn Tân cho rằng: “Cười để mà cười, cười cho vui cho nhộn là khôi hài. Tiếng cười do khôi hài gây ra là tiếng cười hiền lành, vô tội vạ” [62, tr.19], còn tiếng cười trào phúng là “để răn đời, để giáo dục” [62, tr. Hay nói như Đồ Phồn, nó là “liều thuốc” chữa trị những cặn bệnh “xấu xa”, “lạc hậu, thoái hóa” của con người. Ông viết: Văn học trào phúng dùng tiếng cười “để xây dựng tư tưởng tình cảm con người chống lại cái xấu xa, đả kích cái lạc hậu, thoái hóa, đặng dọn đường cho cái tốt, cái tiến bộ có thêm thuận lợi mà phát huy thúc đẩy xã hội tiến tới” [58, tr.

Vì thế, tiếng cười trào phúng bao giờ cũng có mục đích, ý nghĩa xã hội sâu sắc. Từ những kiến giải trên, chúng tôi tạm đưa ra cách hiểu về trào tiếu như sau: Trào tiếu là tiếng cười trào phúng, gắn với phạm trù mỹ học của cái hài. Trào tiếu mang nhiều cung bậc khác nhau. Nó có thể là tiếng cười hài hước (còn gọi là u mua), một tiếng cười nhẹ nhàng, dí nhỏm mang ý nghĩa vui đùa, gây cười do nhận ra sự vênh lệch giữa nội dung và hình thức, bản chất và hiện tượng có tính cá biệt.

Nó có thể là tiếng cười châm biếm, một sự chế diễu hóm hỉnh, sâu sắc bằng cách dùng hình ảnh, lời lẽ sắc sảo, thâm thúy để vạch trần bản chất xấu xa có tính phổ quát của đối tượng cần phê phán. Nó có thể là tiếng cười đả kích, một tiếng cười chỉ trích gay gắt, phủ định triệt để, quyết liệt đối với người, phía đối lập hoặc bị coi là đối lập. Tiếng cười đả kích gắn liền với một lý tưởng xã hội tiến bộ, chống lại tư tưởng lỗi thời, bảo thủ, phản động. Như vậy, tiếng cười trào phúng là tiếng cười đa thanh, nhiều cấp độ; tuy nhiên, trên thực tế, chúng không hoàn toàn tách bạch mà có sự ảnh hưởng, đan cài, chuyển hóa linh hoạt; nhất là 15 khi thể hiện trong nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng.

Bởi trào tiếu cũng là một nguyên tác phản ánh nghệ thuật có từ lâu đời; là một loại hình đặc biệt của sáng tác văn học, bao hàm một lĩnh vực rộng lớn với những sắc độ khác nhau của cái hài từ truyện cười, truyện tiếu lâm, truyện trạng, vè… trong văn học dân gian đến thơ trào phúng, tiểu thuyết hoạt kê, hài kịch… trong văn học viết. Các nhà văn, nhà thơ đã sử dụng tiếng cười như một thủ pháp nghệ thuật nhằm cười đùa, châm biếm, đã kích những cái kệch cỡm, xấu xa, hủ bại, độc ác của cá nhân mỗi người lẫn xã hội. Và tiếng cười trào phúng chỉ thực sự có giá trị, tác động được đến xã hội khi có sự hô ứng của công chúng. Vì thế, văn học trào tiếu rất cần có sự sự đồng cảm, tương giao giữa tác giả - tác phẩm - độc giả.

Đối tượng của trào tiếu Tiếng cười nói chung, trào tiếu nói riêng là đặc tính riêng có của con người. Aristote từng nói rằng thuộc tính cười chỉ có ở con người, và thuộc tính ấy hiện diện ở mọi nơi, mọi lúc và mọi tầng lớp người trong xã hội. Có thể nói, tiếng cười, nhất là tiếng cười trào phúng không chịu ràng buộc bởi bất kì một chủ nghĩa cao siêu, một chế ước khắc nghiệt hay một tôn giáo nào.