CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU VÀ TỔNG QUAN VỀ NGÀNH XI MĂNG THẾ GIỚI GIAI ĐOẠN 2016 - 2021 1. Những vấn đề lý luận về xuất khẩu 1. Khái niệm về xuất khẩu Theo khoản 1 điều 28 (Luật Thương mại số 36/2005/QH11, ban hành ngày 14/06/2005) quy định: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hóa được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.” Xuất khẩu là hoạt động kinh doanh buôn bán trên phạm vi quốc tế, là quá trình trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các quốc gia dựa trên nguyên tắc trao đổi ngang giá, sử dụng tiền tệ làm phương thức thanh toán. Tiền tệ có thể là tiền của một trong hai nước hoặc tiền của nước thứ ba (đồng tiền thanh toán quốc tế) (Trần Lan Hương, 2019).
Xuất khẩu của doanh nghiệp là hoạt động bán hàng hóa và dịch vụ từ trong nước phục vụ nhu cầu của các nước ở bên ngoài lãnh thổ nước ta hoặc vùng lãnh thổ đặc biệt nhằm mục đích đem lại lợi nhuận cho doanh nghiệp. Hay nói theo cách khác, xuất khẩu là việc bán hàng hóa từ các tổ chức kinh tế, công ty trong nước cho các tổ chức, cá nhân nước ngoài. Xuất khẩu hàng hóa là hoạt động kinh doanh buôn bán trên phạm vi quốc tế, và có vai trò to lớn đối với sự phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia. Thông qua xuất khẩu có thể làm gia tăng ngoại tệ thu được, cải thiện cán cân thanh toán, tăng thu ngân sách, kích thích đổi mới công nghệ, cải biến cơ cấu kinh tế, tạo công ăn việc làm và nâng cao mức sống của người dân.
Việt Nam có tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên và lao động, nhưng thiếu hụt vốn, thị trường và khả năng quản lý. Xuất khẩu sẽ là giải pháp mở cửa nền kinh tế để tranh thủ vốn và kỹ thuật của nước ngoài, kết hợp với tiềm năng về lao động và tài nguyên thiên nhiên để tạo ra sự tăng trưởng mạnh cho nền kinh tế (Trần Lan Hương, 2019). Các hình thức xuất khẩu Hiện nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế và công nghệ, hoạt động xuất khẩu cũng được thực hiện thông qua rất nhiều các hình thức khác nhau, trong đó 11 mỗi hình thức sẽ có những đặc điểm riêng, người thực hiện sẽ cần xác định rõ loại hình xuất khẩu phù hợp khi làm thủ tục hải quan (Trần Lan Hương, 2019). • Xuất khẩu trực tiếp Xuất khẩu trực tiếp là việc xuất khẩu các hàng hóa và dịch vụ do chính doanh nghiệp sản xuất ra hoặc thu mua từ các đơn vị sản xuất trong nước tới khách hàng nước ngoài thông qua các tổ chức của mình.
Hình thức xuất khẩu trực tiếp thích hợp đối với gần như mọi loại hình doanh nghiệp, giúp họ chủ động được hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp mình. • Xuất khẩu gián tiếp Xuất khẩu gián tiếp là hình thức bên bán sẽ ủy thác cho một đơn vị khác để tiến hành toàn bộ thủ tục xuất khẩu. Theo đó, bên nhận ủy thác sẽ đứng ra thực hiện hợp đồng ngoại thương trên danh nghĩa của mình. Nhân tố trung gian phổ biến trong các giao dịch quốc tế là đại lý và môi giới.
• Gia công hàng xuất khẩu Gia công hàng xuất khẩu là đưa các tư liệu sản xuất (chủ yếu là máy móc, nguyên vật liệu) từ nước ngoài về để sản xuất hàng hóa nhưng không phải để tiêu dùng trong nước mà để xuất khẩu thu ngoại tệ chênh lệch do tiền công đem lại. • Xuất khẩu tại chỗ Xuất khẩu tại chỗ là hình thức mà hàng hóa được các doanh nghiệp sản xuất trong nước bán cho công ty nước ngoài nhưng giao hàng cho doanh nghiệp khác tại chính nước đó theo chỉ định của công ty nước ngoài • Buôn bán đối lưu Buôn bán đối lưu là hình thức giao dịch trong đó xuất khẩu kết hợp chặt chẽ với nhập khẩu, người bán đồng thời là người mua, lượng hàng hóa trao đổi với nhau có giá trị tương đương. Hình thức này còn gọi là xuất nhập khẩu liên kết, hay hàng đổi hàng. Vai trò của xuất khẩu Xuất khẩu không phải là việc thực hiện mua bán riêng lẻ mà là một hệ thống các quan hệ mua bán trong một nền kinh tế có cả tổ chức bên trong và bên ngoài.
Xuất khẩu diễn ra trên nhiều lĩnh vực, ngành nghề của nền kinh tế với nhiều hình thức đa dạng. Hoạt động xuất khẩu giữa các cá nhân và tổ chức tại các quốc gia khác nhau sẽ đẩy mạnh sản xuất hàng hóa phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế và nâng cao chất lượng sống của các quốc gia (Trần Lan Hương, 2019). • Đối với doanh nghiệp xuất khẩu Hoạt động xuất khẩu hàng hóa sẽ gia tăng doanh thu và nâng cao giá trị của doanh nghiệp. Xuất khẩu thúc đẩy các doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh, do phải chịu sức ép cạnh tranh của các doanh nghiệp trong và ngoài nước.
Xuất khẩu không những mang về ngoại tệ cho doanh nghiệp mà còn thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao chất lượng sản phẩm. Xuất khẩu giúp doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường đầu ra để tránh sự phụ thuộc vào một thị trường cố định. Bên cạnh đó, thông qua hoạt động xuất khẩu, doanh nghiệp xuất khẩu có thể quảng bá thương hiệu của doanh nghiệp, của quốc gia mình trên thị trường quốc tế. Đồng thời, nhờ có hoạt động xuất nhập khẩu, doanh nghiệp sẽ có cơ hội tiếp xúc, trau dồi kinh nghiệm hoạt động, xây dựng chiến lược kinh doanh trên thị trường quốc tế với chi phí và rủi ro thấp nhất.
• Đối với quốc gia xuất khẩu Thứ nhất, hoạt động xuất khẩu sẽ đem lại nguồn thu ngoại tệ cho quốc gia xuất khẩu hàng hóa, từ đó tạo nguồn vốn cho nhập khẩu, phục vụ Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa đất nước. Thứ hai, hoạt động xuất khẩu sẽ góp phần làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nền kinh tế nông nghiệp sang nền kinh tế công nghiệp và dịch vụ, thúc đẩy sản xuất phát triển. Thứ ba, xuất khẩu có vai trò thúc đẩy doanh nghiệp cải tiến và nâng cao công nghệ sản xuất. Cạnh tranh buộc nền sản xuất trong nước phải đổi mới trang thiết bị 13 và công nghệ sản xuất hiện đại hơn, đòi hỏi năng lực sản xuất, phát triển để thích nghi, xúc tiến mở rộng thị trường.
Thứ tư, hoạt động xuất khẩu sẽ thúc đẩy hoạt động sản xuất hàng hóa phát triển từ đó tạo ra nhiều việc làm cho người lao động tạo ra thu nhập chính đáng và nâng cao đời sống xã hội. Bên cạnh đó, xuất khẩu còn tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động, góp phần phân bổ và sử dụng lao động hiệu quả hơn. Thứ năm, xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế đối ngoại. Hoạt động xuất khẩu có vai trò quan trọng trong việc tăng cường sự hợp tác quốc tế với các nước, nâng cao địa vị và vai trò của quốc gia trên trường quốc tế.
• Đối với thế giới Hoạt động xuất khẩu góp phần thúc đẩy nền kinh tế toàn cầu thông qua đáp ứng lợi ích của các doanh nghiệp và các quốc gia. Xuất khẩu thúc đẩy sản xuất trong nước thông qua khuyến khích việc tận dụng lợi thế tuyệt đối cũng như lợi thế so sánh của các quốc gia. Xuất khẩu bắt nguồn từ sự đa dạng về điều kiện tự nhiên giữa các nước, nên chuyên môn hóa một số mặt hàng có lợi thế và nhập khẩu các mặt hàng khác từ nước ngoài mà sản xuất trong nước kém lợi thế hơn. Nhiệm vụ của xuất khẩu Theo Bùi Thúy Vân và cộng sự (2012) đã chỉ ra một số nhiệm vụ chủ yếu của hoạt động xuất nhập khẩu như sau: Nghiên cứu chiến lược, chính sách và công cụ nhằm phát triển thương mại quốc tế nói chung, hoạt động xuất khẩu nói riêng.
Ra sức khai thác có hiệu quả mọi nguồn lực của đất nước, không đánh giá mình quá cao cũng như không tự ti đánh giá mình quá thấp từ đó bỏ lỡ cơ hộ làm ăn với nước ngoài, liên kết và đan xen vào chương trình kinh tế thế giới. Nâng cao năng lực sản xuất hàng xuất khẩu theo hướng ngày càng chứa đựng nhiều hàm lượng chất xám, kỹ thuật và công nghệ để tăng nhanh khối lượng và kim ngạch xuất khẩu. 14 Tạo ra những mặt hàng, nhóm hàng xuất khẩu có khối lượng và giá trị lớn đáp ứng những đòi hỏi của thị trường thế giới và của khách hàng về chất lượng và số lượng, có sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh cao. Hình thức các ngành, các vùng sản xuất hàng xuất khẩu tạo ra các chân hàng vững chắc, phát triển hệ thống thu mua hàng xuất khẩu.
Xây dựng các mặt hàng chủ lực ở phạm vi chiến lược, từ đó có kế hoạch phát triển và mở rộng mặt hàng chủ lực. Các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu Từ khi hoạt động xuất khẩu được hình thành và phát triển đã có rất nhiều các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp. Trong đó, Bùi Thúy Vân và cộng sự (2012) đã chỉ ra rằng có hai nhân tố chính quyết định hoạt động xuất khẩu là nhân tố bên trong như đặc thù doanh nghiệp và nhân tố bên ngoài là môi trường. • Các nhân tố bên trong doanh nghiệp Các nhân tố tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu là nhân tố bên trong nội bộ doanh nghiệp như trình độ nhân sự của doanh nghiệp (bao gồm cả ban giám đốc, lãnh đạo doanh nghiệp và nhân viên kinh doanh xuất khẩu), khả năng tài chính của doanh nghiệp và cuối cùng là chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp.
Các nhân tố này là điều kiện tiền đề cho hoạt động xuất khẩu của tất cả các doanh nghiệp trên thị trường. Năng lực của lãnh đạo và nhân viên xuất khẩu không tốt sẽ không thể tận dụng được các cơ hội kinh doanh trên thị trường quốc tế. • Các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, chính sách và pháp luật liên quan đến hoạt động xuất khẩu của Chính phủ trong từng giai đoạn thời kỳ sẽ tác động đến định hướng phát triển của doanh nghiệp và xu hướng xuất khẩu của quốc gia. Tỷ giá hối đoái và tỷ suất ngoại tệ của hàng xuất khẩu: tỷ giá hối đoái là giá cả của một đơn vị tiền tệ này thể hiện bằng một số đơn vị tiền tệ của nước kia.